Erozja

Erozja – proces niszczenia powierzchni terenu przez wodę, wiatr, słońce, siłę grawitacji i działalność organizmów.

Efekty działania erozji

  • zmiana rzeźby terenu (na przykład ujawnienie monolitu), a czasami także zmiana struktury podłoża,
  • w przypadku erozji skał, efektem jest rozpoczęcie procesów glebotwórczych,
  • w przypadku erozji gleby, efektem jest obniżenie jej wartości, a czasem wręcz jej usunięcie i odsłonięcie skalistego podłoża.

Rodzaje erozji w zależności od działającego czynnika

Erozja skał nadmorskich – widoczne nierównomierne zniszczenie skał wynikające ze zróżnicowanej twardości
Erozja morska (Wybrzeże Słowińskie)

erozja lodowcowa (glacjalna)

to żłobienie terenu przez płynący lodowiec, który:

  • wygładza podłoże – detersja
  • wyrywa duże odłamki skalne z podłoża – detrakcja
  • zdziera całe podłoże – egzaracja.

erozja wodna

  • erozja deszczowa (ablacja deszczowa) – spłukiwanie luźnej, wierzchniej warstwy terenu (zwłaszcza cząstek gleby) przez wody deszczowe
  • erozja rzeczna – przenoszenie cząstek przez prąd rzeki bądź falowanie wody:
    • W górnym biegu rzeki występują:
      • erozja wgłębna – polega na wcinaniu się rzeki w koryto rzeczne poprzez niszczenie go przez niesiony przez rzekę materiał skalny
        Efekty: tworzenie się dolin głębokich i wąskich V-kształtnych
      • erozja wsteczna – cofanie się źródeł rzeki w kierunku działu wodnego (może doprowadzić do przejęcia początkowego odcinka innej rzeki tzw. kaptaż).
        Efekty: łączenie się dwóch cieków wodnych w odcinkach źródliskowych (kaptaż), wyrównywanie się brzegów rzeki i „cofanie się” wodospadów, powstawanie kotłów eworsyjnych
    • W środkowym biegu rzeki:
      • erozja boczna – podmywanie brzegów rzeki, spowodowane nierównomiernym nurtem rzecznym
        Efekty: meandry (zakola rzeczne), starorzecza (meandry odcięte od głównej rzeki wałem ziemi – groblą), łachy (wyspy rzeczne), niszczenie brzegów
      • erozja denna – żłobienie dna rzeki przez płynącą wodę i niesiony przez nią materiał.
        Efekty: powstają terasy zalewowe
    • W dolnym biegu rzeki zwykle nad erozją przeważa akumulacja osadów niesionych przez rzekę
      Efekty: powstawanie form ujść rzecznych: delt i estuariów.
  • erozja morska (abrazja) – niszczenie brzegów przez falowanie i pływy (przypływy i odpływy)

Negatywne skutki:

  1. rolnictwo:
    • zmniejszanie miąższości gleby
    • wymywanie składników pokarmowych
    • pogorszenie struktury gleby
    • straty powierzchni uprawnej (wąwozy, żłobiny itp.)
    • niszczenie roślin uprawnych
  2. gospodarka wodna:
    • pogorszenie stosunków hydrologicznych
    • pogorszenie warunków eksploatacji urządzeń hydrotechnicznych
    • wzrost spływu powierzchniowego
    • spadek retencji
    • zmiany przepływów rzek
    • wzrost sedymentacji rzecznej (zagrożenie powodziowe)

erozja eoliczna (wiatrowa)

to przenoszenie cząstek gleby i rozkruszonych skał przez wiatr (deflacja), szlifowanie skał przez niesione przez wiatr ziarna piasku (korazja) oraz deponowanie cząstek na powierzchni gleby (akumulacja) (wydmy).

ruchy masowe

Dead Sea Coastal Erosion March 2012.JPG

to zespół procesów, z których siłą sprawczą jest przyciąganie ziemskie. Wyróżnia się m.in.:

  • Odpadanie – odrywanie się od litego podłoża i spadanie fragmentów zwietrzałej skały
  • Obrywanie – obrywanie się mas skalnych bądź ziemnych z nawisów, przy czym oderwane elementy przemieszczają się drogą powietrzną.
  • Osuwanie – na ogół szybkie przemieszczanie się w dół stoku mas glebowo-zwietrzelinowych. Osuwanie ma miejsce najczęściej na skutek nadmiernego uwilgotnienia lub zmian w rzeźbie terenu, powodujących zwiększenie nachylenia stoku, w wyniku czego traci on stateczność przyjmując różne płaszczyzny poślizgu.
  • Spływy (soliflukcja) – spływanie nadmiernie uwilgotnionych mas glebowo-zwietrzelinowych po płaszczyźnie poślizgu utworzonej przez nierozmarzniętą jeszcze warstwę gruntu. Zachodzi najczęściej na utworach glebowych o dużej zawartości części ilastych i pyłowych, na stokach o wystawie północnej i spadkach powyżej 30%. Typową formą dla tego rodzaju erozji są jęzory soliflukcyjne.
  • Pełzanie – mechanizm podobny do osuwania, jednak ruch mas ziemnych przebiega wolniej, miąższość przemieszczanej warstwy bywa znacznie większa.
  • Osiadanie – powolne obniżanie się powierzchni terenu wskutek zmniejszenia objętości gruntu. Osiadanie często towarzyszy procesom sufozji.

Rodzaje erozji w zależności od skutku

  • powierzchniowa – zmywanie i rozmywanie wierzchnich warstw gleby przez wodę lub rozwiewanie przez wiatr,
  • liniowa – rozcinanie gleby przez skoncentrowany spływ wody, prowadzący zazwyczaj do powstawania form żłobinowych, głębokich rozcięć typu wąwozowego,
  • rozbryzgowa – odrywanie i odrzucanie cząstek ziemnych przez krople deszczu i gradu, połączone z ubijaniem i zamulaniem powierzchni gleby,
  • uprawowa – trwałe przemieszczanie gleby ku dołowi stoków pod wpływem działania narzędzi i maszyn rolniczych.

Czynniki wpływające na erozję

Czynniki przeciwdziałające erozji:

  • Osłona i wiązanie powierzchni gruntu poprzez rosnącą na niej roślinność
  • Zabezpieczanie powierzchni gruntu poprzez systemy korzeniowe (tereny zdegradowane)
  • Osłona i wiązanie powierzchni gruntu poprzez natrysk sklejających mas celulozowych
  • Właściwa uprawa (agrotechnika przeciwerozyjna)
  • Właściwe melioracje wodne

Czynniki sprzyjające erozji:

  • Wycinanie i wypalanie lasów (zwłaszcza wilgotnych lasów równikowych)
  • Źle prowadzone osuszanie terenów
  • Likwidacja miedz w procesie łączenia małych gospodarstw w duże farmy
  • Usuwanie murków, żywopłotów, zakrzewień i zadrzewień śródpolnych
  • Zbyt intensywny wypas zwierząt
  • Zła lokalizacja dróg
  • Uprawa stromych stoków i dolinek śródzboczowych
  • Uprawa wzdłuż stoku

Dokumenty

Europejska Karta Gleby wymienia erozję jako jeden z elementów przed którym należy chronić glebę[1].

Zobacz też

Przypisy

  1. Wstęp. W: Saturnin Zawadzki (red.): Gleboznawstwo. Wyd. IV. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, 1999, s. 17-18. ISBN 830901703-0. (pol.)

Bibliografia

Media użyte na tej stronie

Disambig.svg
Symbol wieloznaczności
Dead Sea Coastal Erosion March 2012.JPG
Autor: Wilson44691, Licencja: CC BY-SA 3.0
Erosion of Dead Sea sediments, southwestern coast of the Dead Sea, Israel; this gully was cut by floods in less than a year.
Erosion of rocks, Santorini.jpg
Autor: Stan Zurek, Licencja: CC-BY-SA-3.0
Erosion of rocks, Santorini, Greece.
Sar80e.jpg
Autor: Stiopa, Licencja: CC BY-SA 3.0
Wybrzeże Słowińskie - przykład erozji morskiej