Giebułtów (województwo dolnośląskie)
wieś | |
![]() Kościół św. Michała Archanioła w Giebułtowie | |
Państwo | |
---|---|
Województwo | |
Powiat | |
Gmina | |
Wysokość | 355-440 m n.p.m. |
Liczba ludności (III 2011) | 1337[1] |
Strefa numeracyjna | 75 |
Kod pocztowy | 59-630[2] |
Tablice rejestracyjne | DLW |
SIMC | 0191158 |
Położenie na mapie Polski (c) Karte: NordNordWest, Lizenz: Creative Commons by-sa-3.0 de | |
![]() |
Giebułtów (niem. Gebhardsdorf[3],[4], Gebhardtsdorf, 1570 – Göppersdorf, 1753 – Geppersdorf [5]) – wieś w Polsce położona w województwie dolnośląskim, w powiecie lwóweckim, w gminie Mirsk.
Podział administracyjny
SIMC | Nazwa | Rodzaj |
---|---|---|
0191164 | Augustów | przysiółek |
0191187 | Wola Augustowska | przysiółek |
W latach 1975–1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa jeleniogórskiego.
Demografia
Według Narodowego Spisu Powszechnego (III 2011 r.) liczył 1337 mieszkańców[1]. Jest największą miejscowością gminy Mirsk.
Położenie
Giebułtów znajduje się w centralnej części Pogórza Izerskiego, na północ od Gór Izerskich, na pograniczu Przedgórza Izerskiego i Kotliny Mirskiej[8][9][10], na wysokości 355–440 m n.p.m. w dolinie bezimiennego potoku spływającego z Wojkowej (502 m n.p.m.) ku wschodowi do Kotliny Mirskiej.
W pobliżu miejscowości znajduje się ciekawy pomnik przyrody – bazaltowa skała na wysokości 470 m n.p.m.
W skład Giebułtowa wchodzą też dawne wsie:
- Giebułtówek (niem. Neu Gebhardsdorf) ciągnie się na lewym brzegu Łużycy[11] wzdłuż drogi łączącej Giebułtów z Wolimierzem (niem. Volkersdorf) na wysokości 360-390 m n.p.m.
- Augustów znajduje się ok. 1 km na północ od Giebułtowa na północnych zboczach Wojkowej (502 m n.p.m.). Jego zabudowania usytuowane są na wysokości 405-460 m n.p.m. Augustów (niem. Augustthal – na cześć Auguste von Üchtritz) założony został około 1738 roku. Podawane są też informacje, że został on założony w 1. połowie XV w. na leśnym karczowisku przez zubożałych w czasie wojen husyckich mieszkańców Lubomierza przy poparciu rycerzy ze Świecia.
- Wola Augustowska (niem. Estherwalde – na cześć Esther von Üchtritz) to wieś położona u wschodniego podnóża Wojkowej na wysokości 365-385 m n.p.m. Pierwsze wzmianki około 1710 roku.
Historia
Wioska Giebułtów powstała w 1328 roku. Przez blisko 500 lat, do 1815 roku, leżała tuż przy granicy ze Śląskiem po jej łużyckiej stronie. W 1431 roku Giebułtów najechali husyci. Mirsk, miejscowość leżąca zaledwie 3 km na wschód od wioski, należała już do monarchii Habsburgów.
W 1508 roku zatrzymał się w Giebułtowie słynny handlarz odpustami Johann Tetzel (w domu nr 3). W miarę napływu imigrantów czeskich powstały nowe części wsi: Nowy Giebułtów (1663) i Górny Giebułtów (Ober Gebhardsdorf w 1674). Następne fale imigrantów zjawiały się w 1712 i 1730 roku – stąd kolonia czeska była dość silna i żywotna. Giebułtów znajdował się wówczas pod panowaniem czeskim, następnie austriackim, a później pruskim.
Nieopodal miejscowości od września 1944 do 18 stycznia 1945 znajdował się kobiecy obóz pracy – filia niemieckiego obozu koncentracyjnego Groß-Rosen, w której było uwięzionych około 500 polskich i węgierskich Żydówek, pracujących głównie w miejscowej fabryce części samolotowych[12].
Po wojnie niemieccy mieszkańcy zostali przesiedleni w nowe granice Niemiec, natomiast w wiosce osiedlili się przymusowi wysiedleńcy ze wschodu i centralnej Polski: z Kresów Wschodnich przede wszystkim mieszkańcy województwa tarnopolskiego dekanatu Skałat[13]. Do Giebułtowa przybyli przede wszystkim mieszkańcy trzech miejscowości: Kaczanówka, Iwanówka i Orzechowiec. Jedną z najcenniejszych pamiątek przywiezionych stamtąd jest obraz św. Michała Archanioła pochodzący z kościoła pod wezwaniem tego świętego w Kaczanówce. Obraz w chwili obecnej znajduje się w giebułtowskim kościele. Kościół w parafii Kaczanówka istnieje do chwili obecnej i nosi dalej to samo imię.
Zabytki
Do wojewódzkiego rejestru zabytków wpisane są[14]:
- kościół filialny pw. św. Michała Archanioła, z XVI-XVIII w.
- cmentarz ewangelicki, nieczynny, z około 1700 r.
- zespół pałacowy, z XVIII w., drugiej połowy XIX w.:
- pałac, ruiny zabytkowego pałacu barokowego, wzniesionego w latach 1661-65 (według daty na portalu około 1760) na zupełnie nowym, nie zabudowanym miejscu. Fundatorem tej rezydencji był Christopf von Üchtritz, właściciel wsi. Architektura tej rezydencji, podjęta z włoskich inspiracji i wykonana przez włoskich budowniczych, stanowi jedno z najwcześniejszych dzieł nowego pałacowego stylu na terenie Śląska, przejawiającego się w umiejscowieniu budynku górującego nad ogrodem i folwarkiem, jego zewnętrzną formą i pierwszym na terenie Śląska zastosowaniu włoskich sklepień lustrzanych bezlunetowych oraz wprowadzeniu reprezentacyjnej galerii parteru i piętra. Był on restaurowany w XIX w. i na początku XX w. Jest to trzykondygnacyjne założenie prostokątne z silnie występującym ryzalitem środkowym, o osiach akcentowanych podziałem pilastrowym. Wnętrze parteru z sienią na osi zakrywają sklepienia kolebkowe. Stylowy taras flankowany jest dwiema basztami. Obok pałacu znajduje się budynek folwarczny z 1810 roku z zachowanym do dziś portalem, podziałem pasowym elewacji, świetlikami, stolarką drzwi i okien. Obecnie pałac jest ruiną, nie ma możliwości zwiedzania go.
- park
- dom nr 84, z 1784 r.
Przemysł
W przedwojennym Giebułtowie istniały mechaniczne zakłady tkackie ― Firma Merfeld i Syn i Gustaw Winkler. W czasie wojny w zakładzie tym pracowały więźniarki z kobiecego podobozu[15] – filii Gross Rosen (Rogoźnica). Więźniarki, przeważnie Żydówki, robiły części do samolotów, a w fabryce mebli rączki do granatów i skrzynki na miny. W okresie powojennym była tu również fabryka zabawek z drewna, które cieszyły się powodzeniem w całej Polsce. Obecnie jest to budynek mieszkalny.
Po 1945 roku zakłady upaństwowiono i utworzono Giebułtowskie Zakłady Przemysłu Bawełnianego. W 1995 zakłady zostały sprywatyzowane, upadły, obecnie należą do spółki Womarex [16], która produkuje także biopaliwa.
Oświata
Pierwsza szkoła w Giebułtowie (Alt Gebhardsdorf) powstała w 1632 roku. Była to czteroklasowa szkoła ewangelicka. W roku 1844 powstała jednoklasowa szkoła w Neu Gebhardsdorf, a w roku 1898 jednoklasowa szkoła w Augustowie (Augustthal). W 1934 roku powstał nowy budynek szkolny, który pełni swoją rolę do czasów obecnych. Po 1945 roku istniała szkoła podstawowa w Giebułtowie i Szkoła Rolnicza w Augustowie. Istniała także Szkoła Zawodowa przy zakładach tkackich. Funkcjonowały również przedszkole i żłobek, a także restauracja. Po reformie szkolnictwa w 1999 roku w wiosce znajdowała się 6-klasowa szkoła podstawowa.
Przypisy
- ↑ a b GUS: Ludność - struktura według ekonomicznych grup wieku. Stan w dniu 31.03.2011 r.
- ↑ Oficjalny Spis Pocztowych Numerów Adresowych, Poczta Polska S.A., październik 2013, s. 295 [zarchiwizowane z adresu 2014-02-22] .
- ↑ Monika Choroś "Słownik nazw miejscowych Dolnego Śląska"
- ↑ Rozporządzenie Ministrów: Administracji Publicznej i Ziem Odzyskanych z dnia 12 listopada 1946 r. o przywróceniu i ustaleniu urzędowych nazw miejscowości (M.P. z 1946 r. nr 142, poz. 262)
- ↑ Historia Giebułtowa. [dostęp 2016-03-24]. [zarchiwizowane z tego adresu (2016-04-10)].
- ↑ Rozporządzenie Ministra Administracji i Cyfryzacji z dnia 13 grudnia 2012 r. w sprawie wykazu urzędowych nazw miejscowości i ich części. „Dziennik Ustaw”. Nr 29, poz. 200, s. 1867, 2013–02–15. Ministerstwo Administracji i Cyfryzacji. [dostęp 2014-03-09].
- ↑ TERYT (Krajowy Rejestr Urzędowego Podziału Terytorialnego Kraju). Główny Urząd Statystyczny. [dostęp 2015-11-18].
- ↑ Słownik geografii turystycznej Sudetów, tom 2 (A-Ł) Pogórze Izerskie, red. Marek Staffa, Wydawnictwo I-BiS, Wrocław 2003, ISBN 83-85773-60-6
- ↑ Góry i Pogórze Izerskie, mapa turystyczna, skala 1:100 000, PPWK, Warszawa-Wrocław, 1991, wydanie pierwsze, nr katal. 30-107-01
- ↑ Góry Izerskie, mapa turystyczna, skala 1:50 000, Wydawnictwo Turystyczne Plan, Jelenia Góra 2008/2009, wyd. V, ISBN 978-83-60975-68-8
- ↑ potok, dopływ Czarnego Potoku; zob. ⇒ http://ksng.gugik.gov.pl/pliki/hydronimy1.pdf
- ↑ Filie obozu koncentracyjnego Gross-Rosen. Informator. Muzeum Gross-Rosen, Wałbrzych, rok 2008, str. 32. ISBN 978-83-89824-07-3
- ↑ W 1939 r. dekanat skałacki obejmował 18 parafii: Chmieliska (1249 wiernych), Grzymałów (6607), Hałuszczyńce (2569), Kaczanówka (4421), Koszlaki (1387), Ostapie (2404), Skałat (5562), Tarnoruda (835), Toki (993), Touste (2571), Kołodziejówka (1805), Krasne (2284), Medyń (1998), Nowe Sioło (497), Podwołoczyska (3135), Połupanówka (2496), Rasztowce (560), Turówka (655)
- ↑ Rejestr zabytków nieruchomych woj. dolnośląskiego. Narodowy Instytut Dziedzictwa. s. 120. [dostęp 2012-09-16].
- ↑ Mirsk - obozy pracy w trakcie II wojny światowej, www.goryizerskie.pl [dostęp 2017-11-23] (pol.).
- ↑ Strona o podanym adresie nie istnieje na serwerze Apnet.pl, www.womarex.apnet.pl [dostęp 2017-11-23] .
Bibliografia
- Marek Staffa: "Słownik geografii turystycznej Sudetów Pogórze Izerskie" t.2. Wrocław: Wydawnictwo I-BiS, 2003. ISBN 83-85773-60-6.
- Sudety Zachodnie. Skala 1:75.000. Jelenia Góra: Wydawnictwo Turystyczne Plan, 2004. wyd. II. ISBN 83-88049-21-6.
Linki zewnętrzne
- Strona parafii. par-michal.legnica.opoka.org.pl. [zarchiwizowane z tego adresu (2006-04-24)].
- Strona miejscowości
- Historia przemysłu tekstylnego w Giebułtowie. womarex.apnet.pl. [zarchiwizowane z tego adresu (2009-09-05)].
Media użyte na tej stronie
(c) Karte: NordNordWest, Lizenz: Creative Commons by-sa-3.0 de
Location map of Poland
Autor: SANtosito, Licencja: CC BY-SA 4.0
Location map of [[:en:Lower Silesian Voivodeship]Lower Silesian Voivodeship]], Poland. Geographic limits of the map:
- N: 51.9134 N
- S: 49.9809 N
- W: 14.7603 E
- E: 17.9091 E
Flaga województwa dolnośląskiego
Autor: Sławomir Milejski, Licencja: CC BY-SA 3.0 pl
kościół fil. p.w. św. Michała Arch., XVI-XVIII w., Giebułtów, powiat lwówecki