Ekspresjonizm ceglany
Ekspresjonizm ceglany (niem. Backsteinexpressionismus) - styl architektoniczny (odmiana ekspresjonizmu), w którym ceramika architektoniczna (cegły, płytki lub klinkier) jest głównym materiałem budowlanym i dekoracyjnym. Budynki w tym stylu wznoszono głównie w Niemczech w latach dwudziestych XX w.
Głównymi centrami tego stylu były większe miasta w północnych Niemczech i Zagłębiu Ruhry. Należała do niego również Szkoła Amsterdamska, której wpływy sięgały także na dalsze regiony. Ekspresję ceglanych elewacji wielokrotnie wykorzystywano również w późniejszych nurtach architektonicznych.
Charakterystyka ekspresjonizmu ceglanego
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/6d/Klinkerfassade.jpg/220px-Klinkerfassade.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/1d/Bricks_irregular_01.jpg/220px-Bricks_irregular_01.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/6a/Anzeiger_Hochhaus_press_high-rise_Goseriede_Hannover_Germany.jpg/220px-Anzeiger_Hochhaus_press_high-rise_Goseriede_Hannover_Germany.jpg)
Ceglany ekspresjonizm rozwijał się równocześnie z architekturą Bauhausu. Podczas gdy architekci z Bauhausu opowiadali się za usunięciem wszystkich ornamentów i elementów dekoracyjnych, ekspresjonistyczni architekci opracowywali charakterystyczne formy lub ozdoby, często stosując szorstkie, kanciaste lub spiczaste elementy. Miały wyrażać dynamikę epoki, jej intensywność i napięcie.
Najważniejszymi materiałami budowlanymi były cegły oraz klinkier. Mocno wypalona cegła klinkierowa była bardzo popularna, zwłaszcza na elewacjach. Materiał ten dobrze się sprawdzał w trudnych warunkach środowiskowych jakim podlegały budynki przemysłowe, zwłaszcza w Zagłębiu Ruhry. Jego charakterystyczna surowa powierzchnia i bogata paleta kolorów od brązowej przez czerwoną do fioletowej również przyczyniły się do popularności tego materiału.
Charakterystyczną cechą ekspresjonizmu ceglanego jest dynamika fasad, osiągnięta wyłącznie poprzez układanie cegieł w wzory, które ożywiają duże, monotonne, powierzchnie ścian. W niektórych przypadkach nawet źle wypalone cegły klinkierowe były używane jako elementy dekoracyjne ze względu na ich indywidualny wygląd. Cegły murowano w różnych układach i aranżacjach tworząc bogaty repertuar dekoracji. Poziome rzędy cegieł wykonane z naprzemiennie wysuniętych i zagłębionych warstw, np. w Hans-Sachs-Haus w Gelsenkirchen (1927), są kolejną charakterystyczną cechą ekspresjonizmu ceglanego.
Elewacje były dodatkowo dekorowane rzeźbami wykonanymi z cegieł klinkierowych lub ceramiki. Przedstawicielami tej formy sztuki byli m.in. Richard Kuöhl i Ernst Barlach.
Czasami stosowano elementy z innych stylów architektonicznych, które przekładano na ceglane formy. W Chilehaus zaprojektowanym przez Fritza Högera dominuje estetyka Art déco, a Anzeiger-Hochhaus w Hanowerze nawiązuje do architektury orientalnej. Ceglany ekspresjonizm wytworzył także własne, często osobliwe formy, takie jak Parabel-Kirchen (kościoły paraboliczne), np. Heilig-Kreuz-Kirche (kościół Świętego Krzyża) w Gelsenkirchen.
Przykłady
Północne Niemcy
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/31/Sprinkenhof_Hamburg_2.jpg/220px-Sprinkenhof_Hamburg_2.jpg)
W Hamburgu znajduje się wiele przykładów ekspresjonizmu ceglanego. Fritz Höger wyznaczył nowe standardy projektując Chilehaus z wyraźnymi, wertykalnymi podziałami elewacji i swobodnym wykorzystaniem materiału. Inne przykłady to sąsiedni kompleks Sprinkenhof, Broschek-Haus, biurowiec Leder-Schüler i fabryka papierosów Haus Neuerburg.
Do północnoniemieckich przedstawicieli ekspresjonizmu ceglanego należał Fritz Schumacher, projektant licznych budynków użyteczności publicznej w Hamburgu, takich jak deputacja finansowa na Gänsemarkt czy krematorium na cmentarzu Ohlsdorf oraz licznych szkół, m.in. w Volksdorf i w Jarrestadt.
Także w Hanowerze znajduje się wiele budynków w tym stylu. Oprócz Anzeiger-Hochhaus, są to m.in. dawne biura firmy Hansa Poelziga oraz budynki mieszkalne projektu Karla Elkarta, który zrealizował całe kwartały w południowej części miasta. Elkart zajmował się także budynkami użyteczności publicznej. Zaprojektował m.in. szkoły, bibliotekę miejską i warsztaty Teatru Państwowego Dolnej Saksonii[1].
Szczególnymi przykładami ekspresjonizmu ceglanego są budynki przy Böttcherstrasse w Bremie, zaprojektowane przez Bernharda Hoetgera oraz ratusz w Wilhelmshaven projektu Fritza Högera. W tym stylu wzniesiono także mosty podnoszone nad Kanałem Nadbrzeżnym w Oldenburgu: Cäcilienbrücke i Amalienbrücke (zastąpiony nową konstrukcją w 1980).
Deutsches Haus we Flensburgu (1927–1930)
Fabryka papierosów Haus Neuerburg w Hamburgu
Krematorium na cmentarzu Ohlsdorf
Biurowiec w Hanowerze, proj. Hans Poelzig
Warsztaty sceniczne teatru i wieża biblioteki miejskiej w Hanowerze
Böttcherstraße w Bremie
Detal pomnika w Bremerhaven-Geestemunde
Ratusz w Wilhelmshaven
Wieża ciśnień w Hohenkirchen (Wangerland)
Most podnoszony w Oldenburgu
Holstentorhalle w Lubece
Zagłębie Ruhry
Ekspresjonizm ceglany był bardzo popularny w regionie Ren-Ruhra, gdzie stał się stylem quasi-regionalnym. Ceglane ściany dobrze znosiły trudne warunki przemysłowe i umożliwiały uzyskanie harmonijnych i różnorodnych elewacji przy stosunkowo niewielkim nakładzie pracy. Mocno wypalony klinkier był kosztowny, dlatego wiele budynków projektowano z częściowo klinkierowymi i częściowo tynkowanymi fasadami.
W Zagłębiu Ruhry wzniesiono w tym stylu wiele obiektów, zarówno przemysłowych (hale produkcyjne, budynki administracyjne, wieże ciśnień itp.), mieszkalnych, jak i reprezentacyjnych (ratusze, urzędy pocztowe, kościoły i kamienice itp.).
Ważnym budynkiem jest Hans-Sachs-Haus w Gelsenkirchen, zaprojektowany przez Alfreda Fischera jako budynek wielofunkcyjny, ale później wykorzystany jako ratusz. Posiada cechy zarówno ekspresjonizmu, jak i modernizmu - stosunkowo prostą ceglaną fasadę i zaokrąglone narożniki.
W Gelsenkirchen znajduje się główne dzieło Josefa Franke - kościół Świętego Krzyża (zdesakralizowany w 2007 r.). Sklepienie kościoła ma formę wysokiej paraboli. Na szczycie kwadratowej wieży znajduje się ceglana figura Chrystusa.
Inne przykłady z Zagłębia Ruhry to komenda policji, Bert-Brecht-Haus i ratusz w Oberhausen, budynek administracyjny Regionalnego Stowarzyszenia Zagłębia Ruhry (Regionalverband Ruhr) w Essen, budynek administracyjny Bogestry i komenda policji w Bochum, a także oddział chirurgii dziecięcej w szpitalu miejskim w Dortmundzie. Szczególny przykład znajduje się w Kamp-Lintfort nad Dolnym Renem. W latach 1920–1924 wybudowano tam 14 domów bliźniaczych dla urzędników kopalni węgla kamiennego Friedrich Heinrich. Przykładami ekspresjonizmu ceglanego w Düsseldorfie są zespół budynków Ehrenhof, Wilhelm-Marx-Haus i budynki mieszkalne przy Kaiserswerther Straße, Uerdinger Straße (Haus Rheinpark), Cecilienallee, Lützowstraße i Golzheimer Platz.
Hansa-Haus w Herne (1927-28)
Budynek handlowy Lommel w Hamm, proj. Max Krusemark (1927)
Ratusz w Oberhausen (1927–1930)
Główny magazyn GHH, proj. Peter Behrens (1921–1925)
Tonhalle Düsseldorf, proj. Wilhelm Kreis (1925-1926)
Berlin
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/a7/Borsigwerke_B-Tegel_07-2017_img3.jpg/220px-Borsigwerke_B-Tegel_07-2017_img3.jpg)
Przykłady ekspresjonizmu ceglanego w Berlinie:
- Borsigturm (biurowiec Borsigwerke) w Tegel, proj. Eugen Schmohl, zbud. 1922–1925.
- Centrala telefoniczna na Winterfeldtstraße w Schöneberg, proj. Otto Spalding i Kurt Kuhlow, zbud. 1922-1929[2].
- Ullsteinhaus w Tempelhof, proj. Eugen Schmohl, zbud. 1925–1927.
- Biurowiec Reichspostzentralamt (Centralnego Urzędu Pocztowego) w Tempelhof, proj. Edmund Beisel i Karl Pfuhl, zbud. 1925–1928.
- Kościół Świętego Krzyża w Schmargendorf, proj. Ernst i Günther Paulus, zbud. 1927–1929.
- Haus des Rundfunks (centrum nadawcze) w Westend, proj. Hans Poelzig, zbud. 1929–1931.
- Kościół na Hohenzollernplatz w Wilmersdorf, proj. Ossip Klarwein, zbud. 1930–1934.
Polska
Przykłady ekspresjonizmu ceglanego w Polsce:
- Urząd Pocztowy we Wrocławiu, proj. Lothar Neumann, zbud. 1927–1929[3]
- Budynek Kasy Chorych w Gdańsku, proj. Adolf Bielefeldt, zbud. 1925-1926.
- dawna poczta w Gdańsku (ul. Mickiewicza 5), proj. Adolf Bielefeldt, zbud. 1930[4].
- Sanatorium w Gdańsku (Szpital Marynarki Wojennej), proj. Fritz Höger, zbud. 1931.
- Kościół św. Józefa w Zabrzu, proj. Dominikus Böhm, zbud. 1930-1931[5].
- budynek dawnego Liceum Maryjnego w Gliwicach (ul. Królowej Bony 13), zbud. 1927-1929[6].
- Kościół św. Antoniego Padewskiego w Sławnie, proj. Diedrich Suhr, zbud. 1925-1928[7].
Dawny Urząd Pocztowy we Wrocławiu, obecnie Muzeum Poczty i Telekomunikacji
Dawne Liceum Maryjne w Gliwicach
Dom Turysty w Kostrzynie nad Odrą
Architekci
- Peter Behrens
- Dominikus Böhm (Kolonia, Zagłębie Ruhry, Szwabia, Hesja)
- Karl Elkart (Hanower, Bochum)
- Martin Elsaesser (południowe Niemcy)
- Alfred Fischer (Essen, Zagłębie Ruhry)
- Josef Franke (Gelsenkirchen, Zagłębie Ruhry)
- Walter Frese (Nadrenia, Berlin)
- Fritz Höger (północne Niemcy i Hamburg)
- Bernhard Hoetger (Böttcherstraße w Bremie i Worpswede)
- Michel de Klerk (Amsterdam)
- Per Kirkeby (Dania, Niemcy)
- Edmund Körner (Zagłębie Ruhry)
- Wilhelm Kreis (Nadrenia i Westfalia)
- Max Krusemark (Münsterland, Westfalia)
- Paul Mebes (Berlin, Bochum, Lipsk)
- Hans Heinrich Müller (Berlin)
- Lothar Neumann (Wrocław)
- Hans Poelzig (Berlin, Wrocław)
- Wilhelm Riphahn (Kolonia)
- Fritz Schumacher (Hamburg)
- Theodor Veil (południowe Niemcy i Akwizgran)
Pomnik w Laboe
Mieszkalna wieża ciśnień w Bremerhaven-Wulsdorf
Szkoła w Gütersloh
Ornament w kształcie gwiazdy w Lipsku
Mieszkalna wieża ciśnień w Preetz
Café Verrückt w Worpswede, proj. Bernhard Hoetger
Het Schip w Amsterdamie, proj. Michel de Klerk (1917–1920)
Zobacz też
Przypisy
- ↑ John Zukowsky, Kennie Ann Laney-Lupton, Wojciech G. Lesnikowski: Architektur in Deutschland. 1919–1939. Die Vielfalt der Moderne. München: Prestel-Verlag, 1994, s. 157-165. ISBN 3-7913-1339-8. (niem.).
- ↑ Landesdenkmalamt Berlin. Denkmaldatenbank. Fernmeldeamt.. berlin.de. [dostęp 2020-06-10]. [zarchiwizowane z tego adresu (2020-06-23)]. (niem.).
- ↑ Lothar Neumann. Das Postscheckamt in Breslau. „Deutsche Bauzeitung”. 9,10, s. 61-66, 1931-01-28. [dostęp 2020-06-20]. (niem.).
- ↑ Aleksander Masłowski: Kasa Chorych przy Wałowej i ceglany ekspresjonizm. 2011-03-03. [dostęp 2020-06-20].
- ↑ Serafin 2015 ↓.
- ↑ Małgorzata Lichecka: Światowe budynki z Gleiwitz. 2018-01-20. [dostęp 2020-06-20].
- ↑ Wolfram Suhr: Diedrich Suhr - Architekt und Seine Bauten in Schlawe in Pommern, 1921-1929. W: Włodzimierz Rączkowski, Jan Sroka: Historia i kultura Ziemi Sławieńskiej. T. VII: Gmina Sławno. Sławno: Dziedzictwo, 2008, s. 271-295. ISBN 978-83-7591-046-9.
Bibliografia
- Lutz Heidemann: Stadtprofile Glesenkirchen: Backstein-Expressionismus. Glesenkirchen: 2010. [dostęp 2020-06-20]. (niem.).
- Helmut Bertram. Visitenkarten aus Backstein. „Lichtwark-Heft”. 75, 2010. Hamburg-Bergedorf: Verlag HB-Werbung. ISSN 1862-3549. (niem.).
- Jürgen Kwiatkowski, Peter Gottschlich: Kamp-Lintfort – Menschen und Denkmäler. Sutton-Verlag, 2007. ISBN 978-3-86680-092-2. (niem.).
- Christoph Rauhut, Niels Lehmann: Fragments of Metropolis: Berlins expressionistisches Erbe. Hirmer-Verlag, 2015. ISBN 978-3-7774-2290-9. (niem.).
- Friedhelm Müller-Düring. Der Zahn der Zeit nagt am Wilhelmshavener Rathaus. „Kulturland Oldenburg. Zeitschrift der Oldenburgischen Landschaft”. 167, s. 2-7, 2016. [dostęp 2020-06-20]. (niem.).
- Aleksander Serafin. Ekspresja ceglanych elewacji na przykładzie architektury niemieckiej i austriackiej. „Szkło i Ceramika”. 3, s. 22-26, 2015. ISSN 0039-8144. [dostęp 2020-06-20].
Media użyte na tej stronie
Autor: Jörg Wiegels, Licencja: CC BY-SA 3.0
Tower of Holy Cross Church in Gelsenkirchen, Germany
Autor: Christian A. Schröder (ChristianSchd), Licencja: CC BY-SA 4.0
Tonhalle Duesseldorf located at Oederallee in Pempelfort quarter of Duesseldorf, Germany. View from Ehrenhof.
Klinkerstern als Bauschmuck
Autor: JordiCuber, Licencja: GFDL
Das Hans-Sachs-Haus (Gelsenkirchen) nach seiner Kernsanierung
Autor: Barbara Maliszewska, Licencja: CC BY-SA 3.0 pl
Budynek Poczty Na działce geodezyjnej Nr 3, AM-1, obręb Południe Krasińskiego 2, Miasto Wrocław - Śródmieście
Autor: HOPflaume, Licencja: CC BY 3.0
Herne, Stadtteil Wanne, Sparkasse
Autor: Christian A. Schröder (ChristianSchd), Licencja: CC BY-SA 4.0
”Anzeiger-Hochhaus” high-rise located at Goseriede in Hannover, Germany.
Autor: Arnoldius, Licencja: CC BY-SA 4.0
Backstein- oder Klinkerexpressionismus als Gestaltungelement an einer Hauswand durch fehlgebrannte Klinker, gesehen in Herne. Das Wohngebäude, der Rote Block, ist in der Denkmalliste von Herne unter der Nr. 87 eingetragen.
Autor: Wiegels, Licencja: CC BY 3.0
House Prinz-Georg-Straße 100 in Düsseldorf-Pempelfort, Germany
Autor: An-d, Licencja: CC BY-SA 3.0
Eingangsbauwerk der ehemaligen Margarinefabrik Voss, Hamburg-Barmbek
Autor: JordiCuber, Licencja: CC BY-SA 4.0
"Ring-Eck" in Gelsenkirchen, built by Josef Franke, an example of European brickstone expressionism.
Autor: Hannes Grobe (talk), Licencja: CC BY 3.0
Historical building in Bremerhaven, northern Germany
- Wohnwasserturm, Am Wohnwasserturm 6, 1926-1927 von Wilhelm Kunz
Autor: Janericloebe, Licencja: CC BY 3.0
To jest zdjęcie holenderskiego zabytku (rijksmonument) numer 3961
Autor: MOs810, Licencja: CC BY-SA 4.0
Dom Turysty - Kostrzyn nad Odrą.
Autor: Rainer Halama, Licencja: CC BY-SA 3.0
Lagerhaus der Gutehoffnungshütte in Oberhausen
Autor: JoachimKohlerBremen, Licencja: CC BY-SA 4.0
MS Veronia passiert die gehobene Cäcilienbrücke in Oldenburg
Autor: ChristianSchd, Licencja: CC BY-SA 3.0
Former administration building located in Beneckeallee, Hanover, Germany. The architect was Hans Poelzig.
Geschäftshaus Lommel in Hamm, 1927 by architect Max Krusemark.
Wasserturm Hohenkirchen
Autor: Arnoldius, Licencja: CC BY-SA 3.0
Eckgebäude Bebelstraße/Neustraße, Wohn- und Geschäftshaus, Denkmal in Herne-Mitte, Ansicht von E
Autor: Till F. Teenck, Licencja: CC BY-SA 2.5
The ”Kaffee Worpswede” in Worpswede, Germany.
Autor: JordiCuber, Licencja: CC BY-SA 4.0
Straßenbahndepot und Verwaltungsgebäude der Bochum-Gelsenkirchener-Straßenbahnen (BOGESTRA) in Gelsenkirchen. Der Betriebshof an der Hochstraße (heute: Hauptstraße 55, gegenüber dem Grillo-Gymnasium) entstand bereits 1895 bei Gründung der Bogestra. Der Torbau im Stil des Backsteinexpressionismus wurde 1925–1926 nach einem Entwurf von Josef Franke errichtet.
Autor: 1970gemini, Licencja: CC BY-SA 4.0
6-geschossiger expressionistischer Klinkerbau – Baujahr 1928–1930 – mit betonter Vertikalgliederung.
Bezeichnung und Umfang des Denkmalschutzes: Äußeres des Gebäudes, insbesondere die Fassade zur Sand- und Schmiedestraße.
Denkmalliste Nr: 965
Einstiger Warenhaus-Neubau des Konsumvereins (Kaufhaus am Klingenberg) für Lübeck und Umgegend
e. G. m. b. H. aus den Jahren 1928–1930 in der Sandstraße 24–28.Autor: JordiCuber, Licencja: CC BY-SA 4.0
Wohn- und Geschäftshaus „Friese“ in Gelsenkirchen-Mitte am „Stern“ (fünfstrahlige Straßenkreuzung auf der Bismarckstraße): lang gestrecktes Eckhausschiff, Ecke Bismarckstraße 49–51 / Hauptstraße 80, erbaut 1926–1927, Architekt: Theodor Waßer. Denkmalgeschützt als Beispiel der Backsteinbaukunst der Zwischenkriegszeit. Beispiel für gemischte Fassadengestaltung (teils verputzt, teils verklinkert).
Autor: Jörg Wiegels, Licencja: CC BY-SA 3.0
Cross on Holy Cross Church in Gelsenkirchen-Ückendorf, Germany
Autor: Kamil Czainski, Licencja: CC BY 4.0
Budynek Szkoły Podstawowej nr 40 w Poznaniu, dawna żeńska szkoła powszechna wybudowana w roku 1917.
Autor: A.Savin, Licencja: FAL
Former Borsig AG plant in Berlin (Germany)
Autor: Lumu (talk), Licencja: CC BY-SA 3.0
Chilehaus at Hamburg, point on the street corner Pumpen / Burchardstrasse, buildt 1922–1924 by Fritz Höger
Autor: Wmeinhart, Licencja: CC BY-SA 3.0
Klinkerdetails am Beispiel der cigarettenfabrik Reemtsma, Hamburg, Walddöferstraße, 22.5.2005 Architekt: Fritz Höger
Autor: Christian A. Schröder (ChristianSchd), Licencja: CC BY-SA 4.0
Wilhelmshaven townhall located in Wilhelmshaven, Lower Saxony, Germany. Angled view of the building's northern side.
Autor: Gliwi, Licencja: CC BY-SA 3.0 pl
Gliwice, ul. Królowej Bony 13 (księcia Ziemowita 10) - budynek Liceum Maryjnego Sióstr Szkolnych de Notre Dame (zabytek nr A/387/12 z 15.11.2012)
Autor: Presseamt der Stadt Gütersloh, Licencja: CC-BY-SA-3.0
Evangelisch Stiftisches Gymnasium, Gütersloh
This image shows a heritage building in Germany, located in the North Rhine-Westphalian city Gütersloh (no. A 042). | ![]() |
Autor: YazJazz, Licencja: CC BY-SA 4.0
Sławno, ul. Kościelna 12 - portal rzymskokatolickiego kościoła parafialnego pw. św. Antoniego z Padwy, autor: Fritz Theilmann
Autor: Ignatius, Licencja: CC BY-SA 3.0
Detail am Busse-Denkmal in 27616 Bremerhaven-Geestemünde, An der Geeste. 53°32'23.77"N 8°35'11.29"O
Autor: de:Benutzer:Barghaan - bearbeitet von de:Benutzer:Agp, Licencja: CC-BY-SA-3.0
Preetz: Wasserturm, Foto 1995 English: Preetz, Schleswig-Holstein, Germany: Watertower, photo 1995
Autor: Andrzej Otrębski, Licencja: CC BY-SA 4.0
Gdańsk - budynek przychodni przy ul. Wałowej
Autor: Wmeinhart, Licencja: CC BY-SA 3.0
Crematory Hamburg Ohlsdorf
Autor: August kazimierz, Licencja: CC BY 3.0
Zabrze, Kościół św. Józefa w Zabrzu
Autor: JordiCuber, Licencja: CC0
Hauptpostgebäude in 45894 Gelsenkirchen-Buer, Königswiese 1 (Zeugnis des Backsteinexpressionismus, erbaut 1927)
Autor: ChristianSchd, Licencja: CC BY-SA 4.0
Workshop building of the Lower Saxony's state theater. The building is located between Maschstrasse and Hildesheimer Strasse in Hanover, Germany. Remark: this image is a long-exposure photograph. To capture it, a polarizer and a neutral density filter were used.
Autor: Autor nie został podany w rozpoznawalny automatycznie sposób. Założono, że to Udo Altmann (w oparciu o szablon praw autorskich)., Licencja: CC-BY-SA-3.0
Photographer, Author: Udo Altmann
- City: Bremen (Germany)
- Object: Detail of the Paula-Becker Modersohn House in the Böttcherstraße
- Date: 3 November 2005