Górale


Górale to:
- w znaczeniu ogólnym (w języku polskim) – mieszkańcy terenów podgórskich i obszarów górskich (np. górale kaukascy, górale szkoccy, górale Kantabrii),
- w ujęciu szczegółowym – grupa_etnograficzna zamieszkująca Karpaty Zachodnie.
Podział
Górale polscy
- górale śląscy:
- Breniacy,
- istebniańscy,
- jabłonkowscy,
- Morawianie (nie mylić z grupą etniczną Morawian),
- Wiślanie;
- górale czadeccy;
- górale małopolscy:
- górale babiogórscy,
- górale kliszczaccy,
- górale ochotniccy,
- górale orawscy,
- górale pienińscy,
- górale podhalańscy,
- górale sądeccy:
- Biali Górale,
- Czarni Górale,
- górale łąccy;
- górale spiscy,
- górale zagórzańscy,
- górale żywieccy.
Podział na ww. grupy jest umowny, oparty na niewielkich różnicach w kulturze ludowej i równie niewielkich różnicach dialektalnych. Silniej zarysowuje się jedynie odrębność górali śląskich, którzy mówią dialektem śląskim niemazurzącym (górale wiślańscy) lub jabłonkującym (jabłonkowanie, górale jabłonkowscy) powstałym w wyniku zetknięcia gwar niemazurzących – śląskich (cieszyńskich) z mazurzącymi małopolskimi (żywieckimi) i śląsko-małopolskimi (czadeckimi).
Strój górali polskich
Do charakterystycznych elementów stroju góralskiego zalicza się; białą lnianą koszulę zapiętą na spinki, białe obcisłe portki z lampasem szyte z wełny, rozcięcie u dołu, przeznaczone do schowania spodni w niskie obcisłe buty, ozdobione były parzenicami i pomponem. Na nogach kierpce, skórzane, wyciskane we wzory. Serdak – barani kożuszek z ciemnobrązowej skóry[1]. Na koszulę nakładana była haftowana kamizelka (cucha). Na głowie kłobuk – kapelusz filcowy z szerokim rondem. Na Podhalu zdobiony sznurem z muszelek, orlim piórem w Beskidzie Zachodnim – tasiemką[2]. Całość dopełniał skórzany pas bacowski z ćwiekami, zwany srosem. Dawniej za paskiem noszono pistolety, noże, strzelby i ciupagi. W okolicach Poznachowic, Wiśniowej, Wierzbanowej oraz Lipnika góralski strój wyraźnie pozostawał pod wpływem lachowskim[3].
- Przejściowe grupy etnograficzne
(między góralami a mieszkańcami kotlin podkarpackich)
Górale ruscy
- Bojkowie (Bieszczady i zach. Gorgany)
- Łemkowie (Beskid Niski, Bieszczady, wschodnia część Beskidu Sądeckiego, także po słowackiej stronie w Zemplinie i na Zakarpaciu)
- Huculi (wsch. Gorgany i Czarnohora)
- Przejściowe grupy etnograficzne
(między góralami a mieszkańcami kotlin podkarpackich)
Kultura
W kulturze poszczególnych grup góralskich widać także wpływy słowackie i węgierskie, zwłaszcza na Słowacji, oraz wśród górali jabłonkowskich (śląskich), których strój ludowy przypomina węgierski z czasów wzmożonej wymiany handlowej Jabłonkowa z Węgrami.
Terminem góral (słow. goral) i góralski (słow. goralský) określa się w byłej Czechosłowacji osoby pochodzenia polskiego i język ludności polskiej zamieszkującej słowackie Górny Spisz (np. Tatry Bielskie i Magurę Spiską), Górną Orawę (np. wsie Głodówka – Hladovka, Rabczyce – Rabčice i Pogóra – Polhora), Czadeckie (np. Skalite) i enklawy polskich kolonistów w różnych częściach kraju (np. wieś Lužna na Liptowie).
Przypisy
- ↑ Wojciech Wasiutyński. Z duchem czasu. 1936. str. 257
- ↑ Ewa Fałkowska-Rękawek. Podstawy projektowania odzieży: podręcznik dla szkół odzieżowych. 2007. str. 97
- ↑ Andrzej Matuszczyk. Beskid Wyspowy str. 273
Linki zewnętrzne
- Marek Skawiński: Góralszczyzna polska. Tekst złożony do druku w piśmie „Podhalanin”, Związek Podhalan. Góralski serwis informacyjny 23 lutego 2014. zwiazek-podhalan.pl. [zarchiwizowane z tego adresu (2014-02-23)].
- Górale, [w:] Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, t. II: Derenek – Gżack, Warszawa 1881, s. 693 .
- Góralszczyzna polska. Obszary grup etnograficznych. [Mapa etnograficzna rozmieszczenia grupy górali polskich w Beskidach]
Media użyte na tej stronie
Logo społeczności Wikimedia. Proszę zauważyć, że w przeciwieństwie do większości logotypów związanych z ruchem Wikimedia, to logo nie jest zarejestrowane jako znak towarowy.
Przewodnicy tatrzańscy ok. 1877 r., - od lewej Wojciech Roj, Jędrzej Wala młodszy, Jędrzej Wala, Szymon Tatar i Maciej Sieczka.
Autor: włodi from London, UK, Licencja: CC BY-SA 2.0
Górale w Szczecinie / Gorals (Highlanders) in Szczecin
Autor: User:Darwinek, Licencja: CC BY-SA 3.0
Gorol men's choir from Jabłonków during the parade at the beginning of the Jubileuszowy Festiwal PZKO 2007 in Karwina
Autor: Gwiezdny Baca, Licencja: CC BY-SA 4.0
Mapa osiedlenia grup góralskich w zachodnich Karpatach (na podstawie różnych źródeł: Gabriela Gacek "Tradycje muzyczne górali kliszczackich"; Janusz Kamocki, Marek Skawiński "Problemy etniczności a narodowości na przykładzie Spiszu"; Helena Krasowska, Magdalena Pokrzyńska, Lech Aleksy Suchomłynow "Świadectwo zanikającego dziedzictwa - Mowa polska na Bukowinie; Rumunia – Ukraina"; Wincenty Pol "Rzut oka na północne stoki Karpat"; Roman Reinfuss "Pogranicze krakowsko-góralskie w świetle dawnych i najnowszych badań etnograficznych"; Marek Skawiński "Góralszczyzna polska"; Marek Skawiński "Przeszłość i dzień dzisiejszy Górali Czadeckich"; Agnieszka Świerk "Wieś zagórzańska w perspektywie socjolingwistycznej w świetle dokumentów urzędowych i materiałów etnograficznych", praca doktorska; Seweryn Udziela "Etnograficzne ugrupowanie i rozgraniczenie rodów Górali polskich"; "Kultura ludowa Górali Babiogórskich", praca pod redakcją Urszuli Janickiej-Krzywdy. Wydanie II. Wydawca: Oficyna Wydawnicza "WIERCHY" Centralny Ośrodek Turystyki Górskiej PTTK, Kraków, 2016 r.; "Kultura Ludowa Górali Kliszczackich", praca zbiorowa pod redakcją Katarzyny Ceklarz i Justyny Masłowiec. Wydawca: Centralny Ośrodek Turystyki Górskiej PTTK. Kraków 2015; "Kultura ludowa Górali Orawskich" praca zbiorowa pod redakcją Urszuli Janickiej – Krzywdy, Oficyna Wydawnicza Wierchy, Kraków 2011; "Kultura ludowa Górali Pienińskich", praca zbiorowa pod redakcją Katarzyny Ceklarz i Urszuli Janickiej-Krzywdy. Wydawca: Centralny Ośrodek Turystyki Górskiej PTTK. Kraków 2014; "Kultura ludowa Górali Sądeckich od Kamienicy, Łącka i Jazowska", praca zbiorowa pod redakcją Katarzyny Ceklarz i Magdaleny Kroch, COTG PTTK, Kraków 2016; "Kultura ludowa Górali Spiskich" praca zbiorowa pod redakcją Urszuli Janickiej-Krzywdy, Wydawca: Centralny Ośrodek Turystyki Górskiej PTTK. Kraków 2012; "Kultura ludowa Górali Zagórzańskich", praca pod redakcją Urszuli Janickiej-Krzywdy. Wydanie II poprawione. Wydawca: Oficyna Wydawnicza "WIERCHY" Centralny Ośrodek Turystyki Górskiej PTTK, Kraków, 2014 r.; "Kultura ludowa Górali Żywieckich", Praca zbiorowa pod redakcją: Katarzyny Ceklarz i Barbary Rosiek, Wydawnictwo COTG 2018, Wydanie I; http://zwiazek-podhalan.com/gorale-polscy/ogolny-podzial/ [dostęp: 19.02.2020]; https://www.etnozagroda.pl [dostęp: 19.02.2020]; https://commons.wikimedia.org/wiki/File:SlovakGoralsDialects.jpg [dostęp: 19.02.2020]; również źródła własne.