Fahrelnissa Zeid
![]() Zeid z dziećmi, 1937 rok | |
Data i miejsce urodzenia | 7 stycznia 1901 |
---|---|
Data i miejsce śmierci | 5 września 1991 |
Narodowość | turecka |
Dziedzina sztuki |
Fahrelnissa Zeid, arab. فخر النساء زيد, Fachr an-nisa Zajd, ur. Fahrünissa Şakir (ur. 7 stycznia 1901 na wyspie Büyükada, zm. 5 września 1991 w Ammanie) – turecka artystka znana z wielkoformatowych obrazów abstrakcyjnych z kalejdoskopowymi wzorami, choć tworzyła także rysunki, litografie i rzeźby. Jej twórczość łączyła elementy sztuki islamskiej i bizantyjskiej z abstrakcją i innymi wpływami z Zachodu. Zeid była jedną z pierwszych kobiet, które studiowały na Akademii Sztuk Pięknych w Stambule[1][2]. Wielokrotnie się przeprowadzała, mieszkając w Stambule, przedwojennym Berlinie i powojennym Paryżu. Jej prace były wystawiane w Paryżu, Nowym Jorku i Londynie, w tym w londyńskim Institute of Contemporary Arts w 1954 roku[3]. W latach 70. przeprowadziła się do stolicy Jordanii, gdzie założyła szkołę artystyczną. W 2017 roku londyńska galeria Tate Modern zorganizowała dużą retrospektywę artystki i nazwała ją „jedną z największych artystek XX wieku”[4]. Jej największa praca, którą sprzedano na aukcji, Ku niebu (1953), została sprzedana za prawie milion funtów w 2017 roku[5][6][7].
W latach trzydziestych Zeid wyszła za mąż za członka haszymidzkiej rodziny królewskiej w Iraku, przez co nadano jej tytuł księżnej; została matką księcia Ra'ada bin Zeida i babcią księcia Zeida bin Ra'ada[8].
Życiorys
Młodość
Fahrelnissa Zeid urodziła się jako Fahrünissa Şakir na wyspie Büyükada (leżącej na Morzu Marmara, w pobliżu Stambułu) w znaczącej osmańskiej rodzinie. Jej wujek Cevat Çobanlı Pasha w latach 1891–1895 służył jako wielki wezyr Imperium Osmańskiego. Jej ojciec, Kabaağaçlızade Mehmet Şakir Pasha, został mianowany ambasadorem w Grecji, gdzie poznał jej przyszłą matkę, Sarę İsmet Hanım[9]. W 1913 roku ojciec został śmiertelnie postrzelony w nieszczęśliwym wypadku przez jej brata, który został osądzony i skazany za morderstwo. Dla Zeid, wraz z matką i trzema siostrami, oznaczało to początek trudnych warunków życiowych[10].
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/59/Fahrunnisa_Sakir_family_1910.jpg/220px-Fahrunnisa_Sakir_family_1910.jpg)
Zeid zaczęła rysować i malować w młodym wieku. Jej najwcześniejsza praca, która przetrwała, to portret babci, który namalowała w wieku 14 lat[11]. Rozpoczęła później studia artystyczne na uczelni dla kobiet w Stambule[10].
W 1920 roku, w wieku dziewiętnastu lat, Zeid wyszła za mąż za pisarza İzzet Melih Devrim[12]. Na miesiąc miodowy pojechali do Wenecji, gdzie Zeid po raz pierwszy zetknęła się z europejskimi tradycjami malarskimi[13]. Małżeństwo miało razem troje dzieci. Ich najstarszy syn zmarł na szkarlatynę[14], drugi syn Nejad został malarzem, a córka Şirin została aktorką teatralną[10].
W 1928 roku Zeid wyjechała do Paryża i rozpoczęła naukę na Académie Ranson, gdzie studiowała u malarza Rogera Bissière. Po powrocie do Stambułu w 1929 roku Zeid kontynuowała naukę na Akademii Sztuk Pięknych w Stambule[15].
Jej brat Cevat Şakir Kabaağaçlı został pisarzem, a jej siostra Aliye Berger malarką[16][17].
1930–1944
Zeid rozwiodła się z Devrimem w 1934 roku i poślubiła księcia Zeida bin Husseina z Iraku, który w 1935 roku został pierwszym ambasadorem Królestwa Iraku w Niemczech. Para przeprowadziła się do Berlina, gdzie Zeid była gospodarzem wielu wydarzeń towarzyskich, jako żona ambasadora[10]. Mówi się, że w tym czasie została także zaproszona na herbatę do Adolfa Hitlera, z którym rozmawiała o sztuce[2][14]. Ze względu na zbliżającą się wojnę, książę Zeid i jego rodzina zostali później odwołani do Iraku, gdzie zamieszkali w Bagdadzie[10].
Zeid popadła w depresję i, za radą wiedeńskiego lekarza, po krótkim czasie wróciła do Paryża[18]. Następne lata życia spędziła podróżując między Paryżem, Budapesztem i Stambułem, próbując skupić się na malarstwie i podbudować zdrowie psychiczne[19].
Zeid zaangażowała się w działalność stambulskiej D Grubu, awangardowej grupy malarzy pracujących w nowo powstałej Republice Tureckiej[20]. Chociaż jej związek z grupą był krótkotrwały, wspólne wystawy organizowane od 1944 roku dały Zeid pewność siebie, by zaczęła wystawiać samodzielnie. Artystka otworzyła pierwszą wystawę indywidualną w swoim domu w Maçka w Stambule w 1944 roku[16].
1945–1957
By zorganizować przestrzeń dla swojej pierwszej wystawy indywidualnej, Zeid opróżniła pokoje swojego mieszkania w Stambule[21]. W 1946 roku, po dwóch kolejnych wystawach indywidualnych w Izmirze (1945) i w Stambule (1946), Zeid przeniosła się do Londynu, gdzie książę Zeid Al-Hussein został pierwszym ambasadorem Królestwa Iraku przy brytyjskim dworze królewskim. Zeid nadal malowała i zamieniła pokój w ambasadzie irackiej w swoje studio[22]. Ze względu na stanowisko męża w Londynie i wspólne obowiązki towarzyskie, poznała m.in. Elżbietę, królową matkę[14].
Od 1947 roku prace Zeid stały się bardziej złożone i ewoluowały od malarstwa figuratywnego w stronę abstrakcji. W tym czasie Zeid tworzyła pod wpływem abstrakcji powstających w Paryżu w okresie powojennym. W swoich dziełach oryginalnie łączyła swoje perskie, bizantyjskie, kreteńskie i orientalne korzenie z koncepcjami, stylami i technikami modernizmu[23].
Przez następną dekadę, żyjąc między Londynem a Paryżem, Zeid wykonała swoje najważniejsze prace. Eksperymentowała z monumentalnymi abstrakcyjnymi płótnami, które zanurzają widza w kalejdoskopowych strukturach dzięki gęstemu użyciu linii i żywych kolorów[24]. Na wystawie w Galerie Dina Vierny (1953) Zeid pokazała swoje najnowsze prace abstrakcyjne, takie jak Ośmiornica Trytona i Morze Sargassowe. Wystawa została rok później pokazana w Institute of Contemporary Arts w Londynie. W połowie lat pięćdziesiątych Zeid była u szczytu kariery. W tym okresie zaprzyjaźniła się z grupą międzynarodowych artystów, takich jak Jean-Michel Atlan, Jean Dubuffet i Serge Poliakoff, którzy eksperymentowali z abstrakcją[25].
1958–1991
W 1958 roku Zeid przekonała męża, księcia Zeida al-Husseina, aby nie wracał do Bagdadu w roli regenta, podczas gdy jego prabratanek, król Faisal II, wyjechał na wakacje. Para wybrała się do swojego domu letniskowego na wyspie Ischia w Zatoce Neapolitańskiej. 14 lipca 1958 roku nastąpił przewrót wojskowy w Iraku, w wyniku którego rodzina królewska została zamordowana. Książę Zeid i jego rodzina ledwo uniknęli śmierci i dostali tylko 24 godziny na opuszczenie irackiej ambasady w Londynie[26]. Zamach na zawsze zmienił jej życie; Zeid przez następne dwa lata nie malowała[14].
Zeid z rodziną wprowadziła się do mieszkania w Londynie i w wieku pięćdziesięciu siedmiu lat po raz pierwszy ugotowała posiłek[26]. To doświadczenie było inspiracją dla rozpoczęcia malowania na kościach kurczaka, a następnie do tworzenia rzeźb z kości odlanych w żywicy, zwanych paléokrystalos. W swoim malarstwie zaczęła odchodzić od abstrakcji i zaczęła malować portrety swojej rodziny i innych bliskich jej osób[27].
Kilka lat później jej najmłodszy syn, książę Raad, ożenił się i przeprowadził do Ammanu w Jordanii. W 1970 roku mąż Zeid zmarł w Paryżu, pięć lat później artystka przeniosła się do swojego syna w Ammanie. W 1976 roku założyła tam akademię sztuki i przez następne piętnaście lat uczyła i prowadziła grupę młodych kobiet, aż do swojej śmierci w 1991 roku[28].
Retrospektywy
Pierwsza retrospektywa Zeid na Zachodzie odbyła się w Museum Ludwig w 1990 roku[29]. W październiku 2012 roku kilka jej obrazów zostało sprzedanych na aukcji prowadzonej przez dom aukcyjny Bonhams za łączną kwotę 2 021 838 funtów, ustanawiając rekord dla artystki[30].
W 2017 roku londyńska galeria Tate Modern zorganizowała dużą retrospektywę artystki[4]. Według artykułu w „The Guardian”, wystawa miała na celu wyciągnąć artystkę „z zapomnienia, aby nie stała się kolejną artystką zapomnianą przez historię”[1]. W centralnej części wystawy pokazano wielkoformatowe, abstrakcyjne obrazy Zeid z końca lat 40. i 50. XX wieku. Jej pięciometrowa praca zatytułowana Moje piekło (1951) została wcześniej pokazana w Londynie w 1954 roku. Ostatnia część przestrzeni została poświęcona portretom, na których Zeid skoncentrowała się w ostatnich latach w Ammanie, a także rzeźbom z żywicy[31]. Wszystkie wystawione prace zostały wypożyczone z międzynarodowych kolekcji, a Tate Modern nabyła jeden z obrazów (Bez tytułu C) „aby mogła teraz być częścią naszej narracji”, jak powiedziała dyrektorka Tate Modern, Frances Morris[1]. Kuratorką wystawy była Kerryn Greenberg, we współpracy z asystentem kuratora Vassilisem Oikonomopoulosem. Wystawa została pokazana pod koniec 2017 roku w Deutsche Bank KunstHalle i w 2018 roku w Muzeum Sursocka w Bejrucie. Muzeum Sztuki Nowoczesnej w Stambule wypożyczyło osiem prac na wystawę retrospektywną i wiosną 2017 roku zorganizowało wystawę Fahrelnissa Zeid z pracami ze swojej kolekcji, koncentrując się na twórczości Zeid w pomiędzy latami 40. i 70. XX wieku[32]. Dyrektor muzeum, Levent Çalıkoğlu, stwierdził: „spóźnione zainteresowanie zachodnich muzeów i społeczności artystycznej dziełami Zeid [...] przywraca wartość jej pracy, na jaką zasługuje”[17].
W 2017 ukazała się biografia Fahrelnissa Zeid: Painter of Inner Worlds, napisana przez byłą studentkę Zeid, Adilę Laïdi-Hanieh. Publikacja towarzyszyła wystawie retrospektywnej w Tate Modern[33].
118 rocznica urodzin Zeid została uczczona 7 stycznia 2019 roku poprzez Google Doodle[8].
Przypisy
- ↑ a b c Hannah Ellis-Petersen , Fahrelnissa Zeid: Tate Modern resurrects artist forgotten by history, „The Guardian”, 12 czerwca 2017, ISSN 0261-3077 [dostęp 2019-05-09] (ang.).
- ↑ a b Tate, The Painter Princess – Tate Etc, Tate, 7 czerwca 2017 [dostęp 2019-05-10] (ang.).
- ↑ Complete ICA Exhibitions List 1948 - Present - July 2017, ICA [dostęp 2019-05-09] [zarchiwizowane z adresu 2020-08-28] .
- ↑ a b Fahrelnissa Zeid – Exhibition at Tate Modern, Tate Modern [dostęp 2019-05-09] (ang.).
- ↑ Gaby Del Valle , Why is art so expensive?, Vox, 31 października 2018 [dostęp 2019-05-09] (ang.).
- ↑ Fahrelnissa Zeid, Turkish, Towards a Sky, Sotheby's, 2017 [dostęp 2019-05-09] [zarchiwizowane z adresu 2019-05-09] (ang.).
- ↑ The Painting That Was Too Big for London’s ICA, Sotheby's, 19 kwietnia 2017 [dostęp 2019-05-09] [zarchiwizowane z adresu 2019-07-11] (ang.).
- ↑ a b Adam Forrest , Google Doodle celebrates pioneering Turkish artist Fahrelnissa Zeid, The Independent, 7 stycznia 2019 [dostęp 2019-05-10] (ang.).
- ↑ Devrim 1996 ↓, s. 11.
- ↑ a b c d e Hakan Arslanbenzer , Fahrelnissa Zeid: Eccentric and cosmopolitan, DailySabah, 25 maja 2018 [dostęp 2019-05-10] .
- ↑ Greenberg 2017 ↓, s. 11.
- ↑ Greenberg 2017 ↓, s. 38.
- ↑ Greenberg 2017 ↓, s. 12.
- ↑ a b c d Emily Spicer , Fahrelnissa Zeid, Studio International - Visual Arts, Design and Architecture, 30 czerwca 2017 [dostęp 2019-05-10] (ang.).
- ↑ Greenberg 2017 ↓, s. 13.
- ↑ a b Istanbul Modern displays vivid, colorful art by Fahrelnissa Zeid, DailySabah [dostęp 2019-05-09] (ang.).
- ↑ a b Fahrelnissa Zeid at Istanbul Modern, Hürriyet Daily News, 3 czerwca 2017 [dostęp 2019-05-09] (ang.).
- ↑ Devrim 1996 ↓, s. 127.
- ↑ Greenberg 2017 ↓, s. 18.
- ↑ Greenberg 2017 ↓, s. 19.
- ↑ Greenberg 2017 ↓, s. 20.
- ↑ Devrim 1996 ↓, s. 167.
- ↑ Vassilis Oikonomopoulos , Multiple Dimensions of a Cosmopolitan Modernist, [w:] Kerryn Greenberg (red.), Fahrelnissa Zeid, Londyn: Tate Publishing, 2017, ISBN 978-1-84976-456-8 (ang.).
- ↑ Greenberg 2017 ↓, s. 22.
- ↑ ‘Untitled’, Fahrelnissa Zeid, c.1950s, Tate Modern [dostęp 2019-05-09] (ang.).
- ↑ a b Devrim 1996 ↓, s. 210.
- ↑ Greenberg 2017 ↓, s. 24.
- ↑ Laïdi-Hanieh 2017 ↓, s. 131.
- ↑ Fahrelnissa Zeid: Deutsche Bank Kunsthalle, Berlin - kulturnews.de, kulturnews, 24 października 2017 [dostęp 2019-05-09] (niem.).
- ↑ Bonhams : Bonhams sets new world record for Turkish Artist Fahrelnissa Zeid (1901 - 1991), Bonhams, 2012 [dostęp 2019-05-09] (ang.).
- ↑ Fahrelnissa Zeid, Tate Modern, London — journey into abstraction, Financial Times [dostęp 2019-05-09] (ang.).
- ↑ Fahrelnissa Zeid, İstanbul Modern [dostęp 2019-05-09] (ang.).
- ↑ Adila Laïdi-Hanieh , Fahrelnissa Zeid: Painter of Inner Worlds, Londyn: Art / Books, 2017, ISBN 978-1-908970-31-2 (ang.).
Bibliografia
- Şirin Devrim: A Turkish Tapestry: The Shakirs of Istanbul. Londyn: Quartet, 1996. ISBN 0-7043-8035-8.
- Kerryn Greenberg: The Evolution of an Artist. W: Fahrelnissa Zeid. Kerryn Greenberg (red.). Londyn: Tate Publishing, 2017. ISBN 978-1-84976-456-8.
- Adila Laïdi-Hanieh: The Late Style. W: Fahrelnissa Zeid. Kerryn Greenberg (red.). Londyn: Tate Publishing, 2017. ISBN 978-1-84976-456-8.
Media użyte na tej stronie
Prince and Princess Zeid Al-Hussein with their children Princess Shirin and Prince Raad, in Baghdad.
Fahrunnisa Şakir (seated on the left) with her family, in Büyükada.
Princess Zeid with her children Princess Shirin and Prince Raad, in Berlin.