Fantastyka naukowa

Inwazja Marsjan z powieści Wojna światów
„Z Berlina do Nowego Jorku w mniej niż godzinę!” – okładka magazynu Everyday Science and Mechanics z 1931

Fantastyka naukowa (ang. science fiction, w skrócie sci-fi lub SF) – gatunek literacki, filmowy oraz gier komputerowych o fabule osnutej na przewidywanych osiągnięciach nauki i techniki oraz ukazującej ich wpływ na życie jednostki lub społeczeństwa[1][2]. W świecie przedstawionym utworów nie występują elementy cudowności, a także przestrzega się zasad prawdopodobieństwa[1]. Razem z fantasy i horrorem, fantastyka naukowa zaliczana jest do fantastyki.

Anglojęzyczny termin science fiction został spopularyzowany w latach dwudziestych XX wieku przez amerykańskiego wydawcę Hugo Gernsbacka[2][3].

Fantastyką naukową zajmuje się nie tylko historia literatury i krytyka literacka, ale także socjologia, psychologia i futurologia[4]. Wizje przyszłych światów są też interesujące z punktu widzenia politologii.

Definicja

Fantastyka naukowa jest gatunkiem trudnym do jednoznacznego zdefiniowania. W 1953 Isaac Asimov określił ją jako „gałąź literatury zajmującą się wpływem rozwoju nauki na istoty ludzkie”, jednak nie ogranicza się ona jedynie do opisu kwestii postępu naukowego i jego konsekwencji[5]. Współcześnie gatunek charakteryzuje się wielką różnorodnością formalną i tematyczną[6].

Fantastyka naukowa najczęściej (lecz niekoniecznie) opisuje wydarzenia umiejscowione w przyszłości wobec czasów autora i opiera się na hipotetycznym rozwoju nauki i techniki[1]. Utwór fantastycznonaukowy zawiera zwykle takie cechy jak: neologizmy związane z rozwojem techniki, przedstawienie obcych cywilizacji, opis pozytywnych lub tragicznych społecznych i politycznych skutków wynalazków technicznych i odkryć naukowych, wizje możliwych dróg rozwoju ludzkości. Ważną zasadą jest brak sprzeczności realiów świata przedstawionego ze współczesnym autorowi stanem wiedzy o nauce i technice[5][7]. Jak to określa Antoni Smuszkiewicz, „science fiction wymaga, aby przy wprowadzaniu motywów fantastycznych zostały zachowane pozory respektowania aktualnie obowiązujących reguł prawdopodobieństwa”[8].

Najbardziej charakterystyczne motywy utworów fikcji naukowej to umiejscowienie akcji na innych planetach lub na pokładzie statku kosmicznego, podróż w czasie, kontakt z obcą cywilizacją lub obrona planety przed zagrożeniem z kosmosu[1]. Akcja utworów fikcji naukowej może się jednak również toczyć w całości na Ziemi w przewidywanej odległej przyszłości lub w nieznacznie tylko zmodyfikowanych realiach współczesnych, czy też w czasie równoległym do naszej rzeczywistości[7]. Bywa także, że spora część akcji toczy się w przeszłości (jak w Linii czasu Michaela Crichtona).

Samuel R. Delany proponuje określić science fiction jako literaturę mówiącą o „tym, co się nie zdarzyło” („events that have not happened”). Obszary tematyczne fantastyki naukowej wyznaczają rozmaite odmiany tej sytuacji. „To, co się nie zdarzyło, ale mogłoby się zdarzyć” opisuje SF futurologiczna i spekulacyjna (speculative fiction), skoncentrowana na technologii; „to, co się jeszcze nie wydarzyło” – fantastyka utopijna lub dystopijna (Nowy wspaniały świat, Rok 1984 etc.); „to, co się nie wydarzyło w przeszłości” jest przedmiotem dzieł traktujących o światach równoległych lub alternatywnych. Wreszcie przedstawienie „tego, co się nie zdarzy” jest według Delaneya dziedziną science-fantasy[9].

Arthur C. Clarke we wstępie do swoich dzieł zebranych, napisanym w czerwcu 2000, zadając pytanie „Czym właściwie jest fantastyka naukowa?” odpowiada żartobliwie: próby zdefiniowania fikcji naukowej będą kontynuowane tak długo, jak długo ludzie będą pisać prace doktorskie. Zgadza się jednak z definicją zaproponowaną przez jednego z doktorantów, Damona Knighta – „fantastyka naukowa to to, na co wskazując mówię: To jest fantastyka naukowa[10].

Polski badacz Andrzej Zgorzelski wywodzi fantastykę naukową od utopii i wskazuje na określone konwencje gatunkowe, które pozwalają na jej scharakteryzowanie. Zaznacza, że umiejscowienie fabuły w przeszłości i jej „naukowy” charakter nie wystarczają, by określić przynależność gatunkową dzieła. Wymienia trzy modele, od których fantastyka naukowa zapożycza najczęściej swoje konwencje: fikcyjna historia, powieść przygodowa (w tym detektywistyczna), powieść grozy. Zwraca jednak uwagę, że świat przedstawiony utworów science fiction jest pozbawiony elementów fantastyczności (nadnaturalnych, wywołujących zdumienie i przerażenie postaci), zracjonalizowany i „uzwyczajniony”, opisywany w sposób zbliżony do powieści realistycznej. W opinii Zgorzelskiego, konwencja science fiction opiera się przede wszystkim na sygnałach językowych, które wskazują czytelnikowi, z jakim tekstem ma do czynienia (sygnałami tymi są np. tytuły, zdania początkowe, imiona postaci, żargon naukowy)[11].

Podgatunki

Literatura

Za wczesnych prekursorów literatury fantastycznonaukowej uznać można XVII-wiecznego pisarza i awanturnika francuskiego Cyrana de Bergerac, opisującego podróże do utopijnych krain znajdujących się na Księżycu i na Słońcu oraz XVIII-wieczne powieści Micromégas Voltaire’a czy L’An 2440 Merciera[2].

W początkach XIX w. gatunek reprezentuje Frankenstein Mary Shelley, jednak dla jego rozwoju bardziej znaczące są lata 60. XIX w., co związane jest z rozwojem zarówno powieści przygodowej, jak i techniki. Najważniejszym autorem tego okresu jest Jules Verne. Jego utwory, jak np. Pięć tygodni w balonie (1863), Podróż do wnętrza Ziemi (1864), Dwadzieścia tysięcy mil podmorskiej żeglugi (1869), opisują wykorzystanie istniejących już bądź zakładanych wynalazków technicznych (balon, łódź podwodna etc.), inne przedstawiają futurystyczne wizje – Paryż w XX wieku (1863) – czy podróże kosmiczne: Wokół Księżyca (1869).

Dzieje w zasadzie już XX-wieczne otwiera H.G. Wells z Wehikułem czasu (1895) i Wyspą doktora Moreau (1896). W XX wieku powieść science-fiction rozwijał m.in. czeski pisarz Karel Čapek[13], autor utworów Krakatit i Fabryka absolutu. Oba okazały się prorocze wobec wykorzystania energii jądrowej. Čapek jest też autorem dramatu R.U.R., który wprowadził do języków świata słowo robot[14].

W latach trzydziestych i czterdziestych gatunek najdynamiczniej rozwijał się w USA, dzięki popularnym wydawnictwom – przede wszystkim „Amazing Stories” i „Astounding Stories of Super-Science” – publikującym utwory czołowych ówczesnych twórców, takich jak John W. Campbell, Robert A. Heinlein, Isaac Asimov, Theodore Sturgeon czy A.E. van Vogt. Wśród pisarzy brytyjskich wyróżnić należy za to autorów tworzących dystopijne obrazy totalitarnych społeczeństw: Aldousa Huxleya (Nowy wspaniały świat) i George’a Orwella (Rok 1984)[2].

W Polsce

Tradycję polskiej fikcji naukowej stworzył Jerzy Żuławski w trylogii księżycowej: Na srebrnym globie (1903), Zwycięzca (1910), Stara Ziemia (1911). Słynnym polskim pisarzem SF był Stanisław Lem.

Nagrody

anglojęzyczne:

polskie:

Film

Kadr z serialu Planeta Małp z 1974

Do najważniejszych filmów zaliczanych do fantastyki naukowej należą: 2001: Odyseja kosmiczna Stanleya Kubricka wraz z kontynuacją 2010: Odyseja kosmiczna, na podstawie powieści Arthura C. Clarke’a oraz Łowca androidów (oryg. Blade Runner) Ridleya Scotta na podstawie powieści Philipa K. Dicka Czy androidy marzą o elektrycznych owcach? (ang. Do Androids Dream of Electric Sheep?). Znanym dziełem jest także rozpoczęty w 1979 przez tegoż reżysera cykl Obcy. Na uwagę zasługują także: Diuna na podstawie powieści Franka Herberta, Bliskie spotkania trzeciego stopnia Stevena Spielberga, Terminator Jamesa Camerona, Matrix w reżyserii rodzeństwa Wachowskich, Gwiezdne wojny w reżyserii George’a Lucasa.

Przykładem przeniesionej na ekrany polskiej SF jest Solaris w reżyserii Andrieja Tarkowskiego oparty na powieści Stanisława Lema o tym samym tytule. Polskim filmem tego gatunku jest Seksmisja w reżyserii Juliusza Machulskiego.

W rozwoju filmowej fantastyki ważną rolę odegrały też seriale telewizyjne: Star Trek, Babilon 5, Battlestar Galactica, Kosmos 1999, Gwiezdne wrota, Doktor Who.

Malarstwo

SF zainspirowało także wielu grafików i malarzy. Niektórzy niemal wyłącznie poświęcili się kreowaniu świata przyszłości m.in.:

Muzyka

Przypisy

  1. a b c d science fiction, [w:] Encyklopedia PWN [online] [dostęp 2017-08-25].
  2. a b c d science fiction, [w:] Encyclopædia Britannica [online] [dostęp 2017-08-25] (ang.).
  3. Andrzej Zgorzelski: Fantastyka. Utopia. Science fiction. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1980, s. 103.
  4. Andrzej Zgorzelski: Fantastyka. Utopia. Science fiction. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1980, s. 6.
  5. a b Marg Gilks, Paula Fleming, Moira Allen: Science Fiction: The Literature of Ideas. Writing-World.com. [dostęp 2017-08-25]. (ang.).
  6. Marg Gilks, Moira Allen: The Subgenres of Science Fiction. Writing-World.com. [dostęp 2018-03-25]. (ang.).
  7. a b Science Fiction vs Fantasy – Fiction and Genre | Now Novel. Now Novel, 2013-11-26. [dostęp 2017-08-25]. (ang.).
  8. Antoni Smuszkiewicz: Zaczarowana gra. Zarys dziejów polskiej fantastyki naukowej. Poznań: Wydawnictwo Poznańskie, 1982, s. 10. ISBN 83-210-0303-6.
  9. Samuel R. Delany: About 5.750 words. W: Rob Latham (ed.): Science Fiction Criticism: An Anthology of Essential Writings. Bloomsbury, 2017, s. 112.
  10. A.C. Clarke, The Collected Stories, Gollancz Science Fiction, London 2002, IX.
  11. Andrzej Zgorzelski: Fantastyka. Utopia. Science fiction. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1980, s. 137-139 i 171-173.
  12. A Guide to Science Fiction Subgenres – SciFi Ideas. SciFi Ideas, 2011-06-13. [dostęp 2017-08-25]. (ang.).
  13. Jacek Baluch, Piotr Gierowski: Czesko-polski słownik terminów literackich. Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2016, s. 341. ISBN 978-83-233-4066-9.
  14. Czech and Slovak SF. sf-encyclopedia.com. [dostęp 2016-11-21]. (ang.).

Bibliografia

  • Andrzej Zgorzelski: Fantastyka – utopia – science fiction. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1980. ISBN 83-01-01558-6.


Media użyte na tej stronie

Redirect arrow without text.svg
Redirect arrow, to be used in redirected articles in Wikipedias written from left to right. Without text.
Ron Harper Wayne Foster Zina Bethune Planet of the Apes 1974.JPG
Photo from the short-lived television program Planet of the Apes. In the photo from left: Wayne Foster (gorilla sergeant), guest star Zina Bethune, and series regular Ron Harper (Alan Virdon).
Stanisław Lem.jpg
Autor: unknown, Licencja: CC-BY-SA-3.0
War-of-the-worlds-tripod.jpg
Alien tripod illustration by Alvim Corréa, from the 1906 French edition of H.G. Wells' "War of the Worlds".
Science and Mechanics Nov 1931 cover.jpg
"Berlin to New York in less than One Hour!" written by Hugo Gernsback and illustrated by Frank R. Paul in the November 1931 issue of Everyday Science and Mechanics. (Volume 2, Number 12.) This proposed spaceship would reach an altitude 700 miles on its one hour trip from Berlin to New York. The article notes that "the tremendous acceleration of the flyer during the first few minutes makes things rather uncomfortable for the passengers." Artificial refrigeration would keep the passengers and ship from getting too hot on re-entry. A major problem to solve is the weight of the fuel required for the trip.

Hugo Gernsback started his first magazine, Modern Electrics in 1908 and wrote his first "Science Fiction" story, "Ralph 124C 41+", in 1911. Gernsback started a dedicated science fiction magazine, Amazing Stories, in 1926. The World Science Fiction Society annual award for science fiction writing is the Hugo. Frank R. Paul began illustrating Gernsback's magazines around 1914 and became one of the leading science fiction artists.
Science and Mechanics was started by Hugo Gernsback soon after he lost his Experimenter Publishing Company in 1929. Initially titled Everyday Mechanics, it became Everyday Science and Mechanics in 1931. Virgil Angerman purchased the magazine in 1937 and changed the title to Science and Mechanics. Curtis Publishing Company acquired a controlling interest in 1954 and the magazine was sold to Davis Publications in 1959. The magazine was published until 1984.

This cover had soiling on the edges with a few minor folds, scratches and pencil marks. It was scanned with an Epson Perfection V500 scanner and saved as a 300 dpi tif file. The restoration was done in Adobe Photoshop Elements 5.0. The magazine size is 8.5 by 11.5 inches (215 by 290 mm).