František Zach
![]() František Zach w mundurze generalskim serbskiej armii, 1877 | |
Data i miejsce urodzenia | 1 maja 1807 |
---|---|
Data i miejsce śmierci | 14 stycznia 1892 |
Przebieg służby | |
Lata służby | 1850–1882 |
Siły zbrojne | |
Jednostki | Armia Ibaru |
Stanowiska | dowódca Armii Ibaru |
Odznaczenia | |
![]() ![]() ![]() ![]() ![]() ![]() ![]() ![]() ![]() ![]() |
František Zach (serb.-chorw. Фрања Зах / Franjo Zah, ur. 1 maja 1807 w Ołomuńcu[1], zm. 14 stycznia 1892 w Brnie[2]) — czeski działacz panslawistyczny, powstaniec listopadowy, współpracownik i poseł księcia Adama Jerzego Czartoryskiego, generał i pierwszy szef sztabu niepodległej Serbii.
Życiorys
František Alexander Zach urodził się 1 maja 1807 w Ołomuńcu na habsburskich Morawach, jednak dzieciństwo spędził w Brnie, gdzie jego ojciec był właścicielem zajazdu U černého orla[3]. W 1824 ukończył niemieckie gimnazjum w Starym Brnie, a następnie w 1828 wydział prawa na Uniwersytecie Wiedeńskim[3], po czym pracował w magistratach Brna a potem Znojma na Morawach[4][3].
Najpierw pragnął wziąć udział w powstaniu greckim, od czego odwiódł go ojciec[5][3]. W 1831 przekradł się przez granicę Kongresówki, aby walczyć po polskiej stronie w powstaniu listopadowym[4][6]. W 1832 wyjechał do Francji, gdzie podjął studia wojskowe na Akademii Wojskowej w Fontainebleau, gdzie pracował także jako bibliotekarz[6][4]. W 1836 roku powrócił do Wiednia, gdzie próbował prowadzić działalność w kręgach słowiańskich. W trakcie pobytu w rodzinnym Brnie wspomagał polskich emigrantów polistopadowych udających się przez Morawy na zachód Europy[7]. W październiku 1840 w skutek nacisków policyjnych wyjechał znowu do Francji po drodze odwiedzając w Brukseli Joachima Lelewela[8].
Jeszcze w Paryżu poznał księcia Adama Czartoryskiego, stając się jednym z jego współpracowników[5]. W listopadzie 1842[9] wyjechał poprzez Istambuł jako poseł Czartoryskiego[10] do Belgradu, wówczas stolicy zależnego od Osmanów Księstwa Serbii[5][6]. W czasie pobytu w Istambule zetknął się z Matiją Banem, przyszłym twórcą określenia Jugosławianin, na którego wywarł znaczny wpływ[11].
W Belgradzie stał się częścią elity księstwa zaprzyjaźniając się z ówczesnym ministrem spraw wewnętrznych a późniejszym premierem, Iliją Garašaninem[5].
Rozwijając memorandum Czartoryskiego Conseils sur la conduite a suivre par la Serbie miał wpływ na kształt opracowanego przez Garašanina tajnego dokumentu Načertanije (serb.-chorw. начертаније — szkic)[10][5], który podporządkowywał strategię polityki serbskiej celowi zjednoczenia Słowian południowych[12] traktując Księstwo Serbii jako jugosłowiański Piemont[10][9]. Napisany w 1844 plan Zacha sugerował powstrzymanie się przed pochopnym dążeniem do niepodległości małego księstwa, aby nie doprowadzić do przedwczesnego rozpadu Imperium Osmańskiego, co strategicznie wzmocniłoby jedynie Austrię i Rosję[5]. Postulował ostrożne umacnianie księstwa i wpływów słowiańskich w osłabionym imperium, wyczekując sprzyjającego momentu do zjednoczenia wokół Serbii wszystkich Słowian południowych — od Słoweńców aż po Bułgarów[9]. Choć strategię Načertanije Garašanin oparł na przedstawionym mu planie Zacha[5][9], odrzucił m.in.: wizję jugosłowiańską na rzecz czysto serbskiej, co manifestowało się choćby w przemilczeniu odrębności chorwackiej[13], zastąpił on także rezerwę w stosunku do Rosji strategicznym z nią partnerstwem[14]. Paradoksalnie strategia bazująca na istnieniu słabej Turcji była od 1829 roku – za sprawą Karla Nesselrode, ministra spraw zagranicznych cara Mikołaj I – założeniem polityki rosyjskiej[15].
Przygotowując ostateczną wersję swego planu Zach w styczniu 1844 kontynuował zawiązane już wcześniej kontakty z chorwackimi działaczami ruchu iliryjskiego, Ljudevitem Gajem i jego wysłannikiem Stjepanem Carem, który odwiedzał go w Belgradzie[13]. Iliryści szans na zjednoczenie Słowian południowych doszukiwali się wówczas w ramach monarchii habsburskiej[12].
W 1848 Zach uczestniczył w praskim Kongresie Słowiańskim jako wiceprezydent delegacji południowo-słowiańskiej[5] i członek delegacji czesko-słowackiej, gdzie był jednym z najaktywniejszych uczestników[4], redagując razem z Františkiem Palackým jedyny dokument zjazdu: Manifest do narodów Europy[16]. Po przerwaniu kongresu przez powstanie praskie wyjechał do Brna. Z Moraw razem z Bedřichem Bloudekiem 16 września poprowadził kilkusetosobowy oddział ochotników na zachodnią Słowację, doprowadzając do krótkotrwałego powstania przeciw Węgrom. Był członkiem przewodzącej powstaniu Słowackiej Rady Narodowej. Nie mógł pogodzić się z polskim wsparciem dla Węgrów, co wyraził w liście do Czartoryskiego[8]. Skutkiem tego było zerwanie z polskim ruchem[6].
Wobec niezgody cesarskiego ministra spraw wewnętrznych, Aleksandra von Bacha na pobyt „byłego emigranta i rewolucjonisty” w cesarstwie wyjechał w październiku 1849 do Serbii[16]. W Belgradzie na prośbę Garašanina założył szkołę artylerii, stając się jej dowódcą i nauczycielem[4][6]. Prowadził ją z przerwami w latach 1850–1859, 1860–1865 i 1868–1874[5]. Szkoła po uzyskaniu niepodległości przez księstwo w 1878 przekształciła się w belgradzką Akademię Wojskową. W 1853 w Kragujevacu założył serbską zbrojownię, której kontynuacją jest dzisiejsza firma zbrojeniowa Zastava.
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/88/Bulgar-Morava-map.jpg/250px-Bulgar-Morava-map.jpg)
W 1861 razem z austriackim dyplomatą Johann Georg von Hahnem opracowywał etnograficzne mapy ziem położonych nad Południową Morawą[17]. Był członkiem serbskiej, królewskiej Akademii Nauk.
Po detronizacji przez Skupštinę (serbski parlament) Aleksandra Karadziordziewicia w 1858 został wojskowym doradcą i zaufanym nowego księcia Serbii, Michała Obrenowicia, który powierzał mu delikatne misje, m.in. w 1868 Zach przywiózł do Aten i podpisał ratyfikację grecko-serbskiego paktu antytureckiego, pierwszego układu nowych państw bałkańskich[18][5]. Uczestniczył w tym czasie w projektowaniu kolei serbskich[5].
W 1874 roku został adiutantem następcy zamordowanego Michała, księcia Milana. W 1876 został mianowany pierwszym serbskim szefem sztabu. Przygotował mobilizację i koncentrację armii serbskich do wojny z Turcją. W czasie wojny objął w Čačaku dowództwo Dywizji Zachodnio-Morawskiej, tzw. Armii Ibaru walczącej z wojskami Mehmeta Ali Paszy pod Kalipoljem, Kladnicą i Javorem. Na skutek zranienia przez konia utracił zdolność dowodzenia i został odesłany na leczenie do Belgradu. Ostatecznie stracił zranioną nogę w wyniku amputacji. Krytykował poczynania i dowodzenie swego następcy rosyjskiego generała Michaiła Czernajewa[5], który pozwolił Turkom wkroczyć na terytorium księstwa i zagrozić samej stolicy[5].
W latach 1874-75 podróżował po Europie przyjmowany z honorami w różnych krajach. Mimo niepełnosprawności pozostał częściowo w służbie doradzając w czasie kolejnej wojny z Turcją w latach 1877–1878.
Przeszedł na emeryturę w 1882[5]. Wrócił do Czech i ostatecznie w 1889[16] osiadł na Vinohradach[6]. Zmarł bezpotomnie w wieku 84 lat, w Brnie w 1892. Na życzenie cesarza Franciszka Józefa został pochowany z honorami wojskowymi dwa dni później[16].
Pozostawił dzienniki z lat 1848–1875 oraz kilkaset listów[8]. Przyjaźnił się z Františkiem Riegrem[6]. Korespondował poza ks. Czartoryskim z rozlicznymi działaczami polskimi, m.in.: Adamem Mickiewiczem[19], Joachimem Lelewelem[20], i Michałem Czajkowskim[8][21].
Jego hobby była uprawa kwiatów, których pierwsze wiosenne okazy darował serbskiej księżniczce oraz zbieranie minerałów, które łączyło się z zainteresowaniem górnictwem rud[16].
Stopnie wojskowe
- 1850 — kapitan artylerii
- 1857 — major
- 1862 — podpułkownik
- 1870 — pułkownik
- 1875 — generał
Upamiętnienie
Jego imię noszą ulice w Brnie[22], Pradze[23], Kutnej Horze[24] i Belgradzie[25]. W rodzinnym Ołomuńcu znajduje się poświęcone mu muzeum. Kraj południowomorawski Republiki Czeskiej od 2007 roku przyznaje nagrodę im. Františka Zacha[26][16].
Przypisy
- ↑ Digital Archives of the Regional Archives in Opava. [dostęp 2020-12-31]. (cz.).
- ↑ Actapublica - Register - Moravský zemský archiv Brno [dostęp 2020-12-31] (cz.).
- ↑ a b c d Žáček 1977 ↓, s. 13–17.
- ↑ a b c d e Vilém Gabler , František Zach, „Světozor” (7), 23 sierpnia 1867, s. 62 [dostęp 2020-12-31] (cz.).
- ↑ a b c d e f g h i j k l m n Charles Jelavich , Review: František A. Zach. by Václav Žáček, „Slavic Review”, 38 (2), Cambridge University Press, 1979, s. 333-334, JSTOR: 2497126 .
- ↑ Žáček 1977 ↓, s. 20.
- ↑ a b c d Ivan Dorovský , František Zach a slovanský romantismus jeho doby, 2007 .
- ↑ a b c d Ilija Garašanin: The Draft. W: Balázs Trencsényi, Michal Kopček: Discourses of Collective Identity in Central and Southeast Europe (1770–1945) Volume II: National Romanticism — the Formation of National Movements. Budapest: Central European University Press, 2007. ISBN 978-9-63732-660-8. [dostęp 2020-12-31].
- ↑ a b c Manetovic 2006 ↓, s. 160.
- ↑ Ivo Banac. The Confessional "Rule" and the Dubrovnik Exception: The Origins of the "Serb-Catholic" Circle in Nineteenth-Century Dalmatia. „Slavic Review”. 42 (3), s. 448–474, 1983. JSTOR: 2496046.
- ↑ a b Tim Judah , The Serbs: History, Myth and the Destruction of Yugoslavia, wyd. 2nd, New Haven, Connecticut: Yale University Press, 2000, ISBN 978-0-300-08507-5 [dostęp 2020-12-31] .
- ↑ a b Roudometof 2001 ↓, s. 117.
- ↑ Manetovic 2006 ↓, s. 161–162.
- ↑ Orlando Figes , Wojna Krymska 1853-1856. Ostatnia Krucjata, Oświęcim: Napoleon V, 2018, s. 57, ISBN 978-83-7889-823-8 .
- ↑ a b c d e f František Alexandr Zach - Profil osobnosti. [dostęp 2021-10-28]. (cz.).
- ↑ №20. The Ethnological Map by von Hahn and Zach (1861) [dostęp 2020-12-31] .
- ↑ Vaso Vojvodić , U duhu Garašaninovih ideja: Srbija i neoslobođeno Srpstvo : 1868-1876, Prosveta, 1994, s. 334 [dostęp 2020-12-31] .
- ↑ Žáček 1977 ↓, s. 34–37.
- ↑ Žáček 1977 ↓, s. 293.
- ↑ Žáček 1977 ↓, s. 297–299.
- ↑ Brno, Zachova w OpenStreetMap
- ↑ Praga, Zachova w OpenStreetMap
- ↑ Kutná Hora, Zachova w OpenStreetMap
- ↑ Београд, Генерала Заха w OpenStreetMap
- ↑ Laureátkou Ceny Františka Zacha se stala Judita Štouračová [dostęp 2020-12-31] (cz.).
Bibliografia
- Václav Žáček: František A. Zach: Život a činnost čes. vlastence, pol. emigranta, slov. dobrovolníka a srbského generála. Praga: Melantrich, 1977, seria: Odkazy pokrokových osobností naší minulosti.
- Edislav Manetovic. Ilija Garasanin: Nacertanije and Nationalism. „The Historical Review/La Revue Historique”. 3, s. 137–173, 2006. DOI: 10.12681/hr.201.
- Victor Roudometof: Nationalism, Globalization, and Orthodoxy: The Social Origins of Ethnic Conflict in the Balkans. Westport, Connecticut: Greenwood Publishing Group, 2001. ISBN 978-0-31331-949-5.
Linki zewnętrzne
Media użyte na tej stronie
Baretka Orderu św. Stanisława.
Baretka Orderu św. Anny.
General František Aleksandr Zach, first Chief of the General Staff of Serbia
Autor: FranzJosephI, Licencja: CC BY-SA 3.0
Nastrino da Cavaliere di Gran Croce dell'Ordine Imperiale della Corona Ferrea
Ethnographic map of Bulgar Morava Valley (en:South Morava) by en:Johann Georg von Hahn. Letters a, b and s after the toponyms mean Albanian, Bulgarian, Serbian respectively.
ribbon of the medal of officier of the Order of the Crown of Italy, during the Kingdom of Italy.
Baretka: Order Gwiazdy Rumunii na wstążce Virtutea Militară (za wojenne męstwo) – Oficer – Królestwo Rumunii.
Autor: LuigiXIV, Licencja: CC BY-SA 3.0
Nastrino da Commendatore con placca dell'Ordine Imperiale di Francesco Giuseppe (Austria)
Flag of Serbia (1835-1882)
Baretka Orderu Zbawiciela III klasy (Grecja)
Autor: McOleo, Licencja: CC BY 3.0
Ribbon bar of the Order of the Cross of Takovo (Serbia)