Geoponika
Geoponika (gr. Γεωπονικά, pol. Encyklopedia wiedzy rolniczej[1]) – bizantyńska encyklopedia rolnicza. Jest to pochodzący prawdopodobnie z VI wieku zbiór wskazówek dotyczących rolnictwa autorstwa Kassianusa Bassusa Scholastyka, będący w znacznej części kompilacją wypisów z dzieł wcześniejszych pisarzy agronomicznych, przede wszystkim Zbioru porad rolniczych Windaniusza Anatoliusza z Bejrutu i Georgik Didymosa z Aleksandrii.
Napisany w języku greckim traktat składa się z 20 ksiąg, zawierających rozmaite wskazówki, mające być pomocne przy uprawie roślin i hodowli zwierząt, a także w rybołówstwie. Poruszone są w nim także kwestie związane z pogodą, urządzaniem gospodarstwa i zarządzaniem nim czy zwalczaniem szkodników. Znajduje się w nim też kalendarz prac rolnych.
Geoponika, choć powstały ok. VI wieku, znane są z redakcji dokonanej w wieku X, za panowania Konstantyna VII Porfirogenety, któremu dedykowany jest dodany wówczas wstęp do traktatu.
Autorstwo i czas powstania
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/68/Porphyrogenetus.jpg/150px-Porphyrogenetus.jpg)
Autorstwo Geoponik nie jest całkowicie pewne. Na ogół przypisuje się je Kassianusowi Bassusowi, na podstawie dedykacji na początku ksiąg 7–9, w których autor zwraca się do swojego syna Bassusa. Z kolei imię Kassianusa Bassusa jako autora Geoponik przekazuje jeden z kodeksów (Marcianus 524) tego dzieła[2].
Pewne wątpliwości budzi jednak fakt, że Kassianus jest przywołany w dwóch rozdziałach księgi 5 jako autor, z którego zaczerpnięto tekst. Zdaniem radzieckiej historyk Bizancjum Jeleny Lipszyc Geoponika należy wręcz traktować jako utwór anonimowy, jednak jest to pogląd odosobniony[2].
O samym Kassianusie Bassusie nie wiadomo nic ponad to, co można wywnioskować z Geoponik, gdyż żaden inny zachowany przekaz go nie wspomina[2].
Problemy stwarza też określenie czasu powstania Geoponik. W zachowanych kodeksach dzieło we wstępie zawiera list dedykacyjny, wysławiający cesarza Konstantyna VII Porfirogenetę (któremu zresztą w wydaniach z XVI i XVII wieku przypisywano autorstwo tego traktatu), co mogłoby wskazywać na okres panowania tego władcy, czyli wiek X. Jednak Kassianus Bassus nosi imię jeszcze typowo rzymskie, a jego tytuł (scholastyk) przestał być w Bizancjum używany w IX wieku. Ponadto z odwołań do osobistych doświadczeń zawartych w tekście utworu wynika, że jego autor mieszkał w pobliżu miasta Maratonima, które – według zachowanych źródeł – istniało od IV do VI wieku. Przyjmuje się zatem, że Geoponika powstały w wieku VI, w okresie późnego antyku[2]. Później, przez ponad trzy wieki dzieło było nieznane, gdyż nie jest wzmiankowane przez żadnego z autorów. Prawdopodobnie pozostawało w jednej z konstantynopolitańskich bibliotek, gdzie w I połowie X wieku zostało odnalezione i – po dodaniu panegirycznej dedykacji dla cesarza, zapewne zastępującej pierwotną, skierowaną do syna autora i poddaniu pewnej (choć zapewne nieznacznej[2]) redakcji – spopularyzowane[3]. Prawdopodobnie nastąpiło to ok. roku 950, pod koniec panowania Konstantyna VII[2].
Kompozycja Geoponik i ich treść
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/17/Springtime_activities1.jpg/220px-Springtime_activities1.jpg)
Na Geoponika składa się 20 ksiąg podzielonych na rozdziały (których jest łącznie 621). Księgi mają różną objętość i różną liczbę rozdziałów. Każdą z ksiąg rozpoczyna krótki wstęp, sygnalizujący jej tematykę i zawierający spis rozdziałów[4].
Dodany w X wieku wstęp, napisany wzniosłym i pełnym retorycznych figur stylem, wychwala cnoty i dokonania Konstantyna VII Porfirogenety. W jednym z ustępów nawiązuje też do tematyki Geoponik, podkreślając troskę władcy o rolników. Sugeruje też, że to cesarz nakazał zebranie informacji i porad z dzieł dawnych pisarzy agronomicznych w jedną całość, czego efektem jest ta praca[4].
Księga pierwsza traktuje o porach roku oraz wpływie pogody i faz księżyca na uprawy. Cykl księżycowy wiązano z pierwiastkiem żeńskim, a więc z płodnością i urodzajem, zatem według ówczesnych przekonań miał on znaczący wpływ na uprawy. W księdze tej widać wpływy astrologicznej tradycji Wschodu i poglądów ludowych (zapobieganie gradobiciu i uderzeniom pioruna – na te ostatnie sposobem miało być zakopanie w środku pola skóry hipopotama[5]), ale także efekty początków naukowej obserwacji[4].
W księdze drugiej poruszono kwestie związane z podstawową dla ówczesnej gospodarki uprawą zbóż, a także roślin strączkowych. Ponadto znajdują się w niej porady dotyczące urządzenia i prowadzenia gospodarstwa rolnego. Układ tej księgi jest wzorowany na wcześniejszej literaturze agronomicznej, kolejno omówiono: sylwetkę idealnego właściciela ziemskiego i organizację pracy w gospodarstwie, wybór miejsca na gospodarstwo i tereny uprawne (w tym kwestię zaopatrzenia w wodę) oraz jego budowę, kolejne fazy produkcji zboża (od wyboru nasion aż po kwestie związane z przechowywaniem ziarna), uprawę roślin strączkowych, likwidację chwastów, na końcu zagadnienia związane z prowadzeniem gospodarstwa, w tym cechy, jakimi powinien charakteryzować się zarządca, podział i normy pracy oraz kwestie zdrowia i potrzeb pracowników rolnych[4].
Księga trzecia to kalendarz prac rolnych w podziale na miesiące[4].
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/18/Mosaique_santa_costanza.jpg/220px-Mosaique_santa_costanza.jpg)
Księgi od czwartej do ósmej zawierają informacje przydatne przy uprawie winorośli i produkcji wina. Była to roślina najbardziej znacząca dla kultury i ekonomii cywilizacji grecko-rzymskiej, nic więc dziwnego, że poświęcono jej ponad 1/4 część traktatu, dając przegląd całej tradycji antycznej dotyczącej tego tematu. Księga czwarta traktuje o odmianach winorośli, piąta – o odpowiedniej do uprawy glebie, o sadzeniu i przycinaniu oraz o chorobach winorośli, szósta – o winobraniu i przechowywaniu moszczu winnego. Następne dwie poświęcone są rodzajom win (w tym winom leczniczym) i sposobom ich przechowywania[4].
Księga dziewiąta, traktująca o innej istotnej dla kultury antycznej roślinie, czyli drzewach oliwnych oraz o produkcji oliwy, świadczy o dużej ówczesnej wiedzy na ten temat[4].
Dziesiąta i jedenasta księga są poświęcone ogrodowi (hortus), który w tradycji antycznej był terenem uprawy drzew owocowych i roślin ozdobnych. W pierwszej z nich znajdują się zagadnienia związane z sadownictwem, odmianami drzew i ich pielęgnacją[4]. Omówione gatunki to w dużej mierze rośliny Azji i Afryki, mało popularne lub nieuprawiane w Grecji właściwej i w Rzymie[6]; wiele uwagi poświęcono palmie daktylowej, lentyszkowi i cedratowi. W następnej księdze opisano rośliny ozdobne, mogące służyć do splatania girland i wieńców, w tym kwiaty (róża, lilia, narcyz, fiołek), ale także rośliny przyprawowe, mające zastosowanie w kuchni (laur, mirt, rozmaryn, majeranek). Przy opisie niektórych roślin podano związane z nimi mity[4].
W księdze dwunastej zamieszczono informacje o roślinach warzywnych, głównie tych, które uprawiano w okolicach Konstantynopola. Wiele nazw nie występuje w żadnych innych zachowanych zapisach, prawdopodobnie były używane lokalnie[4].
Księga trzynasta to porady dotyczące odstraszania i zwalczania szkodników: owadów i gryzoni. Wiele z nich ma charakter magiczny[4].
Od księgi czternastej rozpoczyna się opis zagadnień związanych z hodowlą zwierząt. Poświęcona jest ona ptactwu hodowlanemu, w tym gołębiom i pawiom, a także tym gatunkom ptaków, na które polowano[4].
Piętnasta księga traktuje zasadniczo o pszczelarstwie, choć rozpoczyna ją długi rozdział o charakterze magiczno-symbolicznym, mówiący o sympatiach i antypatiach między zwierzętami, roślinami i minerałami[4].
Kolejne księgi zawierają informacje przydatne przy hodowli dużych zwierząt, w tym także porady weterynaryjne, zarówno racjonalne, oparte na obserwacji i doświadczeniu, jak i mające charakter magiczno-ludowych zabiegów. Tematem księgi szesnastej są przede wszystkim konie (nieużywane wówczas ani do prac rolnych, ani do zaprzęgów), dwa z rozdziałów poświęcono osłom i wielbłądom, siedemnastej – bydło rogate, czyli krowy i używane jako zwierzęta pociągowe woły, osiemnastej – owce i kozy; te pierwsze są traktowane głównie jako źródło wełny, drugie – jako zwierzęta mleczne. Ta księga zawiera też rozdział o produkcji sera. W księdze dziewiętnastej znajdują się informacje o psach (pasterskich i stróżujących) oraz o świniach, a także o przechowywaniu mięsa. W dwóch krótkich rozdziałach wspomniane są zające i jelenie[4].
Ostatnia, dwudziesta księga jest poświęcona rybactwu. W pierwszej, dość krótkiej części znajdują się ogólne informacje o rybach, w tym o urządzaniu stawów, potem następuje szereg przepisów na przynęty. Ostatni rozdział traktuje o produkcji garum, bardzo popularnego w starożytnym Rzymie sosu rybnego[4]. Są to najdokładniejsze zachowane przepisy na ten sos[7].
Źródła i ich autorzy
Podstawowymi źródłami dla traktatu Kassianusa Bassusa były: Zbiór porad rolniczych Windaniusza Anatoliusza z Bejrutu i Georgiki Didymosa z Aleksandrii. Dzieło Windaniusza Anatoliusza, powstałe w IV wieku, składało się z 12 tomów i opierało się na pismach wcześniejszych autorów; jest opisane w Bibliotece Focjusza. Obejmowało wszystkie dziedziny rolnictwa wraz z hodowlą zwierząt, jest więc uważane za główne źródło Geoponik. Nie ma pewności, czy Kassianus Bassus, przekazując informacje zaczerpnięte od przytoczonych w Zbiorze porad rolniczych pisarzy, bazował tylko na tym traktacie, czy też miał bezpośredni dostęp do niektórych utworów, obecnie nieznanych[8].
Georgiki (Rolnictwo) Didymosa, żyjącego pod koniec IV lub na początku V wieku, liczyły 15 ksiąg[1], o czym informuje Księga Suda. Nie wiadomo, czy były one kompilacją wyimków z innych pisarzy, czy też całkowicie własną pracą Didymosa, jedynie inspirowaną bogatą lekturą. W Geoponikach odwołano się do Didymosa w 100 rozdziałach. Ustępy z niego zaczerpnięte często mają wyraźny związek z magią i folklorem, ale także wykazują wpływ kultury chrześcijańskiej (np. zaklęcia łączą wersety z Homera i ze Starego Testamentu)[8].
Ponadto w tytułach rozdziałów Geoponik pojawiają się imiona 28 innych autorów[8].
Przypisy
- ↑ a b Oktawiusz Jurewicz: Historia literatury bizantyńskiej. Zarys. Wyd. II poprawione. Wrocław–Warszawa–Kraków: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 2007, s. 156. ISBN 978-83-04-04920-8.
- ↑ a b c d e f Ireneusz Mikołajczyk: Wstęp. W: Kassianus Bassus: Geoponika. Bizantyńska encyklopedia rolnicza. Toruń: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, 2012, s. 7–11. ISBN 978-83-231-2966-0.
- ↑ Mikołajczyk, Wstęp. W: Geoponika, s. 36–37.
- ↑ a b c d e f g h i j k l m n o Mikołajczyk, Wstęp. W: Geoponika, s. 11–17.
- ↑ Kassianus Bassus: Geoponika. Toruń: 2012, s. 70.
- ↑ Mikołajczyk. W: Geoponika, przypis na s. 229
- ↑ Sławomir Wyszomirski: Uwagi do przekładu. W: Apicjusz: O sztuce kulinarnej. Toruń: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, 2012, s. 15. ISBN 978-83-231-0926-6.
- ↑ a b c Mikołajczyk, Wstęp. W: Geoponika, s. 17–36.
Bibliografia
- Ireneusz Mikołajczyk: Wstęp. W: Kassianus Bassus: Geoponika. Bizantyńska encyklopedia rolnicza. Toruń: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, 2012, s. 7–45. ISBN 978-83-231-2966-0.
Media użyte na tej stronie
Сельские занятия весной. Гомилии Григория Назианзина. XIв. Темпера на пергаменте. (37х26,5) Национальная библиотека Франции. Париж.
Description : Scène de vendanges, Rome, IVe siècle av. J.-C.
Source : http://www.cde-bagnoaripoli.it/cde/agromidage2/buoni/vite5.htmA piece of carved ivory from the Pushkin Museum representing Christ blessing Emperor Constantine VII. Dated back to 945, the piece passed from the treasury at Etchmiadzin to the collection of Count Sergey Uvarov in the mid-19th century.