Frysztak
Artykuł | 49°50′09″N 21°36′34″E |
---|---|
- błąd | 39 m |
WD | 49°49'59.9"N, 21°37'0.1"E, 49°52'N, 21°35'E |
- błąd | 14 m |
Odległość | 621 m |
wieś | |
![]() Widok Frysztaka | |
Państwo | |
---|---|
Województwo | |
Powiat | |
Gmina | |
Liczba ludności (2020) | 1079[1] |
Strefa numeracyjna | 17 |
Kod pocztowy | 38-130[2] |
Tablice rejestracyjne | RSR |
SIMC | 0649090[3] |
Położenie na mapie Polski (c) Karte: NordNordWest, Lizenz: Creative Commons by-sa-3.0 de | |
![]() | |
Strona internetowa |
Frysztak (niem. Freistadt) – wieś (dawne miasto) w Polsce położona w województwie podkarpackim, w powiecie strzyżowskim, w gminie Frysztak[3].
Leży na wzgórzu nad doliną Wisłoka.
Frysztak uzyskał lokację miejską w 1366 r., zdegradowany w 1934 r. wraz z innymi mniejszymi miastami[4].
W latach 1954–1972 wieś należała i była siedzibą władz gromady Frysztak. W latach 1975–1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa rzeszowskiego.
Miejscowość jest siedzibą gminy Frysztak oraz parafii Narodzenia NMP, należącej do dekanatu Frysztak, diecezji rzeszowskiej.
Części wsi
SIMC | Nazwa | Rodzaj |
---|---|---|
0649108 | Gliniczek | część wsi |
0649114 | Godkówka | część wsi |
0649120 | Piekło | część wsi |
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/2c/Unpaved_steet_in_the_Frysztak_Ghetto.jpg/220px-Unpaved_steet_in_the_Frysztak_Ghetto.jpg)
Historia
Prawa miejskie uzyskał w 1366 roku[6]. Pierwotna nazwa (niem. "wolne miasto") świadczy o osadzeniu kolonistów niemieckich, którzy ulegli następnie procesowi polonizacji. Od 1340 roku był częścią ziemi sanockiej, od 1434 znajdował się w województwie ruskim. W 1474 Frysztak został kompletnie zniszczony przez wojska króla węgierskiego Macieja Korwina. Z czasem Frysztak odbudował się po owych zniszczeniach, stając się silnym lokalnym ośrodkiem rzemieślniczym. Pod koniec XVIII w. Ewaryst Andrzej, hr. Kuropatnicki w swym "Opisaniu królestw Galicyi i Lodomeryi" podawał: Frysztak. Dziedziczne miasto domu Sierakowskich; obfite w rzemieślników, którzy terlice, kulbaki, siodła robią; i ganczarzów[7].
W połowie czerwca 1898 roku we Frysztaku, podobnie jak w całym powiecie jasielskim i strzyżowskim, miały miejsce rozruchy antyżydowskie[8]. 16 czerwca grupa chłopów, do których przyłączyli się ludzie wychodzący z kościoła, zaczęła rabować, niszczyć i plądrować karczmy, sklepy, stragany i domy żydowskie. Pozbawiona kierownictwa żandarmeria, nie mogąc opanować sytuacji, otworzyła ogień. Na miejscu śmierć poniosło sześć osób, drugie tyle zmarło w wyniku odniesionych ran. Do tragicznego finału rozruchów przyczyniła się postawa władz lokalnych (presja wywierana na żandarmów przez kierownika starostwa Jana Winiarskiego) i odmowa uspokojenia nastrojów wśród parafian przez księdza Franciszka Prusaka[9].
W 1932 miejscowość utraciła prawa miejskie, mieszkańcy dwukrotnie – najpierw w 1952 r. i ponownie w 1975 r. – starali się o ich przywrócenie jednak bez powodzenia. Frysztak, pomimo formalnego braku praw miejskich, ma charakter małomiasteczkowy i stanowi lokalny ośrodek kulturalny i gospodarczy.
Ludzie związani z Frysztakiem
- Mikołaj Frysztacki herbu Radwan (XV w.) – rycerz Króla Władysława Warneńczyka
- Eugeniusz Ciastoń (1861–1930) – generał brygady Wojska Polskiego
- Ludwik de Laveaux (1891–1969) – generał brygady Wojska Polskiego
- Edwin Norbert Wagner (1899–1944) – major Wojska Polskiego, poseł, prezes Związku Inwalidów Wojennych RP
- Paweł Wildstein (1920–2008) – pułkownik Wojska Polskiego
- Emil Orzechowski (ur. 1944) – profesor doktor, teatrolog i kulturoznawca
- Jan Biedroń (ur. 1963) – ksiądz, doktor teologii, rektor Wyższego Seminarium Duchownego w Sandomierzu
- Barbara Klose (ur. 1948) – piłkarka ręczna, mistrzyni i reprezentantka Polski
Połączenia drogowe
Wieś jest położona przy drodze wojewódzkiej nr 988 prowadzącej z Babicy do Warzyc, gdzie po 12 km łączy się z drogą krajową nr 28.
Zobacz też
- Stary cmentarz żydowski we Frysztaku
- Nowy cmentarz żydowski we Frysztaku
- Kościół Narodzenia Najświętszej Maryi Panny we Frysztaku
Przypisy
- ↑ Raport o stanie gminy w roku 2020. Stan ludności 31.12.2020 str. 7 [dostęp 2022-02-08]
- ↑ Oficjalny Spis Pocztowych Numerów Adresowych, Poczta Polska S.A., październik 2013, s. 248 [zarchiwizowane z adresu 2014-02-22] .
- ↑ a b c GUS. Rejestr TERYT
- ↑ Robert Krzysztofik, Lokacje miejskie na obszarze Polski. Dokumentacja geograficzno-historyczna, Katowice 2007, s. 30-31.
- ↑ Rozporządzenie Ministra Administracji i Cyfryzacji z dnia 13 grudnia 2012 r. w sprawie wykazu urzędowych nazw miejscowości i ich części (Dz.U. z 2013 r. poz. 200)
- ↑ Frysztak, [w:] Encyklopedia PWN [online] [dostęp 2017-05-04] .
- ↑ Ewaryst Andrzej Kuropatnicki: "Geografia albo dokładne opisanie królestw Galicyi i Lodomeryi", Przemyśl 1786
- ↑ Tim Buchen: Antisemitismus in Galizien. Agitation, Gewalt und Politik gegen Juden in der Habsburgermonarchie um 1900. Berlin: Metropol Verlag, 2012, seria: Studien zum Antisemitismus in Europa. (niem.).
- ↑ Marcin Piotr Soboń: Frysztak jako tragiczny przykład zachowania władz porządkowych w sytuacji pogromowej. W: Pogromy Żydów na ziemiach polskich w XIX i XX wieku. T. 2, Studia przypadków (do 1939 roku). Kamil Kijek, Artur Markowski, Konrad Zieliński (red.). Instytut Historii PAN, 2019.
Linki zewnętrzne
- Frysztak, [w:] Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, t. II: Derenek – Gżack, Warszawa 1881, s. 421 .
- Frysztak, [w:] Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, t. XV, cz. 1: Abablewo – Januszowo, Warszawa 1900, s. 480 .
- Oficjalna strona gminy Frysztak
- Portal Mieszkańców
- Historia Żydów we Frysztaku na portalu Wirtualny Sztetl
Media użyte na tej stronie
(c) Karte: NordNordWest, Lizenz: Creative Commons by-sa-3.0 de
Location map of Poland
Autor: SANtosito, Licencja: CC BY-SA 4.0
Location map of Podkarpackie Voivodeship. Geographic limits of the map:
- N: 50.9 N
- S: 48.95 N
- W: 21.03 E
- E: 23.66 E
Flaga województwa podkarpackiego
Autor: ABach, Licencja: CC BY-SA 3.0
Frysztak - zespół kościoła parafialnego: kościół pw. Narodzenia NMP (zabytek nr A-500 z 28.02.2011)
Autor: Ewa Pawlik / CC BY-SA (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0), Licencja: CC BY-SA 4.0
Panorama Frysztaka. Oryginale zdjęcie zostało wykadrowane i rozjaśnione