Gęś zbożowa
Anser fabalis[1] | |||
(Latham, 1787) | |||
![]() | |||
Systematyka | |||
Domena | |||
---|---|---|---|
Królestwo | |||
Typ | |||
Podtyp | |||
Gromada | |||
Podgromada | |||
Infragromada | |||
Rząd | |||
Rodzina | |||
Podrodzina | |||
Plemię | |||
Rodzaj | |||
Gatunek | gęś zbożowa | ||
Synonimy | |||
| |||
Podgatunki | |||
| |||
Kategoria zagrożenia (CKGZ)[3] | |||
![]() | |||
Zasięg występowania | |||
![]() Zasięg występowania według IUCN (uwzględnione podgatunki sporne) lęgowiska przeloty zimowiska |
Gęś zbożowa[4], posiewnica[5] (Anser fabalis) – gatunek dużego wędrownego ptaka wodnego z rodziny kaczkowatych (Anatidae). Zamieszkuje tundrę, lasotundrę i tajgę Eurazji. Zimuje plamowo w pasie od zachodniej Europy po Japonię. Nie jest zagrożony wyginięciem.
Systematyka i występowanie
Systematyka tego gatunku od dawna jest kwestią sporną[6]. Obecnie, w zależności od ujęcia systematycznego, wyróżnia się od 3 do 5 podgatunków A. fabalis[7][4][8]:
- A. fabalis fabalis – gęś zbożowa – pas tajgi od Półwyspu Skandynawskiego po Ural; zimuje w zachodniej, środkowej i południowo-wschodniej Europie oraz skrajnie południowo-zachodniej Azji.
- A. fabalis johanseni – tajga i lasotundra od Uralu po Bajkał; zimuje w Turkmenistanie i Iranie na wschód po zachodnie Chiny.
- A. fabalis middendorffii – gęś tajgowa – azjatycka tajga na wschód od Bajkału; zimuje od wschodnich Chin do Japonii.
Podgatunki sporne, wydzielane przez część autorów, m.in. Międzynarodowy Komitet Ornitologiczny (IOC), w osobny gatunek Anser serrirostris (gęś tundrowa)[6][7]:
- A. fabalis rossicus – tundra północnej Rosji i północno-zachodniej Syberii; zimuje w zachodniej i środkowej Europie i południowo-zachodniej Azji[8].
- A. fabalis serrirostris – gęś tundrowa[4] – tundra północno-wschodniej Syberii; zimuje we wschodnich Chinach, Korei i Japonii[8].
Niektórzy ornitolodzy za podgatunek gęsi zbożowej uznawali też gęś krótkodziobą (A. brachyrhynchus), która w odróżnieniu od zbożowej ma krótki różowo-czarny dziób i różowe łapy.
W Polsce ptaki te są spotykane na przelotach i zimują – gęś zbożowa (sensu stricto) nielicznie, zaś gęś tundrowa licznie[9][10]. Gęś zbożowa liczniej występuje tylko na północy kraju, na południu występują niemal wyłącznie gęsi tundrowe[10]. Komisja Faunistyczna Sekcji Ornitologicznej Polskiego Towarzystwa Zoologicznego stosuje ujęcie systematyczne według IOC, dlatego na Liście awifauny krajowej wymienia gęś zbożową i tundrową jako osobne gatunki[11].
Morfologia
- Wygląd
- Samiec i samica, a także osobniki młodociane ubarwione są jednakowo. Samce są jednak większe od samic[12]. Ogólnie ubarwiona szarobrązowo, na grzbiecie i bokach poprzeczne jasne prążki. Podogonie i ogon biały. Łapy pomarańczowe, dziób czarny u nasady i na końcu z pomarańczowymi (ich wielkość zależy od podgatunku) plamami. W locie widać z przodu ciemnoszare skrzydła (gęgawa ma je jasne). Podobna do gęgawy, ale jest ciemniejsza i widać różnice po głowie.
- Odróżnienie gęsi zbożowej i tundrowej w terenie jest bardzo trudne[10].
- Wymiary średnie
- Długość ciała 66–89 cm[8]
- Rozpiętość skrzydeł 140–200 cm[12]
- Masa ciała:
- podgatunek nominatywny: samce 2690–4060 g, samice 2220–3470 g[8]
- podgatunek rossicus: samce 1970–3390 g, samice 2000–2800 g[8].
Ekologia i zachowanie
- Biotop
- Tundra i tajga. Zimuje na terenach pokrytych niską roślinnością zielną, szukając nieużytków, odludnych wybrzeży, rozległych pól i pastwisk, jak i wód otwartych. Trudno zbliżyć się do takich stad, bo są bardzo czujne i wśród nich znajdują się strażnicy obserwujący nieustannie najbliższe otoczenie.
- Głos
- Wydaje czyste dźwięki „ang ang kaiak”.
- Gniazdo
- To zagłębienia w ziemi wysłane puchem z dodatkiem mchu i trawy w pobliżu wody w odosobnionych miejscach na wybrzeżach jezior i rzek, wysepkach lub bagnach.
- Jaja
- W ciągu roku wyprowadza jeden lęg, składając w kwietniu – czerwcu 3 do 8 białawych jaj. Jaja w kolorze od białego do bladozielonkawego o wymiarach 84 × 55,5 mm.
- Wysiadywanie
- Jaja wysiadywane są przez okres 25–30 dni przez samicę. Gęsiory jednak znajdują się w pobliżu i opiekują młodymi. Pisklęta usamodzielniają się po 40–50 dniach. Gąsięta po 2 miesiącach potrafią już latać i na przełomie sierpnia i września opuszczają tereny lęgowe. Mają matowe upierzenie o piórach z brązową obwódką.
- Pożywienie
- Rośliny, które zbiera głównie na lądzie – trawy i rośliny wodne.
Status i ochrona
Międzynarodowa Unia Ochrony Przyrody (IUCN) uznaje gęś zbożową za gatunek najmniejszej troski (LC – Least Concern) nieprzerwanie od 1988 roku (stosuje ujęcie systematyczne uznające gęś zbożową i tundrową za jeden gatunek). Liczebność światowej populacji w 2015 roku, według szacunków organizacji Wetlands International, mieściła się w przedziale 680–800 tysięcy osobników. Globalny trend liczebności populacji uznawany jest za spadkowy[3].
W Polsce gatunek łowny od 1 września do 21 grudnia, a na terenie województw: dolnośląskiego, lubuskiego, wielkopolskiego, zachodniopomorskiego do 31 stycznia[13]. W latach 2013–2018 liczebność populacji zimującej gęsi zbożowej (sensu stricto) oceniano na 7–23 tysiące osobników, zaś gęsi tundrowej na 67–203 tysiące osobników. Migrującą przez Polskę populację gęsi tundrowej w tym samym okresie oceniano na 180–300 tysięcy osobników. Należy jednak zaznaczyć, że ze względu na brak dokładnych danych założono, że 10% krajowej populacji stanowi gęś zbożowa (sensu stricto), a pozostałe 90% – gęś tundrowa[9].
Zobacz też
Przypisy
- ↑ Anser fabalis, [w:] Integrated Taxonomic Information System [online] (ang.).
- ↑ Carboneras 1992 ↓, s. 581.
- ↑ a b Anser fabalis, [w:] The IUCN Red List of Threatened Species [online] (ang.).
- ↑ a b c Systematyka i nazwy polskie za: P. Mielczarek & M. Kuziemko: Podrodzina: Anserinae Vigors, 1825 - gęsi (wersja: 2021-04-05). [w:] Kompletna lista ptaków świata [on-line]. Instytut Nauk o Środowisku Uniwersytetu Jagiellońskiego. [dostęp 2021-05-06].
- ↑ posiewnica, [w:] Encyklopedia PWN [online] [dostęp 2013-11-17] .
- ↑ a b T. Stawarczyk. Zmiany taksonomiczne na liście ptaków krajowych według taksonomii IOC. „Ornis Polonica”. 59, s. 71–77, 2018.
- ↑ a b F. Gill, D. Donsker & P. Rasmussen (red.): Screamers, ducks, geese, swans. IOC World Bird List (v11.1). [dostęp 2021-05-06]. (ang.).
- ↑ a b c d e f Carboneras, C. & Kirwan, G.M.: Bean Goose (Anser fabalis). [w:] del Hoyo, J., Elliott, A., Sargatal, J., Christie, D.A. & de Juana, E. (red.). Handbook of the Birds of the World Alive [on-line]. 2020. [zarchiwizowane z tego adresu (2020-05-10)].
- ↑ a b Chodkiewicz T., Chylarecki P., Sikora A., Wardecki Ł., Bobrek R., Neubauer G., Marchowski D., Dmoch A., Kuczyński L.. Raport z wdrażania art. 12 Dyrektywy Ptasiej w Polsce w latach 2013–2018: stan, zmiany, zagrożenia. „Biuletyn Monitoringu Przyrody”. 20, s. 1–80, 2019.
- ↑ a b c Ł. Krajewski: Rozpoznawanie gęsi zbożowej i tundrowej. [w:] Aktualności – www.ornitho.pl [on-line]. 2018-09-13. [dostęp 2021-05-06]. [zarchiwizowane z tego adresu (2021-05-06)].
- ↑ Lista awifauny krajowej. Gatunki ptaków stwierdzone w Polsce – stan z 31.12.2020. Komisja Faunistyczna Sekcji Ornitologicznej Polskiego Towarzystwa Zoologicznego. [dostęp 2021-05-06].
- ↑ a b N. Bouglouan: Taiga Bean Goose. [w:] oiseaux-birds.com [on-line]. [dostęp 2021-05-06]. (ang.).
- ↑ Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 16 marca 2005 r. w sprawie określenia okresów polowań na zwierzęta łowne (Dz.U. z 2005 r. nr 48, poz. 459).
Bibliografia
- Karel Stastny: Ptaki wodne. Warszawa: Delta, 1993. ISBN 83-85817-10-7.
- Carles Carboneras: Family Anatidae (Ducks, geese and Swans). W: Josep del Hoyo, Andrew Elliott, Jordi Sargatal: Handbook of the Birds of the World. Cz. 1: Ostrich to Ducks. Barcelona: Lynx Edicions, 1992. ISBN 84-87334-10-5. (ang.).
Linki zewnętrzne
- Anser fabalis (Gęś zbożowa). W: M. Gromadzki (red.): Poradniki ochrony siedlisk i gatunków Natura 2000 – podręcznik metodyczny. T. 7: Ptaki (część I). Warszawa: Ministerstwo Środowiska, 2004, s. 106–110. ISBN 83-86564-43-1.
- Zdjęcia, nagrania audio i krótkie filmy. [w:] eBird [on-line]. Cornell Lab of Ornithology. (ang.).
- Zdjęcia, nagrania audio i krótkie filmy – gęś tundrowa. [w:] eBird [on-line]. Cornell Lab of Ornithology. (ang.).
Media użyte na tej stronie
Autor: (of code) -xfi-, Licencja: CC BY-SA 3.0
The Wikispecies logo created by Zephram Stark based on a concept design by Jeremykemp.
Bean Goose (Anser fabalis) at Slimbridge Wildfowl and Wetlands Centre, Gloucestershire, England.
Autor: , Licencja: CC BY-SA 4.0
Egg of taiga bean goose Collection of Jacques Perrin de Brichambaut.
Autor: SanoAK: Alexander Kürthy, adapted by MPF, Licencja: CC BY-SA 4.0
Distribution map of bean geese (Anser fabalis sensu lato, including Taiga Bean Goose Anser fabalis and Tundra Bean Goose Anser serrirostris) according to IUCN version 2019.1; key:
Legend: Extant, breeding (#00FF00), Extant, non-breeding (#007FFF), Extant, vagrant (#00FFFF)