Gabriel Bonvalot
Pierre Gabriel Édouard Bonvalot (ur. 13 lipca 1853 w Épagne, w departamencie Aube, zm. 9 grudnia 1933 w Paryżu) – francuski orientalista, podróżnik, badacz, pisarz i działacz polityczny. W trakcie ostatnich dwóch dekad XIX w. poprowadził trzy wyprawy eksploratorskie przez Azję Środkową do Indii i Wietnamu; odwiedzał też Afrykę Północną. Obok obszernych książkowych relacji z podróży publikował artykuły propagujące francuską ekspansję kolonialną. Uczestniczył krótko w misji politycznej podczas sporu francusko-angielskiego w Sudanie. Przez jedną kadencję, 1902–1906, był deputowanym departamentu Sekwany. W latach 1919–1920 był burmistrzem Brienne-le-Château. Odznaczony dwukrotnie Legią Honorową i Złotymi Medalami Towarzystwa Geograficznego w Paryżu.
Podróże azjatyckie
Wyprawa 1880–1882
W pierwszej wyprawie eksploracyjnej do Azji Środkowej, odbytej w latach 1880–1882, towarzyszył mu Guillaume Capus, doktor przyrodoznawstwa (botaniki i meteorologii) i etnologii[1]. Środki finansowe otrzymano z francuskiego ministerstwa edukacji publicznej[2]. Trasa ich podróży wiodła od Semipałatyńska w północno-wschodnim Kazachstanie na południowy wschód do Taszkentu w Uzbekistanie, skąd prowadzili eksplorację górnego biegu rzeki Syr-Darii. Następnie udali się do Samarkandy i dalej w górę rzeki Amu Darii w kierunku granicy z Afganistanem. Droga powrotna wiodła ich z Samarkandy do Buchary i Chiwy[1]. Książka opisująca tę ekspedycję ukazała się pod tytułem De Moscou en Bactriane w Paryżu w 1884 r.[3]
Wyprawa 1885–1886
Także druga wyprawa Bonvalota i Capus do Centralnej Azji finansowana była przez agencję rządową. Towarzyszył im malarz Albert Pépin, którego ilustracje ozdobiły pisemną relację Bonvalota z tej podróży Par Caucase et Pamir aux Indes[4]. Wiosną 1885 r. przeprawili się z czarnomorskiego portu Batumi, przez Tyflis nad Morze Kaspijskie do Lenkoranu, skąd udali się do Teheranu i przez Merw do Samarkandy. Usiłowali iść stamtąd wprost na południe, ale po przeprawie przez Amu Darię zostali zatrzymani na kilka tygodni przez Afgańczyków i nie uzyskawszy ich zgody na dalszy marsz musieli wrócić do Samarkandy. Podczas grudniowego tam pobytu porad co do alternatywnych tras na południe udzielił im m.in. przebywający właśnie w Samarkandzie kpt. Bronisław Grąbczewski. W trakcie ciężkiej i niebezpiecznej zimowej przeprawy od Fergany ku granicy indyjskiej pokonali Góry Ałtajskie i Pamir, ale zalegający przełęcze i doliny śnieg nie pozwolił im na dotarcie z doliny Wachanu, jak planowali, do księstwa Hunzy (zwanego przez nich na modłę chińską Kandżutem). Musieli zawrócić, by w maju po przekroczeniu Hindukuszu dotrzeć wyczerpani i niemal bez środków do życia do Chitralu. Ponownie zatrzymani przez Afgańczyków na siedem tygodni wydostali się stamtąd dopiero dzięki bezpośredniej pomocy rezydującego w Czitralu agenta rządu Indii Brytyjskich. Ze Srinagaru w Kotlinie Kaszmirskiej udali się przez Rawalpindi do Shimli, letniej stolicy kolonialnych Indii[5], gdzie mogli osobiście podziękować wicekrólowi Indii lordowi Dufferinowi za wstawiennictwo. Z powrotem we Francji znaleźli się pod koniec września 1886 r.[6] Za książkę opisującą tę wyprawę Bonvalot otrzymał w 1898 r. nagrodę Prix Marcelin Guérin przyznawaną przez Akademię Francuską[7].
Wyprawa 1889–1890
Po raz trzeci Bonvalot wybrał się do Azji w połowie 1889 r., tym razem z księciem Henrykiem Orleańskim (Henri d’Orléans), którego ojciec Robert Orleański finansował całą wyprawę. Według zamierzeń Bonvalata mieli przejechać cała Azję Środkową aż po Wietnam, będący od dwóch dekad pod francuskim protektoratem. Z Moskwy przez Ural dotarto do Semipałatyńska i dalej karawaną na południe do Żarkentu, gdzie dołączył do nich belgijski misjonarz ojciec Dedeken, znający język chiński. Przekroczywszy Tienszan i pustynię Takla Makan znaleźli się na południu chińskiej prowincji Sinciang, z której wkroczyli do Tybetu[8]. Przybywając do Changthang byli pierwszymi Europejczykami, którzy znaleźli się w tym rejonie Płaskowyżu Tybetańskiego. Dotarli na odległość 60 km od Lhasy, miasta niedostępnego nie-buddystom. Dalej szli na wschód, przez chińskie prowincje Syczuan i Junnan aż do Rzeki Czerwonej, wzdłuż której biegu dotarli pod koniec września 1890 r. do Hanoi. Tym samym wypełnił się plan Bonvalota dotarcia do Tonkinu – regionu w północnym Wietnamie. Z portu w Hajfongu udali się drogą morską z powrotem do Marsylii[9]. Literackim rezultatem tej ekspedycji była wydana w 1892 r. relacja pt. De Paris Au Tonkin A Travers Le Tibet Inconnu[10] wyróżniona Prix Montyon przez Akademię Francuską[7].
Podróże do Afryki i działalność polityczna
W roku 1893 odbył krótszą podróż do Algierii[11] (od ponad pół wieku kolonii francuskiej), gdzie zbliżył się do ruchu nacjonalistycznego[12]. Powróciwszy do kraju założył Comité Dupleix[13], później przemianowany na Comité Dupleix-Bonvalot, którym kierował do 1930 r., a który zajmował się „rozpowszechnianiem wiadomości o koloniach oraz opracowywaniem planów ich rozwoju”[11].
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/df/Mission_Bonvalot%2C_Harrar_%C3%89thiopie%2C_1897.png/253px-Mission_Bonvalot%2C_Harrar_%C3%89thiopie%2C_1897.png)
Udając się w 1897 r.[14] do Abisynii miał za zadanie nie tylko „przygotować grunt dla badaczy francuskich”[11], ale i podjąć się nieoficjalnej misji politycznej. Dotyczyła ona rozwijającego się w Sudanie sporu współzawodniczących na tamtym terenie mocarstw kolonialnych, Wlk. Brytanii i Francji, o Faszodę, miejscowość na krótko zajętą przez Francuzów. Po tym jak zatarg o Faszodę został rozstrzygnięty na korzyść strony brytyjskiej, Bonvalot „zwrócił się ku działalności politycznej we Francji”[11].
W 1898 r. założył związane z Comité Dupleix pismo La France de demain[15] i pozostał jego redaktorem naczelnym do 1904 r.[16]
Przez jedną kadencję, w latach 1902–1906, był deputowanym departamentu Sekwany do Zgromadzenia Narodowego[17] jako członek ugrupowania o nastawieniu prawicowym – Groupe Républicain Nationaliste[18][11].
W latach 1912–1920 był burmistrzem Brienne-le-Château, miejscowości w jego rodzinnym departamencie Aube, która uczciła jego pamięć pomnikiem[19] i nazwaniem jednego z rynków (obecnie parking) Place Bonvalot.
Życie prywatne
Rodzicami Gabriela Bonvalota byli Pierre Bonvalot i Félicie z domu Desjardins. W lipcu 1895 poślubił Jeanne Lucie Elisabeth Alix Ollier[20], córkę znanego i zasłużonego chirurga Louis Léopolda Olliera[21]. Pochowany jest w grobowcu rodzinnym Ollierów na cmentarzu miejskim (Cimetière de Loyasse) w Lyonie.
Odznaczenia
- 1888 – Médaille d’or pour voyages d’étude, missions et travaux de reconnaissance[22] przyznany przez Société de Géographie
- 1888 – Grande médaille d’or des explorations et voyages de découverte[22] przyznany przez Société de Géographie
- 1891 – Kawaler Orderu Narodowego Legii Honorowej
- 1897 – Oficer Orderu Narodowego Legii Honorowej[23]
Opublikowane utwory
En Asie Centrale. De Moscou en Bactriane (1884)
En Asie Centrale. Du Kohistan à la Caspienne (1885)
Par Caucase et Pamir aux Indes (1889)[24]
przetłumaczona na polski i wydana pt. Przez Kaukaz i Pamir do Indii (1986)
De Paris au Tonkin à travers le Tibet inconnu (1892)
L’Asie inconnue, à travers le Tibet (1896)
Sommes-nous en décadence? (1899)[25]
Propos d’un Français (1911)
Une lourde tâche (1913)
Conseils d’un vieil explorateur a de jeunes soldats (1915)
Voyages. Les Chercheurs de routes. Marco-Polo (1924)
Przypisy
- ↑ a b Pierre Gabriel Édouard Bonvalot Summary [dostęp 2021-03-16] (ang.).
- ↑ Wikiwix’s cache, archive.wikiwix.com [dostęp 2021-03-16] .
- ↑ Gabriel Bonvalot , En Asie centrale: De Moscou en Bactriane, Paris: E. Plon, Nourrit et cie., 1884 [dostęp 2021-03-16] .
- ↑ Gabriel Bonvalot , Du Caucase aux Indes a travers le Pamir, Paris: E. Plon, Nourrit, 1889 [dostęp 2021-03-16] .
- ↑ Simla: The Summer Capital, INDIAN CULTURE [dostęp 2021-03-16] (ang.).
- ↑ Gabriel Bonvalot , Przez Kaukaz i Pamir do Indii, Anna Kotalska (tłum.), Łódź: Wydawnictwo Łódzkie, 1986, ISBN 83-218-0475-6 .
- ↑ a b Gabriel BONVALOT | Académie française, www.academie-francaise.fr [dostęp 2021-03-17] .
- ↑ Gabriel Bonvalot , C.B. (Tr) Pitman , Across Thibet; being a translation of De Paris au Tonkin a Travers le Tibet Inconnu, Vol. I, Cassell and Company, Limited (London), 1891 [dostęp 2021-03-16] .
- ↑ University of California , Across Thibet. Being a translation of „De Paris au Tonkin à travers le Tibet inconnu”, London: Cassell, 1891 [dostęp 2021-03-16] .
- ↑ Bonvalot, De Paris Au Tonkin A Travers Le Tibet Inconnu, 1892 [dostęp 2021-03-16] .
- ↑ a b c d e G. Bonvalot , Przez Kaukaz (...), 1986, s. 287 .
- ↑ Gabriel Bonvalot 🎓², Словари и энциклопедии на Академике [dostęp 2021-03-17] (ros.).
- ↑ Arthur Auteur du texte Maillet , Comité Dupleix,... Notre oeuvre, son passé et son avenir, par Arthur Maillet. (Janvier 1898.), 1898 [dostęp 2021-03-17] (fr.).
- ↑ Niektóre źródła podają rok 1898 jako początek samej misji politycznej, natomiast Bonvalot był w Afryce już w 1897 r., o czym świadczy np. zdjęcie (tu reprodukowane), które ukazało się w maju 1897 r. w tygodniku Le Monde Illustré.
- ↑ La France de demain (Paris. 1898), data.bnf.fr [dostęp 2021-03-17] (fr.).
- ↑ Pierre Gabriel Édouard Bonvalot, biography.yourdictionary.com [dostęp 2021-03-17] .
- ↑ Pierre-Gabriel, Edouard Bonvalot – Base de données des députés français depuis 1789 – Assemblée nationale, www2.assemblee-nationale.fr [dostęp 2021-03-17] .
- ↑ L’Année politique / dir. André Daniel, gallica.bnf.fr, 1902 [dostęp 2021-03-17] .
- ↑ Office du Tourisme de l’Aube en Champagne , Buste de Bonvalot à Brienne-le-Château, Aube Champagne [dostęp 2021-03-17] (ang.).
- ↑ Généalogie de Pierre Gabriel Edouard BONVALOT, Geneanet [dostęp 2021-03-17] (fr.).
- ↑ Michel Vaissier , Un explorateur en Asie centrale: cahiers du photographe et botaniste de la mission Chaffanjon, 1894, La Courday-Macouard: Editions Cheminements, 2005, s. 11, ISBN 978-2-84478-036-2 .
- ↑ a b Les Grands Prix de la Société, Société de Géographie, 16 czerwca 2017 [dostęp 2021-03-17] (fr.).
- ↑ Ministère de la culture – Base Léonore, www2.culture.gouv.fr [dostęp 2021-03-17] .
- ↑ Od Redakcji. W: Gabriel Bonvalot: Przez Kaukaz i Pamir do Indii. Łódź: Wydawnictwo Łódzkie, 1986, s. 287. ISBN 83-218-0475-6.
- ↑ Gabriel Bonvalot , Sommes-nous en décadence?, E. Flammarion, 1899 [dostęp 2021-03-17] (fr.).
Linki zewnętrzne
- Virtual International Authority File
- Nekrolog w „Annales de Géographie”, rocznik 1934
Media użyte na tej stronie
Pierre Bonvalot photographié par Nadar.
From 'Through the heart of Asia over the Pamïr to India (1889)'
© Xavier Caré / Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0
Tombe de Gabriel Bonvalot et Louis Léopold Ollier au cimetière de Loyasse. Ici repose le docteur Louis Léopold Ollier, chirurgien né aux Vans le 2 décembre 1830, décédé à Lyon le 26 novembre 1900. De Profundis.
M. BONVALOT AND PRINCE HENRY OF ORLEANS.
Photo showing some foreigners residing at Harrar in 1897, including the members of the Bonvalot mission sent to Ethiopia in 1897 by the French government. Gabriel Bonvalot quickly withdrew from the mission and Christian de Bonchamps (far left) took over as head of the mission, with Ch. Michel as his second.
French-born G. Guignony, who was the host of the group, was a local prominent coffee and arm dealer and the French consular agent at Harrar for many years. M. Bavelaër was the special envoy of the weekly Le Monde Illustré which published this picture in its 22 May 1897 edition.