Frodo Baggins
Postać z mitologii Śródziemia | |
![]() Fanowskie przedstawienie Frodo Bagginsa autorstwa Marka J. Ferrariego. | |
Pierwsze wystąpienie | Władca Pierścieni. Drużyna Pierścienia (1954) |
---|---|
Ostatnie wystąpienie | Bilbo’s Last Song (1974) |
Twórca | |
Wystąpienia | |
Grany przez | |
Dubbing | |
Dane biograficzne | |
Pochodzenie | |
Przynależność | |
Płeć | mężczyzna |
Data urodzenia | 22 września 2968 Trzeciej Ery |
Data i miejsce śmierci | po 29 września 3021 Trzeciej Ery |
Rodzina | Drogo Baggins (ojciec), Primula Brandybuck (matka), Bilbo Baggins (kuzyn) |
Inne informacje | |
Wiek | 53 lata (w chwili opuszczenia Śródziemia) |
Frodo Baggins – fikcyjna postać, główny bohater powieści Władca Pierścieni J.R.R Tolkiena. Wzmianki o nim pojawiły się także w innych utworach z legendarium tego autora.
Frodo był hobbitem z Shire’u, któremu jego krewny, Bilbo Baggins, powierzył dający niewidzialność pierścień. Przyjaciel Froda i Bilba, czarodziej Gandalf, odkrył, że klejnot był w rzeczywistości Jedynym Pierścieniem, złowrogim artefaktem należącym do Saurona. Frodo wyruszył wówczas w podróż, której celem jest zniszczenie Jedynego Pierścienia.
Fikcyjna biografia
Narodziny i młodość
Frodo urodził się 22 września 2968 r. Trzeciej Ery (1368 r. kalendarza Shire’u) jako syn Drogo Bagginsa i Primuli Baggins (z domu Brandybuck). Gdy miał 12 lat, jego rodzice utonęli w trakcie podróży łódką po Brandywinie. Frodo zamieszkał wówczas w Brandyhallu z rodziną matki. Zaprzyjaźnił się wtedy z hobbitami w podobnym wieku: Pippinem Tukiem, Merrym Brandybuckiem, Folko Boffinem i Fredegarem Bolgerem[1][2].
W 2989 r. Trzeciej Ery Bilbo Baggins zdecydował, że jego spadkobiercą będzie Frodo. Młody hobbit przeprowadził się wówczas do Bag End w Hobbitonie[1].
Życie w Shire
Frodo podzielał zainteresowania Bilba zarówno w zakresie historii elfów, jak i dalekich pieszych wędrówek. Dwaj hobbici byli bardzo ze sobą zżyci; cieszyli się także przyjaźnią Gandalfa[3].
22 września 3001 r. Trzeciej Ery odbyło się przyjęcie urodzinowe Bilba (obchodzącego 111. rocznicę urodzin) i Froda (kończącego 33. lata, czyli wchodzącego w dorosłość, tak jak ją rozumieli hobici). Uroczystość zakończyła się niespodziewanym zniknięciem Bilba, który wyruszył w podróż do Rivendell. W ten sposób Frodo stał się panem Bag End i całego majątku Bilba, w tym zapewniającego niewidzialność pierścienia[4].
Przez następne 17 lat Frodo prowadził życie bogatego kawalera. W 3018 r. Trzeciej Ery został odwiedzony przez Gandalfa, który opowiedział mu wówczas historię pierścienia Bilba. Przedmiot ten okazał się być Jedynym Pierścieniem, stworzonym przez Saurona w Drugiej Erze, by zniewolić ludy Śródziemia. Gandalf był w stanie odtworzyć losy artefaktu i stwierdzić, że Sauron rozpoczął jego poszukiwania[5].
Podróż do Rivendell
Pod wpływem opowieści Gandalfa Frodo zdał sobie sprawę, że obecność jego i Pierścienia w Hobbitonie stwarza zagrożenie dla hobbitów. Podjął wówczas decyzję o podróży do Rivendell. W towarzystwie swojego ogrodnika, Sama Gamgee oraz Pippina i Merry’ego opuścił ojczyznę, unikając złowrogich Czarnych Jeźdźców, poszukujących Bagginsa i Shire[6].
Dla skrócenia drogi hobbici zdecydowali się przejść przez Stary Las. Natknęli się tam na wiele niebezpieczeństw, z których dwukrotnie zostali uratowani dzięki interwencji Toma Bombadila[7].
Po dotarciu do gospody Pod rozbrykanym kucykiem w Bree Frodo zastał list od Gandalfa. Spotkał tam także tajemniczego mężczyznę, przedstawiającego się jako Obieżyświat, zainteresowanego czterema podróżującymi hobbitami. Nieznajomy okazał się być Aragornem, opisanym w liście Gandalfa do Froda jako osoba godna zaufania. Aragorn poprowadził hobbitów do Rivendell. Dzięki niemu cała czwórka dotarła do siedziby Elronda, choć Frodo został ciężko ranny w trakcie ataku Czarnych Jeźdźców na Wichrowy Czub[8].
Drużyna Pierścienia
Frodo wrócił w Rivendell do zdrowia. Dzięki opiece Elronda mógł spotkać się z Bilbem i wziąć udział w naradzie, dotyczącej Pierścienia i Saurona. Gdy stwierdzono, że Pierścień musi być zniszczony w ogniach Orodruiny, Góry Przeznaczenia, Frodo zadeklarował, że podejmie się tego zadania. Na jego towarzyszy wyznaczono 8 osób, razem tworzących Drużynę Pierścienia[9].
Przed wyruszeniem w drogę Frodo otrzymał od Bilba skarby starego hobbita: miecz Żądło oraz kolczugę z mithrilu[10].
Droga grupy pierwotnie miała wieść przez Góry Mgliste, ale zamieć śnieżna i atak wargów zmusiły Drużynę do przejścia przez Morię. Dziewięciu zostało tam zaatakowanych przez orków, trolla oraz balroga. Frodo przeżył to starcie dzięki kolczudze od Bilba[11].
Po upadku Gandalfa i opuszczeniu Morii Aragorn poprowadził pozostałych członków Drużyny do Lorien. Władczyni tej krainy, Galadriela, zachęciła Frodo do spojrzenia w jej zwierciadło. Pod wpływem ujrzanych wówczas wizji Frodo chciał oferować władczyni elfów Jedyny Pierścień. Galadriela oparła się jednak pokusie, jednocześnie ujawniając hobbitowi, że jest powierniczką jednego z Trzech Pierścieni[12].
Gdy Drużyna Pierścienia opuszczała Lorien, Frodo otrzymał w darze od Galadrieli elfi płaszcz i flakonik ze światłem gwiazdy Earendila[13].
Rozstanie z Drużyną Pierścienia
W trakcie postoju na Parth Galen Drużyna Pierścienia miała podjąć decyzję co do dalszej podróży. Frodo czuł, że dla dobra misji i pozostałych członków Drużyny Pierścienia dalszą drogę musi odbyć samotnie. W przekonaniu tym utwierdził go atak Boromira, który owładnięty mocą Pierścienia chciał odebrać Frodo klejnot. Hobbit zdołał uciec pod osłoną niewidzialności i uniknąć spotkania zarówno z Drużyną, jak i czającymi się w zasadzce Uruk-hai. Jedynie Sam odgadł zamiary Frodo i zdołał go przekonać, by wspólnie podróżowali do Mordoru[14].
Podróż do Mordoru
Niemal na początku swojej podróży Frodo i Sam zostali zaatakowani przez Golluma, potajemnie śledzącego Drużynę Pierścienia od Morii. Stwór usiłował odebrać Frodowi klejnot, ale hobbit zdołał obezwładnić Golluma i wymóc na nim posłuszeństwo i pomoc w podróży do Mordoru. Gollum poprowadził hobbitów do Czarnej Bramy, a gdy tak okazała się zamknięta, wskazał im inną trasę[15].
Trójka wędrowców została schwytana w Ithilien przez oddział strażników pod wodzą Faramira. Brat Boromira dowiedział się wówczas, że Frodo jest powiernikiem Jedynego Pierścienia. Oparł się jednak pokusie odebrania tego przedmiotu hobbitowi; wbrew rozkazom Denethora puścił także całą trójkę wolno i wyposażył ich w zapasy[16].
Dalsza droga prowadziła przez Cirith Ungol. Hobbici zostali tam zaatakowani przez pajęczycę Szelobę. Gollum od początku planował to spotkanie, mając nadzieję, że Szeloba, zająwszy się Frodo i Samem, zostawi dla niego Pierścień[17].
Samowi udało się odeprzeć atak pajęczycy, używając Żądła i flakoniku od Galadrieli, Frodo nie uniknął jednak obezwładnienia przez Szelobę. Sam, uznawszy Frodo za zmarłego, z żalem zostawił go, zabrał Pierścień i wyruszył w samotną drogę[18].
Podróż do Orodruiny
Wkrótce jednak Sam przekonał się, że Frodo był jedynie nieprzytomny i że został zabrany przez oddział orków na przesłuchanie. Samowi udało się uratować Frodo i zwrócić mu Pierścień. Hobbici, przebrani za orków, kontynuowali podróż do Orodruiny, śledzeni przez Golluma[19][20].
Po przybyciu do Góry Przeznaczenia Frodo, wyczerpany fizycznie i psychicznie, poddał się woli Pierścienia i odmówił jego zniszczenia. Został wtedy zaatakowany przez Golluma, chcącego odzyskać klejnot. W trakcie walki Gollum odgryzł palec Frodo i zdołał odebrać mu Pierścień. Stwór potknął się jednak i wraz z Pierścieniem spadł w ogień Orodruiny. Frodo i Sam wydostali się wówczas na zewnątrz góry, gdzie zostali uratowani przez orły, wysłane przez Gandalfa[21].
Po Wojnie o Pierścień
Po koronacji Aragorna Frodo i pozostali hobbici wrócili do Shire. Okazało się wówczas, że pod ich nieobecność kraj był rządzony przez Lotho Sackville-Bagginsa, a następnie przez Sharkeya, którzy doprowadzili ojczyznę hobbitów do ruiny. Frodo wraz z towarzyszami zdołali przywrócić porządek w Shire i obalić Sharkeya (w rzeczywistości Sarumana, który uciekł z Orthanku po ataku entów)[22].
Frodo mieszkał w Hobbitonie dwa lata po zakończeniu Wojny o Pierścień. W tym czasie był krótko burmistrzem Shire, a także zajmował się spisywaniem wspomnień ze swoich podróży. Przeżycia hobbita, a także rany, jakich doznał, nie pozwalały mu jednak cieszyć się życiem[23].
Ostatecznie w 3021 r. Trzeciej Ery Frodo udał się z Bilbem do Szarych Przystani. Hobbici, jako Powiernicy Pierścienia, zajęli wówczas miejsce na statku płynącym do Valinoru; towarzyszyli im także Elrond, Gandalf i Galadriela. Wcześniej Frodo uczynił Sama swoim spadkobiercą, pozostawiając mu Bag End oraz zapiski z podróży hobbitów[24].
Genealogia
Frodo określał Bilbo Bagginsa mianem wuja. W rzeczywistości jednak Frodo był jego ciotecznym siostrzeńcem (i zarazem stryjecznym bratankiem)[1][25].
Frodo był także spokrewniony z Merrym i Pippinem. Ich wspólnym przodkiem był Gerontius Tuk[25].
Osoba | Rodzice | Dziadkowie |
---|---|---|
Frodo Baggins (ur. 2968 TE, zm. po 3021 TE)[25] | Drogo Baggins (ur. 2908 TE, zm. 2980 TE)[25] | Fosco Baggins (ur. 2864 TE, zm. 2960 TE)[25] |
Ruby Bolger (ur. 2864 TE)[25] | ||
Primula Brandybuck (ur. 2920 TE, zm. 2980 TE)[25] | Gorbadok Brandybuck (ur. 2860 TE, zm. 2963 TE)[25] | |
Mirabella Tuk (ur. 2860 TE, zm. 2960 TE)[25] |
Historia postaci
Frodo jako postać pojawił się dopiero w trzecim szkicu pierwszego rozdziału Drużyny Pierścienia; nazywał się wówczas Bingo Baggins i był synem Bilbo Bagginsa oraz Primuli Brandybuck[26]. W czwartym szkicu stał się z kolei Bingo Bolger-Bagginsem, synem Rollo Bolgera oraz Primuli Brandybuck[27]. Imię Frodo było wówczas przypisane postaci, która później stała się Pippinem[28].
Imię
Tolkien wskazał, że podstawą dla imienia hobbita było staroangielskie imię Fróda, wywodzące się od słowa frod, oznaczające mądrość i doświadczenie[29]. Frodo Baggins miało być angielskim tłumaczeniem imienia i nazwiska, zapisanego we wspólnej mowie jako Maura Labingi[30].
Tom Shippey, badacz twórczości Tolkiena, zwrócił także uwagę na podobieństwo z imieniem króla Fróði (władcy pojawiającego się w takich tekstach jak Beowulf, Edda młodsza czy Gesta Danorum)[31][32].
W twórczości Tolkiena
Silmarillion
W rozdziale Pierścienie Władzy i Trzecia Era pojawia się krótka wzmianka na temat Frodo:
Jak powiadają, Niziołek Frodo na prośbę Mithrandira wziął na swe barki brzemię i w towarzystwie jednego tylko sługi przeszedł bardzo długą drogę wśród niebezpieczeństw i ciemności. W końcu na przekór Sauronowi dotarł do Góry Przznaczenia i wrzucił Wielki Pierścień w ten sam ogień, w którym go niegdyś wykuto[33].
Niedokończone opowieści
Frodo pojawia się w następujących rozdziałach trzeciej części Niedokończonych opowieści:
- Wyprawa do Ereboru – Frodo jest narratorem, notującym opowieść Gandalfa o kulisach wyprawy do Ereboru[34],
- Poszukiwania Pierścienia – wersja A tekstu opisana jest jako relacja z opowieści, którą Frodo usłyszał od Gandalfa[35].
Przygody Toma Bombadila
Jednym z wierszy, opublikowanych w zbiorze, jest Morski dzwon (ang. Sea-Bell or Frodos Dreme) z 1934 r. Jego podmiot liryczny podróżuje za morze i próbuje bezskutecznie nawiązać kontakt z mieszkańcami nowo odkrytego lądu. Po powrocie do ojczyzny bohater przekonuje się, że jego współmieszkańcy, niegdyś mu bliscy, stali się dla niego obcy. W ocenie Verlyn Flieger (badaczki twórczości Tolkiena) wiersz ten należy wiązać ze snami, jakich Frodo doświadczał po powrocie do Shire po Wojnie o Pierścień, gdy stwierdził, że nie jest w stanie wrócić do dawnego życia[36].
Bilbo's Last Song
Frodo pojawia się w poemacie z 1974 r. pt. Bilbo's Last Song (pol. Ostatnia piosenka Bilba) jako jedna z osób, które – w towarzystwie Bilba – opuszczają Śródziemie na pokładzie statku, odpływającego z Szarych Przystani[37].
Opis postaci
W Drużynie Pierścienia znajduje się scena, w której Barliman Butterbur z gospody Pod rozbrykanym kucykiem przypomina sobie opis Frodo, pozostawiony mu przez Gandalfa:
"Mały grubas z rumianymi policzkami (...) wszyscy hobbici są mniej więcej tacy (...) ale ten jest trochę od innych wyższy, włosy ma jaśniejsze, a w brodzie dołek; bardzo wesoły, oczy mu się śmieją."[38]
Jeden z bohaterów wskazuje także, że Frodo bardzo przypominał Bilba, nie tylko z wyglądu[39].
Interpretacja postaci
Archetyp bohatera
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/7f/Patrick_Grant%27s_Jungian_View_of_LOTR.svg/220px-Patrick_Grant%27s_Jungian_View_of_LOTR.svg.png)
Patrick Grant, uczony specjalizujący się w literaturze renesansu, rozpatrywał postacie z Władcy Pierścieni, posługując się pojęciami z psychologii analitycznej Carla Gustava Junga.
W ocenie Granta Frodo reprezentuje archetyp bohatera podobnego do dziecka (w opozycji do Aragona jako bohatera – szlachetnej i potężnej postaci). Animą (kobiecym aspektem psychiki) Frodo jest Galadriela, a cieniem (uosobieniem zwierzęcych popędów) – Gollum. Podróż hobbita, mająca na celu zniszczenie Pierścienia, symbolizuje proces indywiduacji[40].
Figura Chrystusa
Tolkien opisywał Władcę Pierścieni jako fundamentalnie religijne i chrześcijańskie dzieło. Nie jest ono jednak alegorią chrześcijaństwa; w świecie Tolkiena nie istnieje np. jedna postać, której można byłoby przypisać cechy Jezusa jako zbawiciela (porównywanej chociażby z Aslanem z Opowieści z Narnii Lewisa). W ocenie pisarza i publisty Petera Kreefta rola ta została natomiast rozdzielona między trzy osoby, które wypełniają potrójny urząd (łac. munus triplex) Chrystusa jako króla, kapłana i proroka[41].
Kreeft (podobnie jak brytyjski pisarz Joseph Pearce i inni badacze twórczości Tolkiena) uznali Frodo za figurę Chrystusa jako kapłana. W ich interpretacji podróż Frodo na Orodruinę w towarzystwie Sama przypomina drogę krzyżową Jezusa, któremu pomagał Szymon z Cyreny. Hobbit doświadczył także na Wichrowym Czubie symbolicznej śmierci (od Noża Morgulu, z której został uleczony dzięki Elrondowi)[41][42][43].
Żołnierz I wojny światowej
Michael Livingston (badacz literatury średniowiecza) oraz Chris Hopkins (badacz literatury brytyjskiej) porównali życie Frodo po Wojnie o Pierścień do losu brytyjskich żołnierzy, walczących w I wojnie światowej i doświadczających tzw. shell shock (obecnie klasyfikowanego jako PTSD). Zniuansowany opis losu Frodo przypisują oni doświadczeniom samego Tolkiena, który był jednym z uczestników bitwy nad Sommą[44][45].
Adaptacje
Data premiery | Adaptacja | Aktor | Dubbing polski |
---|---|---|---|
1978 | Władca Pierścieni | Christopher Guard (głos)[46] | Łukasz Lewandowski |
1980 | Powrót króla | Orson Bean (głos)[47] | |
1991 | Хранители (Chranitieli) | Вале́рий Семёнович Дьяче́нко (Walerij Siemionowicz Diaczenko)[48] | |
1993 | Hobitit | Taneli Mäkelä[49] | |
2001 | Władca Pierścieni: Drużyna Pierścienia | Elijah Wood[50] | |
2002 | Władca Pierścieni: Dwie Wieże | Elijah Wood[50] | |
2003 | Władca Pierścieni: Powrót Króla | Elijah Wood[50] | |
2012 | Hobbit: Niezwykła podróż | Elijah Wood[50] | Józef Pawłowski |
Upamiętnienie
- Frodospira – rodzaj ślimaków morskich z rodziny Lophospiridae[51],
- Lotharingius frodoi – gatunek glonów[52],
- Macrostyphlus frodo – gatunek chrząszczy[53][54],
- Psylla frodobagginsi – gatunek pluskwiaków[55][56],
- Shireplitis frodoi – gatunek owadów z rodzaju Shireplitis[57].
Zobacz też
- Frodo Lives!
Przypisy
- ↑ a b c J.R.R Tolkien, Władca Pierścieni, Drużyna Pierścienia (tłum. M. Skibniewska), Warszawa 2002, s. 40-42.
- ↑ J.R.R Tolkien, Władca Pierścieni, Drużyna Pierścienia (tłum. M. Skibniewska), Warszawa 2002, s. 68.
- ↑ J.R.R Tolkien, Władca Pierścieni, Drużyna Pierścienia (tłum. M. Skibniewska), Warszawa 2002, s. 39-45.
- ↑ J.R.R Tolkien, Władca Pierścieni, Drużyna Pierścienia (tłum. M. Skibniewska), Warszawa 2002, s. 44-66.
- ↑ J.R.R Tolkien, Władca Pierścieni, Drużyna Pierścienia (tłum. M. Skibniewska), Warszawa 2002, s. 67-90.
- ↑ J.R.R Tolkien, Władca Pierścieni, Drużyna Pierścienia (tłum. M. Skibniewska), Warszawa 2002, s. 100-108, 146-156.
- ↑ J.R.R Tolkien, Władca Pierścieni, Drużyna Pierścienia (tłum. M. Skibniewska), Warszawa 2002, s. 154-203.
- ↑ J.R.R Tolkien, Władca Pierścieni, Drużyna Pierścienia (tłum. M. Skibniewska), Warszawa 2002, s. 226-288.
- ↑ J.R.R Tolkien, Władca Pierścieni, Drużyna Pierścienia (tłum. M. Skibniewska), Warszawa 2002, s. 317-366.
- ↑ J.R.R Tolkien, Władca Pierścieni, Drużyna Pierścienia (tłum. M. Skibniewska), Warszawa 2002, s. 368-369.
- ↑ J.R.R Tolkien, Władca Pierścieni, Drużyna Pierścienia (tłum. M. Skibniewska), Warszawa 2002, s. 378-430.
- ↑ J.R.R Tolkien, Władca Pierścieni, Drużyna Pierścienia (tłum. M. Skibniewska), Warszawa 2002, s. 437-481.
- ↑ J.R.R Tolkien, Władca Pierścieni, Drużyna Pierścienia (tłum. M. Skibniewska), Warszawa 2002, s. 486-494.
- ↑ J.R.R Tolkien, Władca Pierścieni, Drużyna Pierścienia (tłum. M. Skibniewska), Warszawa 2002, s. 517-533.
- ↑ J.R.R Tolkien, Władca Pierścieni, Dwie wieże (tłum. M. Skibniewska), Warszawa 2002, s. 269-306.
- ↑ J.R.R Tolkien, Władca Pierścieni, Dwie wieże (tłum. M. Skibniewska), Warszawa 2002, s. 325-377.
- ↑ J.R.R Tolkien, Władca Pierścieni, Dwie wieże (tłum. M. Skibniewska), Warszawa 2002, s. 404-420.
- ↑ J.R.R Tolkien, Władca Pierścieni, Dwie wieże (tłum. M. Skibniewska), Warszawa 2002, s. 421-427.
- ↑ J.R.R Tolkien, Władca Pierścieni, Dwie wieże (tłum. M. Skibniewska), Warszawa 2002, s. 434-436.
- ↑ J.R.R Tolkien, Władca Pierścieni, Powrót króla (tłum. M. Skibniewska), Warszawa 2002, s. 220-254.
- ↑ J.R.R Tolkien, Władca Pierścieni, Powrót króla (tłum. M. Skibniewska), Warszawa 2002, s. 255-286.
- ↑ J.R.R Tolkien, Władca Pierścieni, Powrót króla (tłum. M. Skibniewska), Warszawa 2002, s. 334-374.
- ↑ J.R.R Tolkien, Władca Pierścieni, Powrót króla (tłum. M. Skibniewska), Warszawa 2002, s. 376-381.
- ↑ J.R.R Tolkien, Władca Pierścieni, Powrót króla (tłum. M. Skibniewska), Warszawa 2002, s. 382-387.
- ↑ a b c d e f g h i J.R.R. Tolkien, Powrót króla (tłum. Maria Skibniewska), Warszawa 2002, s. 497 (Dodatek C: Rodowody).
- ↑ J.R.R. Tolkien, Ch. Tolkien, The Return of the Shadow, Londyn 1988, s. 28-29.
- ↑ J.R.R. Tolkien, Ch. Tolkien, The Return of the Shadow, Londyn 1988, s. 36-37.
- ↑ J.R.R. Tolkien, Ch. Tolkien, The Return of the Shadow, Londyn 1988, s. 267.
- ↑ H. Carpenter, J.R.R. Tolkien. Listy, Warszawa 2000, list 168 (7 września 1955 r.).
- ↑ Ch. Tolkien, The Peoples of Middle-earth, Nowy Jork 1996, s. 50.
- ↑ T. Shippey, The Road to Middle-Earth, Nowy Jork 2005, s. 231-237.
- ↑ T. Shippey, Droga do Śródziemia, Poznań 2001, s. 238-244.
- ↑ J.R.R. Tolkien, Silmarillion, Warszawa 2000, s. 279-280.
- ↑ J.R.R. Tolkien, Niedokończone opowieści (tłum. R. Kot), Warszawa 2002, s. 262-274.
- ↑ J.R.R. Tolkien, Niedokończone opowieści (tłum. R. Kot), Warszawa 2002, s. 275-285.
- ↑ V. Flieger, A Question of Time: J.R.R. Tolkien's Road to Faërie, Kent 2001, s. 208.
- ↑ Ch. Scull, W.G. Hammond, The J. R. R. Tolkien Companion and Guide, Nowy Jork 2017, tom 1, s. 762-771.
- ↑ J.R.R Tolkien, Władca Pierścieni, Drużyna Pierścienia (tłum. M. Skibniewska), Warszawa 2002, s. 227.
- ↑ J.R.R Tolkien, Władca Pierścieni, Drużyna Pierścienia (tłum. M. Skibniewska), Warszawa 2002, s. 41.
- ↑ PATRICK GRANT , TOLKIEN: ARCHETYPE AND WORD, „CrossCurrents”, 22 (4), 1973, s. 365–380, ISSN 0011-1953, JSTOR: 24457668 [dostęp 2022-01-27] .
- ↑ a b The Presence of Christ in "The Lord of the Rings" | Peter J. Kreeft | IgnatiusInsight.com, ignatiusinsight.com [dostęp 2022-01-19] .
- ↑ R. Mathews, Fantasy. The Liberation of Imagination, Londyn 1997, s. 69.
- ↑ Haley Bedell , Frodo Baggins: The Modern Parallel to Christ in Literature, CommonKnowledge, 1 maja 2015 [dostęp 2022-01-19] (ang.).
- ↑ Chris Hopkins , Tolkien and Englishness, „Mythlore: A Journal of J.R.R. Tolkien, C.S. Lewis, Charles Williams, and Mythopoeic Literature”, 21 (2), 15 października 1996, ISSN 0146-9339 [dostęp 2022-01-30] .
- ↑ Michael Livingston , The Shell-shocked Hobbit: The First World War and Tolkien's Trauma of the Ring, „Mythlore: A Journal of J.R.R. Tolkien, C.S. Lewis, Charles Williams, and Mythopoeic Literature”, 25 (1), 15 października 2006, ISSN 0146-9339 [dostęp 2022-01-30] .
- ↑ The Lord of the Rings. Ralph Bakshi Fantasy Films, Bakshi Productions, Saul Zaentz Film Productions. 1978-11-15. [dostęp 2022-01-30].
- ↑ The Return of the King. Jules Bass, Arthur Rankin Jr Topcraft, Rankin/Bass Productions. 1980-05-11. [dostęp 2022-01-30].
- ↑ Анна Васильева , «Хранители» и «Властелин Колец»: кто исполнил роли в культовых экранизациях РФ и США, Пятый канал [dostęp 2021-09-01] (ros.).
- ↑ Hobitit. Ryhmäteatteri, Yleisradio (YLE). 1993-03-29. [dostęp 2022-01-30].
- ↑ a b c d Elijah Wood, IMDb [dostęp 2022-01-30] .
- ↑ American Malacological Society i inni, American malacological bulletin, t. 14, [Hattiesburg, Miss.?] :: [American Malacological Union],, 1997 [dostęp 2022-01-16] .
- ↑ Nannotax3 – ntax_mesozoic – Lotharingius frodoi, mikrotax.org [dostęp 2022-01-16] .
- ↑ Juan J. Morrone , Macrostyphlus frodo Morrone 1994, 5 grudnia 2011 [dostęp 2022-01-16] .
- ↑ Zabawne nazwy owadów, radiokrakow.pl [dostęp 2022-01-30] (pol.).
- ↑ Francesco Martoni , Karen Armstrong , Resolving an 87-year-old taxonomical curiosity with the description of Psylla frodobagginsi sp. nov. (Hemiptera: Sternorrhyncha: Psyllidae), a second distinct Psylla species on the New Zealand endemic plant kōwhai, „PLoS ONE”, 14 (9), 2019, e0221316, DOI: 10.1371/journal.pone.0221316, ISSN 1932-6203, PMID: 31532775, PMCID: PMC6750570 [dostęp 2022-01-16] .
- ↑ New Zealand insect named after hobbit Frodo Baggins from Lord of the Rings, the Guardian, 20 września 2019 [dostęp 2022-01-30] (ang.).
- ↑ https://www.biotaxa.org/Zootaxa/article/view/zootaxa.3722.4.6
Media użyte na tej stronie
Autor: Ian Alexander, Licencja: CC BY-SA 4.0
Diagram of Patrick Grant's Jungian View of The Lord of the Rings, as described in Grant, Patrick (1973). "Tolkien: Archetype and Word". Cross Currents (Winter 1973): 365–380.
Autor: Mark J. Ferrari, Licencja: CC BY-SA 4.0
Frodo Baggins by Mark J. Ferrari. Prismacolor Pencil on Vellum Bristol Board.
(c) Gage Skidmore, CC BY-SA 3.0
Elijah Wood at the 2011 Comic Con in San Diego