Giszowiec

Giszowiec
Jednostka pomocnicza Katowic
Ilustracja
Izba Śląska, kościół pw. św. Barbary, szyb Roździeński kopalni Wieczorek, budynek dawnej gospody, wieża ciśnień, Siedziba Miejskigo Przedszkola nr 64 w budynku dawnej leśniczówki, willa dyrektora kopalni Giesche
Państwo Polska
Województwo śląskie
MiastoKatowice Flaga.svg Katowice
Zespół dzielnicwschodni
Data założenia1907[1]
W granicach Katowic31 grudnia 1959[2]
SIMC0937570
Powierzchnia12,03[3] km²
Wysokość260-310[4] m n.p.m.
Populacja (2007)
• liczba ludności

18 475[3]
• gęstość1 536[3] os./km²
Strefa numeracyjna0-32
Tablice rejestracyjneSK
Położenie na mapie Katowic
Położenie na mapie
50°13′25″N 19°04′10″E/50,223611 19,069444
Portal Polska
Osiedle Giszowiec
Obiekt zabytkowy nr rej. :
– 1229/87 z 18 sierpnia 1978 roku
– 1348/87 z 23 czerwca 1987 roku
– A/513/2019 z 4 marca 2019 roku
Ilustracja
Budynek dawnej gospody przy placu Pod Lipami
Państwo Polska
Województwo śląskie
MiastoKatowice Flaga.svg Katowice
DzielnicaGiszowiec
Data budowy1907–1910
ArchitektEmil i Georg Zillmannowie

Giszowiec (1979–1990 Osiedle im. Stanisława Staszica, niem. Gieschewald) – zabytkowe osiedle patronackie oraz jednostka pomocnicza Katowic, położona w południowo-wschodniej części miasta, nad Boliną.

Giszowiec składa się z budynków wielorodzinnych z wielkiej płyty oraz zabytkowych domów, przeważnie jedno- i dwurodzinnych, stanowiących niegdyś zwarte osiedle górnicze, które do dziś jest unikatowe w skali europejskiej i znajduje się na Szlaku Zabytków Techniki Województwa Śląskiego. Zostało ono wybudowane dla górników pracujących w kopalni Giesche (późniejszej kopalni Wieczorek) przez koncern Georg von Giesches Erben na zlecenie dyrektora spółki Antona Uthemanna w latach 1907–1910. Projektantami osiedla byli Georg i Emil Zillmannowie. Osiedle górnicze w dwóch trzecich uległo wyburzeniu w latach 70. XX wieku na skutek rozwoju budownictwa mieszkaniowego wielokondygnacyjnego z wielkiej płyty dla pracowników powstałej w 1964 roku kopalni Staszic.

Giszowiec ma głównie mieszkaniowy oraz przemysłowy charakter. Otaczają go dwa szlaki komunikacyjne: droga krajowa nr 86 oraz autostrada A4, a także rozpoczyna tu swój bieg droga krajowa nr 81. Dzielnica ma powierzchnię 12,03 km² (7,30% powierzchni miasta) i liczyła w 2007 roku 18 475 mieszkańców (5,9% ludności Katowic).

Geografia

Położenie

Giszowiec pod względem administracyjnym położony jest w województwie śląskim i stanowi jedną z jednostek pomocniczych miasta Katowice (nr 17), zlokalizowaną we wschodniej części miasta[5], w odległości około 6 km na południowy wschód od centrum[6]. Graniczy od północy z jednostkami: Osiedle Paderewskiego-Muchowiec i Janów-Nikiszowiec, od wschodu z miastem Mysłowice, od południa z dzielnicą Murcki, a od zachodu z Piotrowicami-Ochojcem[5]. Granice dzielnicy biegną następująco:

  • od północy – południową krawędzią ul. 73 Pułku Piechoty do skrzyżowania z ul. Pszczyńską, dalej wzdłuż autostrady A4 i północną krawędzią ul. Mysłowickiej do granicy miasta[5];
  • od wschodu – granica dzielnicy stanowi równocześnie granicę miasta z Mysłowicami[5];
  • od południa i zachodu – wzdłuż granicy miasta do zjazdu z ul. Bielskiej i dalej wzdłuż drogi leśnej do ul. 73 Pułku Piechoty[5].

Giszowiec położony jest w dolinie Boliny. Według podziału fizycznogeograficznego Jerzego Kondrackiego jednostka ta znajduje się w mezoregionie Wyżyna Katowicka (341.13), będącej południową częścią Wyżyny Śląskiej[7]. Pod względem historycznym dzielnica ta znajduje się we wschodniej części Górnego Śląska[8].

Geologia, rzeźba terenu i gleby

Widok z budynku położonego przy ul. Mysłowickiej w kierunku zachodnim na kopalnię Staszic; na pierwszym planie zwałowisko pogórnicze

Giszowiec pod względem jednostek fizycznogeograficznych Jerzego Kondrackiego położony jest w podprowincji Wyżyna Śląsko-Krakowska, na Wyżynie Śląskiej, w południowej części Wyżyny Katowickiej[7], natomiast pod względem jednostek morfologicznych dzielnica położona jest w Płaskowyżu Murcek[9]. Północne stoki, opadające do Obniżenia Rawy, są rozczłonkowane przez dwie długie doliny, w tym przez przepływającą przez Giszowiec Bolinę. Występują tu duże fragmenty trzeciorzędowych spłaszczeń denudacyjnych obecnych na wysokościach powyżej 300 m n.p.m.[10] Najwyższy punkt Giszowca, położony w południowo-zachodniej części dzielnicy, dochodzi do wysokości 300–310 m n.p.m., natomiast najniżej położony punkt znajduje się w dolinie Boliny (około 260 m n.p.m.)[4].

Rzeźba Giszowca na skutek gospodarczej działalności człowieka uległa silnym przekształceniom, głównie ze względu na eksploatację surowców, rozwój przemysłu i budowę infrastruktury komunikacyjnej. Na Giszowcu znajdują się m.in. zwałowiska górnicze[11], zlokalizowane głównie przy kopalni Staszic[4], a także następują tutaj procesy osiadania, w wyniku których w nieckach wytworzyły się m.in. sztuczne stawy[11]. Obszar Giszowca jest narażony na odkształcenia terenu I kategorii w północnej, wschodniej i południowej części dzielnicy[12]. Na odkształcenia II kategorii są odporne bloki na osiedlu Adama. Ponadto obszar Giszowca jest narażony na wstrząsy górotworu[13].

Największym obszarem zdegradowanym i zdewastowanym jest hałda pogórnicza przy KWK Staszic o powierzchni 12 ha. Jej wysokość dochodzi do 20 metrów od strony wschodniej i 7 m od strony zachodniej. Ostateczny jej kształt uformowano w połowie lat 90. XX wieku. Hałdę tę porastają zbiorowiska ruderalne (skarpy są zadrzewione, a na szczycie występują niskie zarośla)[14].

Pod względem budowy geologicznej Giszowiec zlokalizowany jest w niecce górnośląskiej[15]. Utwory wypełniającego nieckę pochodzą z okresu górnego karbonu i są wykształcone w postaci łupków, piaskowców i zlepieńców z pokładami węgla kamiennego, które powstały przed 300 milionami lat. Wychodnie tych skał, występujące na znacznej powierzchni Giszowca, to głównie warstwy orzeskie (w przeważającej części są to łupki, w tym iłołupki, na których pracowały cegielnie m.in. w Giszowcu)[16]. W dolinach rzek występują natomiast polodowcowe utwory plejstoceńskie w postaci madów, mułów, piasków i żwirów rzecznych. Na Giszowcu zaznaczają się też obszary występowania holoceńskich glin zwałowych[17].

Na przeważającej części Giszowca występują gleby płowe wytworzone z glin zwałowych oraz piasków naglinowych i naiłowych[18]. Są one dosyć żyzne, a ich odczyn jest słabo kwaśny lub obojętny[19]. W dolinach rzek wykształciły się mady[20]. Na skutek działalności człowieka uległy one też w wielu miejscach przeobrażeniom, przez co wytworzyły się również gleby antropogeniczne[21]. Gleby na terenie Giszowca pod względem klasy bonitacyjnej zaliczają się w głównej mierze do gleb słabych i bardzo słabych (V i VI klasa)[22].

Wody powierzchniowe i podziemne

Tereny Giszowca znajdują się w zlewni Boliny, będącej częścią dorzecza Wisły. W pobliżu dzielnicy, na południowy zachód od jej centrum, znajduje się źródło tej rzeki. Bolina na terenie Giszowca biegnie w kierunku północno-wschodnim i uchodzi dalej do Czarnej Przemszy[23]. Pod względem klasy czystości Bolina przy ujściu do Czarnej Przemszy w 2006 roku posiadała V klasę, co stanowi wody najgorszej klasy czystości, które są niezdatne do wykorzystania[24].

Pod wpływem działalności człowieka wykształciły się na terenie Giszowca antropogeniczne zbiorniki wodne, znajdujące się głównie w dolinie Boliny[25]. Są to: Barbara, Janina, Górnik, Małgorzata i inne mniejsze rozlewiska[4]. Do największych z nich należy zbiornik Barbara, którego powierzchnia wynosi 4,02 ha[26].

Giszowiec położony jest w obrębie śląsko-krakowskiego regionu hydrogeologicznego. Utwory wodonośne występują tu we wszystkich warstwach stratygraficznych, lecz ich znaczenie jest uzależnione od czynników geologicznych, hydrogeologicznych oraz wpływu człowieka. Pod Giszowcem nie występuje żaden z głównych zbiorników wód podziemnych[27], natomiast obszar dzielnicy zajmuje jednolita część wód podziemnych nr 134[28]. Na bilans wodny wód podziemnych ma w znacznym stopniu wpływ działalność górnicza związana z odwodnieniem kopalń[29].

Klimat

Klimat Giszowca nie wyróżnia się zbytnio od klimatu dla całych Katowic. Występuje tu klimat umiarkowany przejściowy z przewagą prądów oceanicznych nad kontynentalnymi. Dominują wiatry zachodnie (około 60% udziału), a w mniejszym stopniu wschodnie i południowe[30]. Średnia roczna temperatura w wieloleciu 1961–2005 dla stacji w pobliskim Muchowcu wynosi 8,1 °C, lecz zaznacza się tu też zjawisko miejskiej wyspy ciepła, która lokalnie modyfikuje temperaturę powietrza. Najcieplejszym miesiącem jest lipiec (17,8 °C), a najchłodniejszym styczeń (–2,2 °C). Średnie roczne usłonecznienie w wieloleciu 1966-2005 wynosiło 1474 godziny[31]. Średnia roczna suma opadów dla wielolecia 1951–2005 wynosiła 713,8 mm[32].

Przyroda i ochrona środowiska

Plac Pod Lipami w zimowej scenerii; na zdjęciu po prawej stronie posadzony w 1907 roku, obumarły obecnie buk Anton

Teren Giszowca charakteryzuje się dużym udziałem terenów zielonych w ogólnej powierzchni dzielnicy. Obszar ten stanowił fragment dawnej Puszczy Śląskiej. W rejonie Giszowca, na Płaskowyżu Murcek, rosły w głównej mierze buczyny, a także grądy. Doliny rzek porastały natomiast łęgi[33]. Tereny Giszowca zaczęły ulegać przeobrażeniom wraz z budową osiedla, a także rozpoczęciem wydobycia węgla kamiennego na początku XX wieku. Wraz z rozwojem działalności człowieka nastąpiły też przekształcenia w środowisku, w tym rzeźby terenu (hałdy i zapadliska), sieci hydrologicznej (m.in. skanalizowanie rzek i powstanie sztucznych zbiorników), szaty roślinnej i zwierzęcej. Wyginęło część dużych zwierząt (z dużych spotyka się jedynie jelenie europejskie oraz dziki), a także pojawiły się nowe, związane z terenami otwartymi. Ponadto pojawiły się również obce gatunki roślin i zwierząt. W akwenach wodnych zwierzęta zasiedliły się one samoistnie, a także zostały celowo wprowadzone przez człowieka (były to głównie ryby)[34].

Obszar Giszowca obejmuje obecnie fragment Lasów Murckowskich, będących rozległym kompleksem leśnym[35]. Część lasów na terenie Giszowca przy granicy z dzielnicą Piotrowice-Ochojec jest objętych ochroną jako zespół przyrodniczo-krajobrazowy Źródła Kłodnicy. Teren ten porasta las łęgowy z dobrze zachowanym drzewostanem. Występują tu też stanowiska ciemiężycy zielonej, która jest rośliną górską. W runie można spotkać żaby i ropuchy, a w drzewach gniazdują liczne gatunki ptaków, jak kos, sikora, kowalik, a także dzięcioł[36].

Fragment lasu położonego przy kościele pw. św. Stanisława Kostki

Tereny zurbanizowane Giszowca stanowią miejsce występowania ponad 30 pomników przyrody[37], występujących głównie w parkach (głównie w Parku Giszowieckim). Są to w dużej mierze buki i dęby[38]. Jednym z zabytkowych drzew jest obecnie obumarły posadzony w 1907 roku buk Anton[39], który w zdobył 2011 roku drugie miejsce w plebiscycie zorganizowanym przez Klub Gaja na Drzewo Roku[40].

Giszowiec został zaprojektowany na wzór koncepcji miasta-ogrodu. Przy projektowaniu zachowano możliwie jak najwięcej starego drzewostanu bukowego i grądowego. W centrum wyznaczono zielone centrum, a wokół niego wyznaczono strefy zabudowy. Na zewnątrz osiedla utworzono strefę buforową[41]. Obecnie na terenie Giszowca występują następujące place oraz obszary zieleni urządzonej:

  • Barbara-Janina – fragment lasu łęgowego ze zbiornikami wodnymi położonymi w dolinie Boliny, na zachód od ul. Pszczyńskiej, przy których zorganizowano ośrodek wypoczynkowy. Znajdują się tu stanowiska roślin chronionych i rzadkich, a także chronionych płazów. Łączna powierzchnia wynosi 33,5 ha[42];
  • Skwer Ewalda Gawlika – skwer położony przy skrzyżowaniu ulic Wojciecha i Barbórki; został on ustanowiony uchwałą Rady Miasta Katowice 26 października 2016 roku[43];
  • Park Giszowiecki – park położony w centralnej części dzielnicy, przy placu Pod Lipami, zajmuje powierzchnię 3,39 ha[44];
  • Las w kwartale ulic: Pszczyńskiej, Górniczego Stanu, Wojciecha i Barbórki – jest on zagospodarowany w sposób ekstensywny. Znajduje się tu starodrzew bukowy o dużych walorach przyrodniczych, częściowo chroniony. Powierzchnia obszaru wynosi 4,43 ha[45].

Ogrody działkowe na terenie Giszowca podlegają pod Śląski Okręgowy Zarząd Polskiego Związku Działkowców, Delegatura Katowice[46]. Pierwsze ogrody w Giszowcu powstały w 1953 roku – pierwszym z nich to były Pracownicze Ogródki Działkowe Barbara, a w 1975 roku na nieużytkach przy szybie Roździeński zorganizowano ROD Staszic[47]. Poniższa tabela przedstawia podstawowe dane znajdujących się obecnie ogródków działkowych na terenie Giszowca[48]:

NazwaLokalizacjaPowierzchnia
(ha)
Liczba działek
(2007)
Barbaraul. Mysłowicka 1205,23110
Staszicaul. Kosmiczna3,45130

Nazwa

Nazwa dzielnicy Giszowiec pochodzi od nazwiska Georga von Gieschego i jest spolszczoną wersją niemieckiej nazwy Gieschewald (las Gieschego); spolszczone fonetycznie nazwisko Giesche na Gisz + formant -owiec. Nazwa ta została nadana osiedlu przez koncern górniczo-hutniczy Georg von Giesches Erben (pol. Spadkobiercy Gieschego). Niemiecka nazwa ma charakter pamiątkowy (od nazwiska dawnego właściciela terenu) i topograficzny, gdyż osiedle założono na skraju lasu i rozplanowano według koncepcji urbanistycznej miasta ogrodów[49].

Po raz pierwszy polską nazwę osiedla ustalił w 1920 roku Konstanty Prus w Spisie miejscowości polskiego Górnego Śląska, gdzie Gieschewald widnieje w formie Giszowice[50]. W Dzienniku Ustaw Śląskich z 1922 roku obszar dworski Giszowiec figuruje już pod nazwą, która jest używana po dzień dzisiejszy[51], natomiast autorzy Słownika etymologicznego nazw geograficznych Śląska błędnie podają, że niemiecka nazwa to Gieschwald, która miałaby niejako pochodzić od niemieckiego: giessen (lać), choć nie ulega wątpliwości, iż nazwa ta pochodzi jednak od nazwiska Giesche[52].

W okresie Polski Ludowej uporczywie zwalczano poniemiecką nazwę Giszowiec, forsując Osiedle im. Stanisława Staszica[53]. Ówczesne władze widziały w całym osiedlu i jego nazwie relikty kapitalizmu, dlatego też z pomocą propagandy na łamach prasy m.in. Dziennika Zachodniego uderzali, zarówno w założyciela dynastii Giesche, jak i jego potomków, twierdząc, że prowadzili politykę ucisku narodowego, społecznego i gospodarczego. Ostatecznie, 15 listopada 1979 roku Miejska Rada Narodowa w Katowicach przemianowała nazwę Giszowiec na Osiedle Staszica[53]. Nazwa Osiedle im. Stanisława Staszica (pochodząca od nazwy KWK Staszic) była umieszczana na wszystkich planach miasta z tego okresu, czasem podawano tradycyjną nazwę Giszowiec w nawiasie, ale zawsze na drugim miejscu. Zmiana ta, jako sztuczna, nie przyjęła się w świadomości społecznej, gdyż mieszkańcy nadal posługiwali się tradycyjną nazwą, która utrzymała się w stosunku do starej i nowej części osiedla[54][55]. Ostatecznie w roku 1990 z inicjatywy Jerzego Forajtera[56] Rada Miejska Katowic przywróciła nazwę Giszowiec[57].

Historia

Przed powstaniem osiedla

Przed powstaniem osiedla teren Giszowca był porośnięty przez las, będący częścią dawnej Puszczy Śląskiej[33]. Pierwsze osadnictwo związane było z działalności górniczą związaną z wydobyciem węgla kamiennego, ale odbywało się ono wówczas na niewielką skalę. Pierwszą kopalnią powstała na terenie Giszowca była uruchomiona w 1788 roku w okolicach późniejszej cegielni przy obecnej ulicy Górniczego Stanu kopalnia Bergthal, która funkcjonowała ona do 1823 roku. Następne dwa zakłady rozpoczęły produkcję do lat 50. XIX wieku – były to kopalnie Eisenbahn oraz Jacob. Tą drugą nadano 17 lutego 1840 roku, a wydobycie rozpoczęto w niej w 1851 roku[58]. W dniu 26 września 1855 roku została nadana kopalnia Pepita[59], która znajdowała się w pobliżu dzisiejszego osiedla Adama[60]. W latach 60. XIX wieku ponadto uruchomiono kopalnię Susanna. Większość kuksów w tych trzech kopalniach należała do rodziny Thiele-Wincklerów[61]. W 1863 roku powstała droga łącząca Katowice (Zawodzie) z Murckami i dalej z Pszczyną (dzisiejsza ulica Pszczyńska)[62].

Początki osiedla i okres do I wojny światowej

Pocztówka z około 1915 roku przedstawiająca jedną z ulic Giszowca (ówczesna Susannastraẞe; obecnie ulica Batalionów Chłopskich)

Powstanie osiedla sięga początku XX wieku. Wówczas to władze koncernu Georg von Giesches Erben (pol. Spadkobiercy Jerzego von Giesche) w 1905 roku postanowiły rozpocząć eksploatację nowych pokładów węgla kamiennego w polu górniczym Reserve[63], ustanowionym w 1896 roku[64]. Dnia 9 maja 1899 roku koncern wykupił od hrabiego Franza Huberta von Tiele-Winklera za kwotę 30 milionów marek powyższe pole górnicze wraz z przyległymi terenami. Łącznie wykupiono blisko 2/3 obszaru lasu mysłowickiego[63]. W latach 1903–1910 wydrążono podwójny szyb Carmer (obecnie Pułaski) na głębokość 450 metrów[65] i zaczęto instalować nowe maszyny. Do rozpoczęcia prac wydobywczych potrzebnych było około 1500 robotników i spółka aby ich pozyskać musiała zaoferować nowe mieszkania, a jako że takowych nie posiadała, zdecydowała się na budowę nowego osiedla[66]. 14 kwietnia 1906 roku do Wydziału Powiatowego wysłano wniosek o wydanie zezwolenia na założenie osiedla. Po dwóch miesiącach wydano zezwolenie na budowę kolonii robotniczej i urzędniczej a wraz z tym nakazano sfinansować w części budowę nowego kościoła na terenie Janowa, postawić szkoły i szpital, założyć oświetlenie oraz zapewnić ochronę przeciwpożarową[67]. Plan zakładał budowę osiedla dla 642 rodzin, w tym 600 dla rodzin robotników, 17 dla urzędników kopalń, 11 dla nauczycieli i 14 dla urzędników komunalnych, nadleśnictwa i placówek usługowych dla przyszłego osiedla. Zdecydowano się również na budowę osiedla w formie niskich domów i chociaż koszt budowy był wyższy niż w domach wielorodzinnych, to kopalnia mogła wydobywać pod osiedlem na zawał, gdyż w przeciwnym przypadku zastosowałoby droższą podsadzkę płynną[66].

Willa dyrektora kopalni Gieshe na fragmencie pocztówki z ok. 1909 roku

Dnia 13 maja 1907 roku powołano obszar dworski Giszowiec, który obejmował zasięgiem tereny należące do koncernu spadkobierców Gieschego. Zarządcą dóbr i naczelnikiem urzędu był nadleśniczy, zamieszkujący w budynku nadleśnictwa[68]. Pierwszym budynkiem górniczej osady był urząd celny[69][70], w którym pobierano myto za przejazd przez teren prywatny obszaru dworskiego. W pierwszej połowie 1906 roku projekt nowego osiedla był już gotowy, a pozwolenie na budowę uzyskano w czerwcu tegoż roku. Budowę osiedla dla górników zatrudnionych w nowo powstałej kopalni Giesche (obecnie Wieczorek) zaczęto budować w czerwcu 1907 roku przy udziale od 1-2 tys. robotników[71]. Budowę ukończono w 1910 roku, a pierwsi lokatorzy mogli się wprowadzać już 1 października 1908 roku[72]. W centralnej części osiedla prócz domów mieszkalnych powstały budynki użyteczności publicznej, w tym: szkoła powszechna katolicka i ewangelicka, konsum, poczta, gospoda, budynek administracyjny obszaru dworskiego, nadleśnictwo, łaźnia i pralnia oraz domy noclegowe z kantyną[73]. Budowa osiedla była przedsięwzięciem pionierskim – odbiegało ono bowiem architekturą i rozwiązaniem urbanistycznym od typowych osiedli patronackich tego okresu. Zaprojektowanie i wybudowanie osiedla zlecił ówczesny dyrektor spółki Anton Uthemann architektom: Georgowi i Emilowi Zillmannom z Charlottenburga koło Berlina. Zaprojektowali oni dzielnicę mieszkaniową wzorując się na idei miasta ogrodu, której twórcą był angielski urbanista Ebenezer Howard[74].

W 1909 roku spółka spadkobierców Gieschego uzyskała koncesję na budowę kolei wąskotorowej do szybu Carmer. Dnia 6 stycznia 1914 roku zezwolono na prowadzenie ruchu osobowego na nowej linii[75]. Kolejkę tą, kursującą do końca 1977 roku, nazwano Balkanem[76]. Kursowała ona z Giszowca do szybu Albert (Wojciech) w Szopienicach, wzdłuż obecnej ulicy Szopienickiej[77].

Przed I wojną światową na terenie osiedla prowadziły działalność liczne organizacje polityczne i kulturalne, które prowadziły ożywioną działalność i krzewiły polskość. Wśród nich działało czterech członków Polskiej Partii Socjalistycznej, którzy kolportowali Gazetę Robotniczą. Ukazywała się też w języku polskim gazeta Górnoślązak. Innym przejawem działalności patriotycznej było utworzenie w osiedlu chóru imienia Fryderyka Chopina, którym dyrygował znany działacz kulturalny na Górnym Śląsku Wiktor Bara[78].

Giszowiec w czasie I wojny światowej nie był narażony na bezpośrednie ataki ze strony Imperium Rosyjskiego, lecz wojna ta miała spory wpływ na lokalną społeczność. Już 2 sierpnia 1914 roku powołano straż obywatelską, a w tamtym czasie część mieszkańców wcielano do wojska i wysyłano na front[79]. Przedłużające się w późniejszym czasie działania wojenne przyczyniły się do braków w zaopatrzeniu – jednym z jej skutków był strajk w kopalni Giesche w dniach 8–11 listopada 1916 roku, w którym domagano się podwyżki zarobków i poprawy zaopatrzenia w żywność. Drugi strajk wybuchł w lipcu 1918 roku i w reakcji na te wydarzenie doprowadzono do militaryzacji kopalni. Ponadto w Giszowcu opieka medyczna była w tym czasie niedostateczna, co sprzyjało wybuchu epidemii – od jesieni 1918 roku hiszpanki, a rok później tyfusu[80]. Chorych mieszkańców hospitalizowano w przepełnionym wówczas baraku dla zakaźnie chorych w Nikiszowcu. Epidemia trwała do stycznia 1920 roku[81].

Powstania śląskie

Pomnik ku czci poległych w powstaniach śląskich i zamordowanych w obozach hitlerowskich w okresie II wojny światowej, znajdujący się na placu Pod Lipami w centrum Giszowca

Po klęsce Cesarstwa Niemieckiego w I wojnie światowej większość mieszkańców Giszowca oczekiwała na przyłączenie Górnego Śląska do Polski[78]. Prowadzili oni różnego rodzaju działalność patriotyczną. Polska Organizacja Wojskowa Górnego Śląska organizowała zakonspirowane zebrania na terenie osiedla. Gromadzono broń i przygotowywano granaty własnego wyrobu. Giszowiecki oddział Polskiej Organizacji Wojskowej liczył około 60 członków, a jego dowódcą był Jakub Wójcik. W czasie trzech powstań śląskich w latach 1919–1921, mieszkańcy Giszowca czynnie działali na rzecz przyłączenia Górnego Śląska do odrodzonego państwa polskiego[82].

Podczas I powstania śląskiego, 17 sierpnia 1919 roku dowódca oddziału otrzymał rozkaz, by zebrać oddziały i rozpocząć działania polegające na zaskoczeniu oddziału Grenschutzu stacjonującego w budynkach gospodarczych taboru konnego na skraju osiedla, lecz oddział Grenschutzu był w pełnej gotowości bojowej w związku z szykowaniem się do wyjazdu, dlatego zrezygnowano z ataku. Potem rozdzielono powstańców na grupy, którzy wykonywali różnego typu zadania. Szczególną odwagą wykazali się powstańcy pod koniec powstania[83]. Wówczas to 20 sierpnia 1919 roku oddział powstańców powstrzymał atak Niemców na Mysłowice, dzięki czemu umożliwili wycofanie oddziałów powstańczych na teren państwa polskiego[82]. Sam zaś Giszowiec tego samego dnia został zajęty przez niemieckie oddziały. W trakcie I powstania śląskiego zginęło sześciu mieszkańców Giszowca[84]. Po wydarzeniach w związku z podejrzeniami Niemców o możliwych następnych powstaniach umocnili oni swoje siły w miejscach szczególnie zagrożonych następnym zrywem. W październiku 1919 roku w Giszowcu miał siedzibę sztab przybyłego w ten rejon pułku niemieckiego[83]. Po I powstaniu śląskim rozwinęły się również na terenie Giszowca polskie organizacje patriotyczne i społeczne takie jak: Stowarzyszenie Śpiewu Lutnia, Stowarzyszenie Siła oraz kółko teatralne[73].

W trakcie II powstania śląskiego Giszowiec pozostawał w rękach powstańców[73]. Powstańcy według raportu z 21 sierpnia 1920 roku rozbroili posterunek niemieckiej policji. Później, przez najbliższe kilka dni ograniczali się oni do patrolowania okolicy, a część z nich utworzyła Straż Obywatelską, na czele której stanął Jakub Wójcik. 23 sierpnia 1920 roku raportowano o koncentracji oddziałów niemieckich w lasach pomiędzy Piotrowicami, Murckami a Giszowcem. Po upadku II powstania śląskiego powstańcy ukryli broń, a później m.in. dokonano drugiego zrzutu broni z Sosnowca[85].

20 marca 1921 roku w przeprowadzonym na Górnym Śląsku plebiscycie – w Giszowcu wraz z Nikiszowcem uprawnionych do głosowania było 4 288 osób[86], a głosowało 4 222. Za przyłączeniem do Polski opowiedziało się 3 056 osób[87]. Przygotowaniem do tego plebiscytu w Giszowcu zajmował się Polski Komitet Plebiscytowy, na czele którego stanął Jan Bartosz[85]. Głosowanie odbywało się w trzech lokalach[88].

Podczas III powstania oddziały POW z Giszowca były zgrupowane w 5. i 6. kompanii 3. Pułku Powstańców Śląskich pod dowództwem Jana Gałki i Franciszka Koźlika. Rozbroili oni wówczas Niemców z policji plebiscytowej i obsadzili telefony[73]. Obie giszowieckie kompanie otrzymali później rozkaz uczestniczenia w zajęciu Katowic, które przeprowadzono w nocy z 2 na 3 maja 1921 roku. Operacja ta została przeprowadzona bez ofiar. Wkrótce dowództwo powstania zarządziło o wycofaniu z największych górnośląskich miast i rozpoczęcia ich blokady, w której uczestniczyli również giszowieccy powstańcy[89]. Dnia 26 maja 1921 roku powstańcy z Giszowca wyruszyli na front walk pod Górą św. Anny. Powstańcy walczyli w rejonie Zalesia, Lichynii, Ujazdu, Sławęcic i Gogolina[90]. Powstańcy powrócili do Giszowca 4 lipca 1921 roku[73]. Dwunastu bojowników z Giszowca poległo w walkach powstańczych o przynależność ziemi górnośląskiej do Polski[91]. Spis z 1970 roku zawiera 315 nazwisk uczestników powstań śląskich zamieszkujących Giszowiec w trakcie ich trwania[90].

II Rzeczpospolita

Uczniowie szkoły powszechnej przed obeliskiem poświęconym powstańcom śląskim przy obecnym placu Pod Lipami w 1934 roku

Na mocy konwencji zawartej w Genewie Giszowiec znalazł się w granicach II Rzeczypospolitej w maju 1922 roku[92]. Rozpoczęła się wówczas polonizacja życia publicznego, w tym zmiany nazw na polskie: nazwy osiedla z Gieschewald na Giszowiec, a nazw ulic nazwanych na cześć niemieckich urzędników i budowniczych odpowiedzialnych za budowę osiedla na nazwiska z polskiego panteonu lub poprzez spolszczenie istniejących nazw[93]. Domagano się też usunięcia z budynku urzędu pomnika Otto von Bismarcka[94]. W tym czasie rozwijało się życie polskie i działało wiele organizacji społecznych, a wśród nich m.in. Towarzystwo Gimnastyczne Sokół, Towarzystwo Śpiewu Chopin i Związek Harcerstwa Polskiego[87]. Do 1924 roku Giszowiec był samodzielnym osiedlem – wówczas to w związku z likwidacją obszarów dworskich włączono go do gminy Janów[82]. Spowodowało to wówczas wiele komplikacji między spółką Giesche, która była właścicielem terenów Giszowca a władzami gminy Janów w takich dziedzinach, jak koszty utrzymania dróg, obiektów użyteczności publicznych czy ochrony przeciwpożarowej. Spór częściowo rozwiązano na mocy umowy z 12 lutego 1926 roku, w której ustalono, że do ostatecznego rozstrzygnięcia sporów koszty utrzymania urządzeń publicznych będą dzielone po połowie[95].

W związku ze zmianą granic, a wraz z tym podziałem zakładów koncernu Georg von Giesches Erben w 1922 roku powołano przedsiębiorstwo Giesche Spółka Akcyjna. Ze względu na pogorszenie sytuacji finansowej w 1926 roku zdecydowano na porozumienie z przedsiębiorcami ze Stanów Zjednoczonych, powołując holding Silesian-American Corporation (SACO)[95]. Zmienił się też zarząd spółki – dyrektorem został Amerykanin – George Sage Brooks[96]. Amerykanie objęli też inne znaczące stanowiska, co doprowadziło do konieczności ich przeprowadzki wraz z całymi rodzinami do Polski. W tym celu w latach 1927–1928 przy obecnej ulicy Górniczego Stanu wybudowano kolonię sześciu willi typu angielskiego, a w 1935 roku budynek świetlicy. Zorganizowano również edukację dla dzieci amerykańskich urzędników[97].

W latach 30. XX wieku w związku z wielkim kryzysem pogorszyła się sytuacja w górnictwie, co doprowadziło do wzrostu bezrobocia[98]. Strajki w kopalni Giesche zorganizowano 2–8 lutego 1932, 3–4 marca 1933 i 25–27 listopada 1935 roku. Równocześnie rozwinęło się zjawisko nielegalnego wydobywania węgla w biedaszybach. Na terenach należących do spółki Giesche do końca września 1932 roku zlikwidowano 203 biedaszyby. Mimo poprawy sytuacji ekonomicznej, 15 marca 1937 roku w kopalni Giesche wybuchł strajk okupacyjny, który był ostatnim poważnym wystąpieniem górnośląskich robotników przed wybuchem II wojny światowej[99]. Strajk został zakończony w czwartym dniu głodówki – 23 marca 1937 roku. Wywalczono wówczas podniesienie zarobków, obniżenie norm pracy w przodkach węglowych i zmniejszenie liczby turnusów. Obrazy z okresu strajków z tego okresu przedstawione zostały w filmie Kazimierza KutzaPerła w koronie. Organizatorem lokalnego ruchu rewolucyjnego i jednym z czołowych działaczy komunistycznych na Górnym Śląsku został mieszkający wówczas na Giszowcu górnik kopalni GiescheJózef Wieczorek[100].

II wojna światowa

Tablica upamiętniająca poległych w kwietniu 1944 roku w giszowieckich lasach żołnierzy Armii Krajowej

4 września 1939 roku, w wyniku inwazji wojsk III Rzeszy na Polskę, Giszowiec znalazł się pod okupacją niemiecką[101]. Okupanci rozpoczęli prześladowania polskich patriotów, w tym byłych powstańców śląskich i działaczy polskich, z których część z nich zginęła w obozach koncentracyjnych[102]. Likwidowano wszelkie ślady polskości – okupanci i volksdeutsche wywieźli książki z polskich bibliotek[101], zrywali i niszczyli polskie napisy, symbole (w tym odsłonięty w 1925 roku obelisk ku czci powstańców śląskich[103]) i godła narodowe. Zlikwidowano również polskie szkolnictwo – niemiecką szkołę uruchomiono 1 lutego 1940 roku[104]. W czasie wojny w willi dyrektora kopalni Giesche zamieszkał Fritz Brachtgauleiter i nadprezydent Górnego Śląska[105]. Zmiany objęły też spółkę Giesche S.A. – we wrześniu 1939 roku znalazła się ona pod niemieckim zarządem komisarycznym. Zwolniono też wszystkich polskich pracowników administracji[106].

W Giszowcu i okolicy powstawały komórki organizacji konspiracyjnych z różnych środowisk politycznych. Zaczęły działalność grupy Związku Walki Zbrojnej, przekształconej w późniejszym czasie na Armię Krajową. Ponadto działalność prowadzili górnicy zrzeszeni w PPS oraz miejscowi komuniści. Organizacje te prowadziły działalność sabotażową i dywersyjną (w tym roznoszenie ulotek, uszkadzanie maszyn górniczych czy pomoc jeńcom wojennym pracującym w kopalni)[107]. Dnia 7 kwietnia 1944 roku katowickie gestapo podczas akcji odbicia z więzienia w Mysłowicach Inspektora Katowickiego Armii Krajowej por. Wacława Stacherskiego Nowiny w giszowieckich lasach wymordowało cały oddział partyzancki. Na pamiątkę po wymordowanych partyzantach w kościele św. Barbary w Giszowcu wmurowano tablicę upamiętniającą te wydarzenia. Na terenie Giszowca ukrywano również Żydów – schronienia pięciu Żydom, którzy uciekli z sosnowieckiego getta, od października 1943 roku do końca okupacji udzieliła rodzina Franciszka i Franciszki Gburek. Rodzina w 1985 roku otrzymała odznaczenie Sprawiedliwych Wśród Narodów Świata. Władze niemieckie opuściły Giszowiec 25 stycznia 1945 roku, a w osiedlu pozostał oddział Volkssturmu. Następnego dnia oddział ten został ostrzelany przez radzieckie samoloty i wycofał się w kierunku Murcek[102]. Po upływie ponad pięciu lat, rano 27 stycznia 1945 roku Giszowiec wraz z Katowicami został wyzwolony spod niemieckiej okupacji i zajęty przez Armię Czerwoną[108], a dowódca 59. Armii gen. Iwan Korownikow utworzył na osiedlu swój punkt dowodzenia[109].

Okres Polski Ludowej

Kopalnia Węgla Kamiennego Staszic w 1974 roku; dziesięć lat wcześniej zainaugurowano w niej wydobycie węgla kamiennego

Po zajęciu w dniu 27 stycznia 1945 roku Giszowca przez Armię Czerwoną[108] przystąpiono do tworzenia nowej administracji, w której najważniejszą rolę zaczęli odgrywać działacze komunistyczni. W tym samym dniu zorganizowano tymczasowy komitet porządkowy, a naczelnikiem gminy Janów został działacz komunistyczny – Franciszek Żymła[110]. Przystąpiono również do repolonizacji życia publicznego – przywrócono polskie nazwy ulic, a na obecnym placu Pod Lipami w miejscu zlikwidowanego przez Niemców pomnika powstańców śląskich postawiono symboliczną tablicę upamiętniającą powstańców śląskich i ofiary II wojny światowej, pochodzące z Giszowca[111]. Do 1 kwietnia 1951 roku[112] Giszowiec wchodził w skład gminy Janów[54], a później do 31 grudnia 1959 roku roku należał do powiatu miejskiego Szopienice, kiedy to zarówno Giszowiec, jak i Szopienice zostały dzielnicami Katowic[2].

W dniu 6 lutego 1945 roku wznowiono wydobycie w kopalni Giesche[113]. Samą zaś kopalnię wówczas znacjonalizowano – zakład stał się 31 stycznia 1945 roku częścią Centralnego Zjednoczenia Przemysłu Węglowego, a 3 marca tego samego roku włączono go do Katowickiego Zjednoczenia Przemysłu Węglowego[114]. Kopalnię również przemianowano najpierw na Janów[114], a od 1 października 1946 roku na Wieczorek[115]. W 1964 roku wydobycie węgla na terenie Giszowca rozpoczął nowy zakład górniczy – Kopalnia Węgla Kamiennego Staszic, którą zlokalizowano w pobliżu osiedla. Początkowo pracowało w niej 621 pracowników z Giszowca i okolic, a ich liczba cały czas wzrastała[116].

Zabytkowa zabudowa Giszowca w latach 70. XX wieku w trakcie wyburzania pod nową zabudowę wielorodzinną

Aby zapewnić mieszkania dla coraz większej liczby górników, w 1969 roku zapadła decyzja o wyburzeniu zabytkowego Giszowca i postawieniu na jego miejscu osiedla, złożonego z 10-piętrowych wieżowców[117]. W tym wówczas okresie, 15 listopada 1979 roku zmieniono nazwę dzielnicy na Osiedle im. Stanisława Staszica[53][118]. Wyburzenia przerwano po decyzjach konserwatora zabytków 18 sierpnia 1978[119] i 23 czerwca 1987 roku o wpisaniu układu urbanistyczno-przestrzennego osiedla do rejestru zabytków województwa katowickiego. Uchroniło to przed zniszczeniem zaledwie jedną trzecią zabytkowej zabudowy[120]. Wyburzanie unikatowych domków górniczych w latach 70. XX wieku stało się głównym tematem filmu Paciorki jednego różańca w reżyserii Kazimierza Kutza[121][122].

18 września 1981 roku 12-osobowa grupa młodzieży z Giszowca w wieku od 16 do 22 lat uprowadziła samolot An-24 Polskich Linii Lotniczych LOT do Berlina-Tempelhof. Samolot wykonywał rejs wycieczkowy na trasie Katowice – Warszawa[123].

Na terenie kopalni Staszic w nocy ogłoszenia stanu wojennego (12–13 grudnia 1981 roku) rozegrały się dramatyczne wydarzenia – członkowie NSZZ Solidarność przedostali się na teren kopalni i zorganizowali strajk okupacyjny. Dyrektor zakładu ogłosił militaryzację zakładu, przez co dzień później komitet strajkowy w obawie przed brutalną pacyfikacją podjął decyzję o zakończeniu protestów. Część osób kontynuowała strajk. 15 grudnia doszło do pacyfikacji kopalni przez ZOMO i pojazdy zmechanizowane. Internowano łącznie 156 górników w kopalni i pobliskich hotelach robotniczych[124][125].

Okres po 1989 roku

Bloki mieszkalne przy ul. Wojciecha w 2006 roku; wówczas budynki te były jeszcze przed termomodernizacją

W 1989 roku doszło do przełomowych wydarzeń w Polsce, które miały też wpływ na wydarzenia w Giszowcu. W pierwszych po 1989 roku wyborach do Rady Miasta Katowice, które zorganizowano 27 maja 1990 roku, wybrano czterech radnych mieszkających w Giszowcu. Jedną z pierwszych decyzji nowej Rady[126] było przywrócenie w uchwale z dnia 8 października 1990 roku nazwy dzielnicy z osiedla Stanisława Staszica na osiedle Giszowiec[127]. Rok później utworzono w Katowicach 22 jednostki pomocnicze, w tym jednostkę nr 17 Giszowiec. Z inicjatywy mieszkańców Giszowca powołano Radę Jednostki Pomocniczej nr 17, której statut nadano od 30 lipca 2014 roku. Pierwsze wybory odbyły się 1 marca 2015 roku, a pierwsza sesja 14 kwietnia tego samego roku[128].

Od 1989 roku trwała restrukturyzacja górnictwa węglowego na terenie Giszowca. 1 stycznia 2010 roku kopalnia Staszic została połączona w jeden zakład z kopalnią Murcki, jako Kopalnia Węgla Kamiennego Murcki-Staszic[129], natomiast 31 marca 2018 roku ze względu na wyczerpanie złóż węgla kamiennego rozpoczęto proces likwidacyjny kopalni Wieczorek. Przeszła ona wówczas pod zarząd Spółki Restrukturyzacji Kopalń[130]. 1 stycznia 2021 roku kopalnię Murcki-Staszic połączono z kopalnią Wujek, tworząc zakład pod nazwą Kopalnia Węgla Kamiennego Staszic-Wujek[131]. W 1998 roku kopalnia Staszic przekazała budynki zabytkowej części Giszowca miastu Katowice. Część budynków została później sprzedana zamieszkującym je rodzinom. Całość ocalałej unikatowej zabudowy osiedla jest pod opieką konserwatora zabytków. Powstała również nowa zabudowa, które architektonicznie komponuje z zabytkową zabudową Giszowca – jest to położone pomiędzy ul. Pod Kasztanami a Kosmiczną i wybudowane w latach 2003–2004 przez Katowickie Towarzystwo Budownictwa Społecznego osiedle Kasztany[132] oraz wybudowane również przez TBS w latach 2017–2019 Osiedle Pod Kasztanami, znajdujące się przy ul. Górniczego Stanu[133].

Osiedle Pod Kasztanami w trakcie budowy w czerwcu 2019 roku

W tym okresie dokonano również zmian administracyjnych w oświacie – Szkoła Podstawowa nr 51 od 12 października 1993 roku rozpoczęła naukę w nowej siedzibie przy ulicy Przyjaznej 7[134], Szkoła Podstawowa nr 52 w 2004 roku przestała istnieć wraz z likwidacją Gimnazjum nr 15 utworzonego w budynku szkoły, a przy Szkole Podstawowej nr 54 we wrześniu 2014 roku oddano do użytku nową halę sportową. W tamtym okresie, dnia 23 października 1994 roku, dokonano też uroczystej konsekracji kościoła parafialnego parafii pw. św. Barbary[135].

Zabytkowa część osiedla patronackiego Giszowiec stała się atrakcją turystyczną miasta Katowic i całego województwa śląskiego. 19 października 2006 roku w Tyskim Muzeum Piwowarstwa odbyło się uroczyste otwarcie Szlaku Zabytków Techniki. W centrum Katowic i w Silesia City Center zostały ustawione tablice informacyjne o miejscach, które tworzą szlak. Jednym z obiektów na trasie jest Giszowiec[136]. 12 czerwca 2010 roku[137] Giszowiec był jednym z miejsc, gdzie współorganizowano pierwszą edycję święta Szlaków Zabytków Techniki – Industriady[138].

Demografia

Struktura płci i wieku ludności Giszowca
(stan na 31 grudnia 2015 roku)[139]
Okres/
l. ludności
przedprodukcyjny
(0–18 lat)
produkcyjny
(18-60/65 lat)
poprodukcyjny
(pow. 60/65 lat)
Razem
Ogółem2 54710 7753 45916 781
kobiety1 2295 1052 2948 628
mężczyźni1 3185 6701 1658 153
Wskaźnik
feminizacji
9390197106

Najwcześniejsze dane dotyczące liczebności obecnej jednostki pomocniczej Giszowiec pochodzą jeszcze z czasu budowy osiedla patronackiego. Pierwsi mieszkańcy osiedla wprowadzili się 1 października 1908 roku[140]. W grudniu 1909 roku Giszowiec zamieszkiwały 3 414 osoby[72], natomiast jesienią 1910 roku było ich około 4 tysięcy. Budując osiedle, właściciele spółki Georg von Giesches Erben planowali sprowadzić nowych mieszkańców z głębi Niemiec, lecz chętnych było bardzo mało, dlatego też zgodzono się na robotników górnośląskich[140], którzy pochodzili głownie z Wesołej, Murcek, Załęża i Katowic. Ludność robotnicza była polskiego pochodzenia i posługiwała się etnolektem śląskim, natomiast urzędnicy porozumiewali się po niemiecku[141]. Liczba mieszkańców osiedla stale rosła i do połowy maja 1939 roku na obszarze dworskim Giszowiec mieszkało 4 577 mieszkańców[142]. Po II wojnie światowej nastąpił bardzo duży przyrost liczby mieszkańców, spowodowany budową nowych budynków wielorodzinnych od lat 70. XX wieku w związku z powstaniem kopalni Staszic. Zaprojektowano wówczas osiedle przewidziane docelowo dla 22 440 mieszkańców[143]. Od końca lat 80. XX wieku notuje się na terenie Giszowca spadek liczby mieszkańców[144][3].

Giszowiec według stanu z grudnia 2007 roku liczył 18 475 mieszkańców (5,9% mieszkańców całego miasta)[3], z czego budynkach dawnego osiedla Staszic mieszkało wówczas 13,3 tys. osób, na osiedlu Adama 2,9 tys.[145] Giszowiec był wówczas piątą pod względem ludności dzielnicą Katowic (po Śródmieściu, Ligocie-Panewnikach, Piotrowicach-Ochojcu i Osiedlu Tysiąclecia). Średnia gęstość zaludnienia wynosiła wówczas 1 536 osób/km² i była niższa niż średnia dla całych Katowic – 1 916 osób/km²[3].

Pod względem struktury wieku, w 1988 roku w Giszowcu mieszkało 21 097 osób, z czego dominowały grupy osób w wieku 0–14, 15–29 i 30–44 lat w miarę równych proporcjach. Odnotowano wówczas bardzo niski udział osób w wieku powyżej 60 lat, co wyróżniało wówczas Giszowiec wraz z osiedlami Witosa i Tysiąclecia na tle reszty Katowic[144]. Według stanu z 31 grudnia 2004 roku w Giszowcu mieszkały 18 572 osoby, z czego 9 351 osób stanowiły kobiety, a 9 221 mężczyźni. Spośród grup wiekowych najwięcej mieszkało wówczas osób w wieku produkcyjnym (6 523 kobiety i 6 784 mężczyzn)[146]. W 2007 roku mieszkało 18 475 osób i pod względem struktury wieku najmniejszą była wówczas grupa osób w przedziale 0–14 lat, natomiast dominujące wówczas grupy wiekowe to 45–59 oraz 15–29 lat[144]. Struktura wiekowo-płciowa mieszkańców Giszowca w 2015 roku przedstawiona jest w tabeli obok, natomiast szczegółowe dane dotyczące liczby ludności w poszczególnych latach przedstawia poniższy wykres.

Źródła danych: 1909 (grudzień)[72]; 1910[72][147] (inne źródło wskazuje liczbę mieszkańców na poziomie 4 358 osób)[142]; 1936[148]; 1939 (17 maj)[142] 1988[144]; 1997[149]; 2005[150]; 2010[151]; 2015[152]; 2019[153]

Prognozy ludnościowe opracowane w 2007 roku oszacowały populację Giszowca w wariancie pesymistycznym w 2010 roku na poziomie 18 244 osób (100,2% stanu z 2007 roku), w 2020 roku 17 929 osób (98,6%) i w 2030 roku 16 296 osób (89,6%). W wariancie optymistycznym oszacowano liczbę mieszkańców Giszowca w 2010 roku na 18 269 osób (100,4% stanu z 2007 roku), w 2020 roku 18 194 osoby (blisko 100%) i w 2030 roku 16 829 osób (92,5%)[154].

Polityka i administracja

Tablica ogłoszeniowa Rady Jednostki Pomocniczej nr 17 Giszowiec

Obszar Giszowca do XIX w. należał do rodziny Mieroszewskich herbu Ślepowron. Majorat, obejmujący m.in. tereny dzisiejszego Giszowca, został założony 26 listopada 1678 roku. Aleksander Mieroszewski – ostatni dziedzic z rodu Mieroszewskich – 11 maja 1839 roku zamienił całość dóbr na majorat pieniężny wraz z prawem do używania tytułu ordynata. W tym czasie obszar majoratu przeszedł we władanie Franza von Wincklera. Po 1853 roku obszar ten przeszedł we władanie córki Waleski, która poślubiła Huberta von Tielego. Rodzina Tiele-Wincklerów 9 maja 1899 roku sprzedała majątek koncernowi Georg von Giesches Erben[155]. Obszar Giszowca pod względem administracyjnym był wówczas częścią obszaru dworskiego Mysłowice-Zamek, który stanowił fragment rejencji opolskiej w prowincji śląskiej Królestwa Prus i od 1873 roku powiatu katowickiego. Towarzystwo Georg von Giesches Erben w akcie zakupu pola górniczego Reserve wraz z okolicznymi terenami, na którym wybudowano osiedle Giszowiec zastrzegło możliwość wydzielenia tych terenów pod wyznaczenie samodzielnego obszaru dworskiego. Tak też od 1905 roku prowadzono działania nad wyznaczeniem nowego obszaru dworskiego, którego tereny byłyby w całości pod jurysdykcją Towarzystwa[63].

Obszar dworski Giszowiec (niem. Gutsbezirk Gieschewald) powołano 1 lipca 1907 roku. Dnia 1 kwietnia 1909 roku do obszaru dworskiego włączono południowe tereny gminy Bogucice (wraz z kolonią Amanda), a także dokonano licznych korek i wymian parcel - rejony obecnej Doliny Trzech Stawów i lotniska w Muchowcu przekazano obszarowi dworskiemu w Katowicach. Utworzono również nowy okręg urzędowy Giszowiec (niem. Amtsbezirk Gieschewald), któremu podlegał giszowiecki obszar dworski. Powołanie tego obszaru uniezależniły administracyjnie tereny Giszowca od Mysłowic[156].

Po I wojnie światowej w dniu 15 maja 1922 roku Giszowiec został włączony do Polski i był częścią autonomicznego województwa śląskiego[92]. Włączono go do powiatu katowickiego[157]. Giszowiec do 1924 roku pozostał osobnym obszarem dworskim z własną administracją. Budynek urzędu mieścił się przy obecnym placu Pod Lipami. Wówczas to, w związku z likwidacją samodzielnych obszarów dworskich, włączono ją do gminy wiejskiej Janów. W początkowym okresie II wojny światowej, 8 października 1939 roku Giszowiec wraz z całym Górnym Śląskiem i Zagłębiem Dąbrowskim włączono do III Rzeszy Niemieckiej, do prowincji śląskiej, do wydzielonej 26 października 1939 roku rejencji katowickiej[92]. W czasie okupacji siedzibę gminy Janów przeniesiono do Giszowca[158], a samą zaś gminę 3 lutego 1942 roku przemianowano na Gieschewald[159]. Po II wojnie światowej Giszowiec wrócił do Polski[158]. Na mocy rozporządzenia Rady Ministrów z 1 kwietnia 1951 roku likwidującego powiat katowicki roku gminę Janów, w której znajdował się Giszowiec, włączono do powiatu miejskiego Szopienice[112], a 31 grudnia 1959 roku Giszowiec przyłączono do Katowic, stając się jej dzielnicą[2]. Rada Miejska Katowic 29 września 1997 roku uchwaliła nowy podział na jednostki pomocnicze samorządu na terenie miasta, uznając Giszowiec za 17 jednostkę pomocniczą, w zespole dzielnic wschodnich, wytyczając równocześnie jej dokładne granice[5].

W Giszowcu funkcjonuje Rada Jednostki Pomocniczej nr 17, mająca własny statut od 30 lipca 2014 roku. Rada jednostki składa się z 15 radnych wybieranych na 4-letnią kadencję. Organem wykonawczym Rady jest Zarząd Jednostki[160]. Siedziba Rady Jednostki znajduje się w Miejskim Domu Kultury Szopienice-Giszowiec przy placu Pod Lipami 1. Przewodniczącą Rady Jednostki Pomocniczej II kadencji na lata 2019–2022 jest Urszula Machowska, natomiast przewodniczącą Zarządu Maria Ryś[161].

W wyborach do Rady Miasta Katowice Giszowiec należy do okręgu nr 2, wraz z jednostkami: Dąbrówka Mała, Szopienice-Burowiec i Janów-Nikiszowiec[162]. W latach 2006–2010 okręg ten miał pięciu przedstawicieli w Radzie Miasta[163]. W granicach dzielnicy do wyborów samorządowych z 2018 roku głosowano z obwodów nr 54, 55, 56, 57, 58, 59, 60 i 61[164]. W latach 1989–2017 w Radzie Miasta Katowice zasiadało 9 radnych pochodzących z Giszowca: Grażyna Szymborska, Jerzy Forajter, Kazimierz Wzorek, Aniceta Toporek, Andrzej Tomczyk, Krzysztof Marek, Piotr Hyla, Dariusz Łyczko i Maria Sokół[126]. Z Giszowca pochodziło również dwóch parlamentarzystów na Sejm Rzeczypospolitej Polskiej: Maria Trzcińska-Fajfrowska (II kadencja)[128] oraz Bożena Borys-Szopa (VIII i IX kadencja)[165].

Zabudowa mieszkaniowa Giszowca zarządzana jest w znacznej mierze przez trzy administracje. Największą z nich pod względem liczby osób jest Katowicka Spółdzielnia Mieszkaniowa – Administracja Osiedla Giszowiec. W kwietniu 2020 roku zamieszkiwało ją 7 040 osób w 45 budynkach, znajdujących się przy ulicach: Gościnnej, Miłej, Karliczka, Wojciecha i Mysłowickiej. Z nich wyłaniana jest z demokratycznego wyboru Rada Osiedla jako organ Katowickiej Spółdzielni Mieszkaniowej[166]. Ponadto część budynków jest w zarządzie Śląsko-Dąbrowskiej Spółki Mieszkaniowej, w dwóch administracjach: Staszic (ul. Mysłowicka 35)[167] oraz Wieczorek (ul. Bernarda Krawczyka 3)[168].

Gospodarka

Przemysł

Osiedle, ściśle związane z górnictwem, zostało wybudowane dla pracowników kopalni Giesche (obecnie Wieczorek). Pierwsze wzmianki o wydobywaniu węgla na terenie dzisiejszego Giszowca pochodzą z 1788 roku, kiedy to ordynat mysłowicki Feliks Mieroszewski, założył pierwszą w tym rejonie kopalnię Bergthal. Węgiel wydobywano w niej z przerwami od 20 grudnia 1788 do 1823 roku. W ostatnim roku funkcjonowania kopalni wydobyto około 140 ton węgla[169]. W 1896 roku tereny dawnej kopalni włączono do utworzonego wówczas pola Reserve, które to stanowiło rezerwowy obszar górniczy dla kopalni Giesche[64]. W 1956 roku nastąpiło zwiększenie zapotrzebowania na węgiel – wtedy to zwrócono uwagę na zapasy w polu Reserve i postanowiono wybudować odrębną kopalnię[170]. Wcześniej, bo w 1952 roku, w północno-wschodniej części Giszowca uruchomiono szyb Giszowiec[171], a w 1964 roku we wschodniej części dzielnicy szyb Roździeński, które były częścią kopalni Wieczorek[172]. Działania te, a także zmiany organizacyjne doprowadziły do wzrostu wydobycia – w 1975 roku osiągnęło poziom blisko 3,3 mln ton w ciągu roku[170]. 20 lipca 1964 roku eksploatację rozpoczął nowy zakład – Kopalnia Węgla Kamiennego Staszic[116], która do dziś jest największym zakładem produkcyjnym w Giszowcu[173]. Dla niej utworzono wówczas nowy obszar górniczy Giszowiec o powierzchni prawie 12 mln m²[174]. Pierwsze szyby zaczęto głębić w 1959 roku, a w tym samym roku rozpoczęto budowę budynków administracyjnych, które ukończono 10 grudnia 1960 roku[174]. Po dziesięciu latach działalności, w 1974 roku kopalnia osiągnęła docelową wydajność na poziomie 10 tysięcy ton na dobę. Zatrudniała wówczas 5,5 tysiąca robotników[175].

Po 1989 roku doszło do restrukturyzacji gospodarki, a w tym górnictwa węglowego. Wówczas to też część działów kopalń przekształcono w odrębne spółki, zmniejszono wydobycie w kopalniach oraz zredukowano zatrudnienie. W 2004 roku w kopalni Wieczorek wydobyto 1,7 mln ton węgla kamiennego, a w kopalni Staszic w 2003 roku 3,4 mln ton surowca. W celu obniżenia kosztów administracji i eksploatacji, od 1 stycznia 2010 roku kopalnia Staszic została połączona w jeden zakład z kopalnią Murcki, tworząc Kopalnię Węgla Kamiennego Murcki-Staszic[129]. Kopalnia Wieczorek ze względu na wyczerpanie złóż surowca 31 marca 2018 przeszła w stan likwidacji. Włączono ją również do Spółki Restrukturyzacji Kopalń[130]. W grudniu 2020 roku podjęto decyzję o połączeniu kopalni Murcki-Staszic z kopalnią Wujek, powołując 1 stycznia 2021 roku zakład o nazwie Kopalnia Węgla Kamiennego Staszic-Wujek. Ruch Murcki został zlikwidowany[131].

Prócz przemysłu górniczego, w Giszowcu rozwinęły się gałęzie gospodarki z innych branż, w tym firmy związane z przemysłem budowlanym. Przy ul. Adama 1b znajduje się biuro Śląskiej Okręgowej Izby Inżynierów Budownictwa, będąca samorządem zawodowym inżynierów budownictwa[176]. Znajduje się tu też wytwórnia betonu Górażdże, mająca swój zakład obok kopalni Staszic, przy ul. Karolinki 1[177]. Funkcjonują także inne firmy działające w branży budowlanej. Ponadto w Giszowcu swoje biuro handlowe ma przy ul. Górniczego Stanu 105 producent farb Tajchem Kozik Grupa[178], a przy ul. Kolistej 5 jedno ze swoich centrum dystrybucyjnych ma Polska Grupa Farmaceutyczna[179].

Handel i usługi

Sklep sieci Biedronka przy ul. Mysłowickiej

W Giszowcu wykształciły się dwa ośrodki usługowo-handlowe o zasięgu lokalnym. Są to:

  • Plac Pod Lipami wraz z sąsiednimi ulicami: Gościnną, Barbórki, Batalionów Chłopskich, Wojciecha oraz rejon ulic: Przyjazna i Agaty. Jest to obszar wokół centralnego placu, jakim jest plac Pod Lipami, stanowiącego element zamierzonej kompozycji urbanistycznej osiedla patronackiego. Został on przekształcony wraz z budową nowych bloków w latach 60. i 70. XX wieku. W obrębie 500 metrów od obszaru w 2007 roku zamieszkiwało 7 709 osób. Na tym obszarze oferowany jest pełen wachlarz usług – znajdują się tutaj: obiekty handlowe różnego typu, przedszkole i szkoła podstawowa, dom kultury, biblioteka, kościół, tereny rekreacyjne oraz przystanek transportu zbiorowego. W tym obszarze ponadto występują obiekty gastronomiczne i usługowe różnego typu[180];
  • Rejon skrzyżowania: Mysłowickiej, Karliczka, Kolistej. Obszar ten, wraz z pozostałym rejonem w obrębie zabudowy z lat powojennych (ul. Miła i Adama) stanowi formę swobodnej kompozycji rozproszonych usług, zwykle powiązanych z obszarami zieleni. W rejonie wymienionego skrzyżowania, w promieniu 500 metrów w 2007 roku mieszkało 7  455 osób. Jest wyposażony w takie obiekty, jak: placówki handlowe, przedszkole, dom kultury i przystanki komunikacji miejskiej[180]. Realizacja obiektów usługowo-handlowych wraz z budową nowych zespołów zabudowy wielorodzinnej nie była początkowo adekwatna do wzrastających potrzeb mieszkańców dzielnicy. Pierwsze siedem pawilonów handlowych powstało w drugiej połowie lat 60. XX wieku. W późniejszym czasie odstąpiono od budowy dużego centrum handlowego w centrum dzielnicy na rzecz dwóch pawilonów: przy ul. Wojciecha i Adama[181].

Ponadto, w rejonie całej dzielnicy występują punkty handlowo-usługowe z różnych branż. Do nich należą m.in. sklepy samoobsługowe, z których na terenie Giszowca w czerwcu 2020 roku znajdują się następujące punkty:

W Giszowcu wykształciły się też usługi motoryzacyjne, głównie w rejonie ul. 73 Pułku Piechoty. Na tym obszarze, według stanu z połowy listopada 2020 roku, znajdują się dealerzy trzech marek samochodów: Kia (Euro-Kas; ul. 73 Pułku Piechoty 1)[187], Honda (JKK Moto; ul. 73 Pułku Piechoty 3)[188] i Volvo (Euro-Kas; ul. 73 Pułku Piechoty 1)[189]. Przy ul. Pszczyńskiej 13 znajduje się stacja kontroli pojazdów należąca do Automobilklubu Śląskiego[190]. W dzielnicy znajdują się też dwie stacje paliw: AMIC Energy przy ul. Kolistej 5[191] oraz BP przy ul. Mysłowickiej 82[192].

Pod względem dostępności mieszkańców Giszowca do usług podstawowych, w obrębie 800 metrów od przedszkola mieszkało w 2007 roku 99,8%, od szkoły podstawowej 85,2%, od domu kultury 99,9%, od biblioteki 91,2%, a od przychodni 87,1% mieszkańców dzielnicy[193].

Infrastruktura techniczna

Sieć elektroenergetyczna o napięciu 220 kV, biegnąca na przedłużeniu ul. Kosmicznej w kierunku południowym

Na terenie dzielnicy nie ma ujęć wody pitnej – Giszowiec, jaki całe Katowice korzystają z ujęć powierzchniowych ze zbiorników: Goczałkowickiego na Wiśle, Czanieckiego na Sole i ujęć wody w Dziećkowicach, Maczkach i Kozłowej Górze[194]. Woda ze Stacji Uzdatniania Wody jest rozprowadzana poprzez wodociągi magistralne oraz rozdzielcze. Przez teren Giszowca przechodzą sieci wodociągowe magistralne, będące w zarządcze Katowickich Wodociągów (wśród nich sieć magistralna 500/400 Giszowiec-Janów), a także sieć wodociągowa pod zarządem Górnośląskiego Przedsiębiorstwa Wodociągów (wzdłuż ul. Pszczyńskiej)[195]. Nowy rurociąg wody pitnej wraz z pompownią wody i zbiornikami retencyjnymi powstał na przełomie lat 60. i 70. XX wieku wraz z rozbudową osiedla[196].

Sieć kanalizacyjna jest zarządzana przez spółkę Katowickie Wodociągi i znajduje się w zlewni oczyszczalni Radocha w Sosnowcu, a docelowo ma należeć do zlewni oczyszczalni Dąbrówka Mała-Centrum[197]. Nieczystości z Giszowca uchodziły według stanu w 2007 roku do likwidowanej wówczas oczyszczalni Giszowiec (ówcześnie część zlewni Radocha), położonej przy Bolinie. Jej przepustowość wynosiła 16 500 m³/dzień i była przeciążona przez dopływające zanieczyszczenia o ponad 100%. Stan techniczny sieci kanalizacji sanitarnej w podzlewni Giszowiec był wówczas zadowalający (26% całej sieci) i mierny (33%), a kanalizacji ogólnospławnej mierny (47%) i zły (25%)[198]. Centralna, biologiczno-mechniczna oczyszczalnia ścieków powstała na przełomie lat 60. i 70. XX wieku, wraz z rozbudową Giszowca[196].

Zaopatrzenie w energię elektryczną mieszkańców Giszowca odbywa się poprzez sieć wysokiego napięcia 110 kV, łączącą ją z pobliskimi elektrowniami[199]. Największa stacja elektroenergetyczna w Giszowcu znajduje się w rejonie ul. Kosmicznej, przy szybie Roździeński kopalni Wieczorek. Jest to stacja Roździeński o poziomie transformacji 110/20 kV i posiada dwa transformatory o mocy 25 MVA. Dodatkowo przy kopalni Staszic znajdują się dwie stacje elektroenergetyczne 110 kV: Giszowiec (przy ul. 73 Pułku Piechoty) i Staszic (na terenie zakładu). Wschodnią częścią Giszowca, równolegle do ul. Kosmicznej, przechodzi też sieć najwyższego napięcia (220 kV), biegnąca z elektrowni Łagisza[200]. Sieć energetyczna zarządzana jest przez grupę Tauron. Średnie zużycie energii elektrycznej na jedno gospodarstwo domowe w Katowicach wynosiło w 2006 roku 865,7 kWh[199].

Zaopatrzenie w energię cieplną odbywa się poprzez położoną w sąsiednim Nikiszowcu ciepłownię Dalkia Polska Energia – Zakład Produkcyjny Wieczorek przy ul. Szopienickiej 58[201]. Jej moc cieplna we wrześniu 2009 roku wynosiła 131,1 MW[202].

Transport

Transport drogowy

Autostrada A4 na wysokości Giszowca; na pierwszym planie wiadukt w ciągu ul. Szopienickiej
Ul. Pszczyńska (widok w kierunku północnym)
Ul. Adama (widok od strony południowej)

Układ drogowy jednostki pomocniczej w głównej mierze został zaplanowany i powstał wraz z całym osiedlem patronackim Giszoiwec, które wybudowano w latach 1907–1910[75]. Centralnym punktem dzielnicy jest plac Pod Lipami, z którego obecnie wychodzą w różnych kierunkach następujące ulice: Gościnna, Barbórki (łącznik), Wojciecha i Batalionów Chłopskich. Układ ten pierwotnie dostosowano do istniejących wówczas dróg, łącząc projektowane osiedle z miejscami pracy. Teren Giszowca stanowił pierwotnie zwarty prostokąt o wymiarach około 750 m na 1 000 m[72], zamykany przez następujące ulice:

Przez teren Giszowca przechodzą trzy ciągi komunikacyjne o zasięgu krajowym. Są to:

  • A4 – północno-wschodnia część dzielnicy; ponadto w pobliżu zlokalizowany jest węzeł Murckowska, łączący autostradę z 86; autostrada ta zapewnia połączenia międzyregionalne i międzynarodowe w kierunku zachodnim (Opole, Wrocław i dalej do Niemiec) i wschodnim (Kraków, Rzeszów i na Ukrainę)[204];
  • 81 (ul. 73 Pułku Piechoty) – rozpoczyna swój bieg w Giszowcu przy skrzyżowaniu z 86 – ul. Pszczyńską i Kolistą; stanowi ona w dalszym ciągu drogę wylotową z Katowic w kierunku Mikołowa[204];
  • 86 (ul. Pszczyńska) – okala Giszowiec od zachodu; w kierunku północnym zapewnia połączenie z S1 i dalej z portem lotniczym Katowice-Pyrzowice, a w południowym z Tychami[204].

Giszowiec posiada połączenia z sąsiednimi dzielnicami w każdym kierunku, a także z sąsiednimi Mysłowicami. Są to następujące drogi:

Spośród dróg przebiegających przez teren Giszowca największe znaczenie ma autostrada A4, której główną funkcją jest przenoszenie ruchu o zasięgu międzyregionalnym i międzynarodowym[204]. Ulica Pszczyńska jest jedyną w Giszowcu ulicą główną ruchu przyspieszonego (GP)[205], która jednocześnie jest jednym z głównych elementów ogólnomiejskiego układu dróg Katowic. Pozostałe ciągi łączące Giszowiec z sąsiednimi dzielnicami[204] (prócz ul. Adama i Mysłowickiej od skrzyżowania z Szopienicką w kierunku Mysłowic) stanowią ulice główne (G)[205], które poza połączeniami międzydzielnicowymi realizują powiązania wewnątrzmiejskie, a także łączą się z drogami wyższej kategorii[204]. Jedyną droga zbiorczą (Z) w Giszowcu jest ul. Mysłowicka (od skrzyżowania z ul. Szopienicką w kierunku Mysłowic), a drogami lokalnymi (L) są m.in. ulice: Ceramiczna, Górniczego Stanu, Kosmiczna[205] i Przyjazna i Radosna[206]. Giszowiec wraz z Murckami pod względem jakości powiązań z poszczególnymi makroregionami Katowic są dzielnicami najlepiej skomunikowanymi dzięki bliskiemu położeniu z głównymi ciągami miasta biegnących we wszystkich kierunkach[207].

Transport kolejowy

Bocznica szlakowa do szybu IV kopalni Staszic, położona przy ul. Kolistej

Pierwszą trasą kolejową na terenie Giszowca, ciągnąca się wzdłuż obecnej północnej granicy dzielnicy była trasa Kolei Prawego Brzegu Odry. Linię tą na przebiegającym przez Giszowiec odcinku (Szopienice PółnocneMurcki i dalej do Dziedzic) uruchomiono 24 czerwca 1870 roku. Na terenie Giszowca nie wybudowano żadnego przystanku na tej trasie. Linię tę upaństwowiono w 1884 roku[208]. Fragment linii przebiegający w granicach Giszowca to obecnie 657 i obsługiwany jest na niej tylko ruch towarowy[209]. Równolegle do niej, 27 września 1953 roku oddano do użytku zelektryfikowaną linię towarową łączącą posterunek Dorota w Dąbrowie Górniczej z posterunkiem Panewnik przez Janów i Muchowiec (171)[210] oraz w 1960 roku linię łączącą Mysłowice z Murckami (655)[211][212].

Ponadto przez Giszowiec przebiegał fragment Południowej Magistrali Piaskowej, łącząca stację kolei piaskowej Jęzor Centralny w kierunku kopalni Wujek wraz z odgałęzieniami do kopalni Staszic-Wujek (w tym do szybu IV) oraz do kopalni Wieczorek. Była to linia kolejowa nr 401[213], zarządzana przez spółkę CTL Maczki-Bór[214]. Linia ta powstawała w latach 1959–1961 i biegła ona od strony wschodniej równolegle do ul. Mysłowickiej, po czym przy powstałym później szybie IV kopalni Staszic skręcała na północ i dalej na zachód w kierunku Muchowca[212].

Balkan wzdłuż obecnej ulicy Szopienickiej w 1937 roku

W dniu 20 lipca 1964 roku wraz z otwarciem kopalni Staszic oddano do użytku łącznicę biegnącą z kierunku Ochojca (z posterunku odgałęźnego Staszic)[215]. Linia ta dalej w kierunku wschodnim ma połączenie z szybem IV. Biegnie ona równolegle do ul. Karolinki i Kolistej, a także przecina prostopadle ul. 73 Pułku Piechoty[212].

Przez teren Giszowca przebiegały również koleje wąskotorowe, prowadzące ruch towarowy oraz pasażerski. W 1906 roku koncern Georg von Giesches Erben otrzymał koncesję na uruchomienie prywatnej kolei wąskotorowej, natomiast od dnia 6 stycznia 1914 roku Dyrekcja Okręgowa Kolei wydała zezwolenie na uruchomienie ruchu osobowego[75]. Nowo powstała linia łączyła Giszowiec z szybem Albert (Wojciech) w Szopienicach[77]. Pierwszy zaś przejazd pociągu pasażerskiego prawdopodobnie nastąpił w 1916 roku. Kolejkę tę nazywano potocznie Balkanem, a przejazd nią był bezpłatny. W tamtym czasie Balkan kursował 28 razy w dni robocze i 21 w dni wolne od pracy[216]. Na początku lat 20. XX wieku powstała odnoga kolejki wąskotorowej do cegielni, ciągnąca się równolegle pomiędzy ul. Pod Kasztanami a ul. Kosmiczną i dalej wzdłuż ul. Górniczego Stanu w kierunku wschodnim[217]. Po II wojnie światowej kolejkę tę zelektryfikowano[216]. Ostatni kurs kolejki nastąpił 31 grudnia 1977 roku[218].

Miejski transport zbiorowy

Przystanek autobusowy Giszowiec Kościół przy ul. Batalionów Chłopskich

Transport zbiorowy w Giszowcu jest realizowany w formie połączeń autobusowych, które funkcjonują od lat międzywojennych[77]. Zapewniają one połączenia z innymi dzielnicami Katowic oraz z sąsiednimi miastami – Mysłowicami i Tychami. Organizatorem przewozów komunikacji miejskiej na terenie Giszowca jest Zarząd Transportu Metropolitalnego. Główne ciągi komunikacyjne komunikacji miejskiej w osi północ-południe to ul. Pszczyńska dla linii autobusowych 1, 4 i 14 łączących dzielnicę z centrum Katowic i Tychami, a także linii 672 i 673 w kierunku Murcek oraz ul. Szopienicka dla linii 12, 30, 72, 108, 292, 674 i 695, łączące dzielnicę z Janowem, Nikiszowcem i Szopienicami. W osi wschód-zachód są to ul. Kolista i ul. Mysłowicka dla linii 223 w kierunku Mysłowic oraz biegnąca przez las w kierunku Ochojca, Piotrowic, Ligoty i pętli tramwajowej w Brynowie ul. 73 Pułku Piechoty, którą kursuje linia 292[219].

Na terenie Giszowca wg stanu z czerwca 2020 roku znajduje się 13 przystanków komunikacji miejskiej (Górniczego Stanu, Karolinki, Kolista Pętla, Kolista Stacja Paliw, Kopalnia Staszic, Kosmiczna, Kościół, Mysłowicka, Osiedle, Przyjazna, Przyjemna, Radosna i Szyb Roździeński), zlokalizowanych w różnych punktach dzielnicy. W centralnym punkcie, przy ul. Batalionów Chłopskich znajduje się przystanek Giszowiec Kościół, z którego z dwóch stanowisk odjeżdża 8 linii autobusowych (w tym jedna nocna)[219]. Jako jedyny przystanek w dzielnicy wyposażony jest w elektroniczne tablice Systemu Dynamicznej Informacji Pasażerskiej[220].

Infrastruktura rowerowa

Szlaki rowerowe nr 3 i 101 na wysokości ośrodka Barbara-Janina
Stacja rowerów miejskich City by bike nr 5864, położona w pobliżu Placu Pod Lipami

W Giszowcu występuje rozwinięty system ścieżek rowerowych[221]. Wydzielone ścieżki rowerowe znajdują się w następujących ciągach ulic:

  • ul. Górniczego Stanu od skrzyżowania z ul. Kosmiczną do ul. Ceramicznej[222] – ścieżka o szerokości 2,2 m i nawierzchni asfaltowej w kolorze czerwonym[221],
  • ul. Ceramiczna na całej długości[222] – ścieżka o szerokości 2,2 m i nawierzchni asfaltowej w kolorze czerwonym[221],
  • ul. Mysłowicka od nr-u 41 do skrzyżowania z ul. Wojciecha[222] – ścieżka o szerokości 2,0–2,5 m i nawierzchni z kostki brukowej w kolorze czerwonym[221],
  • ul. Wojciecha[222] – w głównym ciągu ścieżka o szerokości 1,0–2,0 m i nawierzchni z kostki brukowej w kolorze czerwonym; w bocznym odgałęzieniu ścieżka o nawierzchni asfaltowej w kolorze czerwonym[221].

Według docelowej sieci ścieżek rowerowych opublikowanej przez Urząd Miasta Katowice przewiduje się dalszą rozbudowę sieci, a czego odcinek od Murcek (wzdłuż ul. Pszczyńskiej) wzdłuż ul. Mysłowickiej i Szopienickiej, a także odcinek z ul. Mysłowickiej wzdłuż ul. Pszczyńskiej w kierunku Doliny Trzech Stawów ma mieć funkcję transportową, natomiast pozostałe istniejące i planowane trasy wzdłuż ul. Wojciecha, Górniczego Stanu i Ceramicznej, a także odcinki leśne mają mieć charakter rekreacyjny[223].

W Katowicach wydzielono kilka szlaków rowerowych w ramach projektu Rowerem po Śląsku[224], z czego przez Giszowiec przebiegają trzy z nich. Są to:

W Giszowcu funkcjonuje również miejska sieć wypożyczalni rowerów miejskich – City by bike. Pierwszą stację w jednostce uruchomiono 1 sierpnia 2017 roku przy placu Pod Lipami[225]. Według stanu z połowy sierpnia 2020 roku funkcjonują tu następujące stacje:

  • 5860 KTBS – Osiedle Pod Kasztanami (13 stanowisk)[226],
  • 5864 Giszowiec – Plac Pod Lipami (13 stanowisk)[226],
  • 6160 Giszowiec Kolista (12 stanowisk)[226].

Architektura i urbanistyka

Pierwotny projekt osiedla robotniczego Giszowiec z 1910 roku, w niektórych miejscach różniący się od powstałego później osiedla; wśród nich planowano pierwotnie zabudowę na wschód od budynków szkoły, a także kształt parku był wówczas inaczej zaplanowany[60]

W latach 1907–1910 na terenie zalesionym gminy Janów wybudowano unikatowe w skali europejskiej osiedle–ogród przeznaczone dla pracowników kopalni Giesche[72]. Kopalnia położona była w wiejskiej okolicy i stamtąd głównie pochodziła jej załoga, dlatego stworzono pracownikom warunki do których byli przyzwyczajeni. W związku z tym wybudowano mieszkania w stylu starych górnośląskich chałup chłopskich[227][228].

Osiedle to, wzorowane na tradycyjnym budownictwie ludowym, składało się z 300 parterowych domków z ogrodami, przeważnie dwu- i czterorodzinnych, w których znalazło zamieszkanie około 600 rodzin robotniczych[229]. Powstało też 20 domów urzędniczych[230]. Każdy z budynków, który nie pełnił funkcji mieszkalnej, miał unikatowy w stosunku do innych kształt, natomiast domy mieszkalne były stawiane według 46 projektów[231]. W celu zróżnicowania brył domów i uniknięcia monotonii zastosowano kilka rodzajów dachów m.in.: łamane, półszczytowe, dwu-, czterospadowe i naczółkowe[232][233]. Wzdłuż jednej drogi nie budowano identycznych chałup, natomiast starano się zmieniać wielkość i kształt oraz rytmy okien i drzwi. Domy urzędników były bardziej okazałe, kryte czerwoną dachówką. Największy z nich – dom dyrektora kopalni Giesche, był oddalony od robotniczych i na wzór angielski otoczony parkiem. Domy robotników pokryto natomiast ogniotrwałymi dachami gontowymi[227][234].

Osiedle od momentu powstania było zelektryfikowane (zarówno domy, jak i też oświetlenie ulic). Prąd dostarczano z elektrowni św. Jerzego przy szybie Carmer kopalni Giesche do stacji rozdzielczej powstałej poza osiedlem, a stamtąd do 15 stacji transformatorowych[235]. Wodę początkowo czerpano z sieci powiatowej do wieży wodnej zlokalizowanej na najwyższym punkcie osiedla, a stamtąd rurociągami wzdłuż ulic na całe osiedle[236]. Od 1918 roku Giszowiec i Nikiszowiec były zaopatrywane ze źródła Prittwitz. Osiedle na początku nie było skanalizowane – nieczystości wówczas były nocą wywożone do kompostowni poza Giszowcem, gdzie przerabiano na kompost do użyźniania gleb przydomowych ogródków[237].

Pocztówka z lat przedwojennych przedstawiająca zabudowę osiedla patronackiego Giszowiec – ówczesna Bergtalstrasse; obecnie ulica Działkowa

Powierzchnia mieszkań robotniczych była jak na owe warunki bardzo duża i wynosiła w zależności od domu od 38 do 52 m²[71]. Mieszkania te składały się z przedpokoju, kuchni, pokoju dziennego i komory lub drugiego pokoju[230]. Były pozbawione wody bieżącej, jednak wodę można było czerpać z ulicznych hydrantów zainstalowanych co 100 metrów[236]. Domy były ponadto wyposażone w duży strych, piwnicę, a do każdego domu przylegał ogródek, mały budynek gospodarczy i obora[230]. W ogródkach usytuowane były również ubikacje z wymienialnymi pojemnikami. Dwa razy w tygodniu wywożono je na obrzeże miasta do kompostowni[237]. Mieszkania urzędnicze były większe i komfortowo urządzone. Ich powierzchnia użytkowa wynosiła 76–104 m²[71], składały się z 2, 3 lub 4 pokojów z kuchnią i komórką[238]. Wyposażone były w urządzenia wodne i kanalizacyjne, a niektóre także w ubikację. Osobny dom miał dyrektor, sztygar, lekarz i nadleśniczy[239].

Teren osiedla stanowił prostokąt o wymiarach około 750 x 1 000 m[72]. Z centralnego placu w czterech głównych kierunkach ruchu wychodziły ulice[75], z którymi krzyżowały się dwie koncentrycznie usytuowane ulice okrężne. Trzecia skrajna droga okrężna biegła po obwodzie osiedla, jej część zachodnią i północną stanowiły szosa Katowice-Murcki (obecna ul. Pszczyńska) i droga do Mysłowic (obecnie ul. Mysłowicka). W środku osiedla znajdował się plac, wokół którego zgrupowano budynki: nadleśnictwo, budynek administracyjny, gospodę z salą teatralną, kręgielnię i muszlę koncertową[233]. Nieco dalej, poza osiedlem, dla inżynierów i urzędników, urządzono korty tenisowe i pola golfowe, które dopiero w latach 70. XX wieku zostały zlikwidowane przez zasypanie ich niskiej jakości węglem. Jedną stronę rynku wypełniały sklepy, w których była również piekarnia i rzeźnik (przy sklepie rzeźnika zlokalizowano nowoczesną chłodnię), drugą budynek szkoły[240][232][227]. Zbudowano łaźnię i pralnię z bieżącą, zimną i gorącą wodą. Łaźnia służyła głównie żonom i dzieciom górników. Magiel wyposażony był w 32 stanowiska z kamiennymi nieckami do prania i elektrycznymi kotłami do gotowania bielizny[236]. Na osiedlu powstało również 5 domów sypialnych. W każdym z nich znajdowało się 5 pokoi z 12 łóżkami oraz umywalnia. W pobliżu domów sypialnych wybudowano stołówke oraz kantynę[140]. Domy robotnicze zlokalizowano przy ulicach, a ogrody w głębi parceli[69].

Po zakończeniu I wojny światowej nastąpiła kolejna faza rozbudowy kolonii robotniczej. W latach 1920–1924 zabudowano wówczas rezerwowy pas gruntów ciągnący się w kierunku Mysłowic (obecnie są to ulice: Pod Kasztanami i Kosmiczna)[241]. Nową zabudowę potocznie nazwano Neubau (niem. nowa zabudowa)[242]. Pierwotnie teren ten nie został zabudowany prawdopodobnie wskutek znajdujących się na tamtym terenie dawnych sztolni pola górniczego Jacob oraz niestabilnych gruntów. Zabudowę domkami zastąpiono tańszym budownictwem szeregowym. Postawiono bloki mieszkalne dla około 220 rodzin. Od strony wewnętrznej zlokalizowano zabudowania gospodarcze z chlewikami, a także niewielkie ogródka. Blok środkowy Neubau pozostawiono jako rezerwowy, lecz pośrodku wybudowano tam trzypiętrowy budynek mieszkalno-usługowy. Znajdował się tam m.in. istniejący do 2016 roku zakład fryzjerski, w którym gromadzono obrazy Ewalda Gawlika[217].

W 1926 roku nastąpił ostatni etap rozbudowy historycznego osiedla[242]. W związku z przejęciem przez korporację Silesian-American Corporation wszystkich akcji spółki Giesche S.A., do Giszowca sprowadzono 9 rodzin z amerykańskiego stanu Montana i dla nich w południowo-zachodniej części osiedla w pobliżu wieży ciśnień wybudowano tzw. kolonię amerykańską. Kompleks składa się z 6 willi urzędniczych typu angielskiego. Ponadto wybudowano parterową świetlicę dla dzieci, a także pole golfowe. Amerykanie mieszkali w tych domach do wybuchu II wojny światowej, kiedy to cały majątek spółki Giesche przekazano zarządowi komisarycznemu, a kierownictwo spółki wymieniono na Niemców. Po II wojnie światowej majątek znacjonalizowano, a w domach zamieszkały polskie rodziny[243].

Po II wojnie światowej nastąpił nowy rozdział w rozwoju Giszowca. Do 1951 roku Zakład Budowy Osiedli Robotniczych dla kopalni Wieczorek zrealizował nowe budynki mieszkaniowe przy wschodniej stronie Giszowca – wybudowano wówczas 31 budynków przy obecnych ulicach: Kosmicznej, Sputników i Pod Kasztanami[244]. Architektonicznie budynki nawiązują do architektury sąsiedniej zabudowy z lat międzywojennych. Na przełomie lat 50. i 60. XX wieku powstały jednakowe budynki jednorodzinne przy ul. Górniczego Stanu i ul. Sosnowej. Dalsze zintensyfikowanie nastąpiło po 1959 roku, kiedy to w pobliżu osady otwarto kopalnię Staszic. Pierwsze większe budynki wielorodzinne zaczęto wznosić w latach 60. XX wieku w pobliżu kopalni, po północnej stronie ul. Mysłowickiej i przy nowo wytyczonej ul. Karliczka. Na początku powstawały niskie, dwukondygnacyjne bloki[245]. W 1960 roku powstały budynki dla 48 rodzin, rok później oddano przy ulicy Mysłowickiej łącznie 64 mieszkania, a w roku uruchomienia kopalni Staszic 51 mieszkań. Budynki te miały liczne usterki. Nowi mieszkańcy natomiast zadbali o przestrzeń publiczną wokół nowych budynków – zasadzono drzewa i krzewy, rozplanowano zieleńce, a także powstały ławki, huśtawki i piaskownice dla dzieci, wybudowano nowe chodniki z płyt betonowych i żużla oraz założono oświetlenie[246]. W późniejszym czasie zrezygnowano z niskiej zabudowy, która wówczas harmonizowała z zabytkową częścią. W efekcie, przy ul. Karliczka i Pszczyńskiej w II połowie lat 60. XX wieku zaczęły powstawać pierwsze dziesięciopiętrowe budynki[247], a wraz z nimi wybudowano przedszkole, szkołę podstawową, placówkę medyczną oraz pawilony handlowe[143]. Czterooddziałowe przedszkole oddano do użytku w 1967 roku, a rok później piętnastoddziałową szkołę podstawową wraz z salami specjalistycznymi i salą gimnastyczną. Dla nauczycieli powstał dom nauczyciela, a kilka lat później powstała jeszcze jedna szkoła. Wokół nowych domów mieszkalnych powstały drogi dojazdowe, parkingi, oświetlenie i elementy małej architektury. Domy podłączono do mediów, a także wybudowano biologiczno-mechaniczną oczyszczalnię ścieków. Dotychczasowe możliwości rozbudowy Giszowca w północnej części dzielnicy wyczerpały się w połowie lat 70. XX wieku. Do 1974 roku powstały spółdzielcze i zakładowe domy przy ulicach: Karliczka i Mysłowickiej[196].

Potrzeby mieszkaniowe były dalej niewystarczające, gdyż zaspokajały je najwyżej w jednej trzeciej potrzeb kopalni Staszic na siłę roboczą[248], dlatego też w celu zapewnienia mieszkań coraz większej liczbie górników w październiku 1969 roku poinformowano o podjęciu decyzji na stopniowej likwidacji starej zabudowy Giszowca. Nowe osiedle było zaprojektowane na 22 440 mieszkańców, a powierzchnia osiedla miała wynosić 100 ha[143]. Pierwsze wyburzenia rozpoczęto w IV kwartale 1969 roku. Na miejscu zabytkowych budynków w zachodniej i północno-wschodniej części starego osiedla stawiano osiedle złożone z wysokich 11-kondygnacyjnych wieżowców[249] (ulice: Kolista, Mysłowicka, Wojciecha, Miła i Gościnna)[250]. W ramach I Jednostki Mieszkaniowej w latach 1975–1979 roku oddano łącznie do użytku 1697 mieszkań w nowych blokach przy ówczesnej ul. Samoobrony (obecnie Wojciecha). W 1980 roku w ramach II Jednostki Mieszkaniowej wybudowano pierwsze bloki przy ówczesnej ul. Ernsta Thälmanna (obecnie Młodzieżowa) i ul. Agaty, w których mieściło się 236 mieszkań[196]. Wyburzenia przerwano dopiero po decyzjach konserwatora zabytków z lat 1978 i 1987. Przed zagładą zdołano uratować jedynie 1/3 osiedla[251]. Dalszą rozbudowę prowadzono w południowej części dzielnicy – w latach 1981–1983 w ramach III Jednostki Mieszkaniowej postawiono bloki przy ul. Adama (powstało wówczas osiedle Adama)[196], a także domy jednorodzinne przy ul. Sosnowej. Wraz ze zmianą zabudowy po II wojnie światowej władze komunistyczne zmieniły nazwę całej dzielnicy – w latach 1979–1990 Giszowiec nosił nazwę Osiedle Stanisława Staszica[248]. Według danych z listopada 1983 roku na osiedlu im. Stanisława Staszica znajdowało się 5 budynków w zarządzie kopalni Staszic, w których były 662 mieszkania, a w administracji Katowickiej Spółdzielni Mieszkaniowej było 28 budynków z 627 mieszkaniami[252].

W latach 2003–2004 w bezpośrednim sąsiedztwie osiedla Neubau, w obrębie ulic: Pod Kasztanami, Kosmicznej, Działkowej i Górniczego Stanu, Katowickie Towarzystwo Budownictwa Społecznego wybudowało nowe osiedle – Kasztany. Wzniesiono łącznie 9 domów dla 200 rodzin oraz 2 lokale użytkowe i garaże. Zabudowa nowego osiedla, szczególnie jej wielkość, kształt czy pokrycie dachów nawiązuje do sąsiadującej zabytkowej części Giszowca. Na parterze każdego z 9-ciu budynków jedno mieszkanie dostosowane zostało dla osób niepełnosprawnych poruszających się na wózkach inwalidzkich. Wewnątrz osiedla wybudowano plac zabaw dla dzieci oraz boisko i wyznaczono pas zieleni. Powstały też drogi przeznaczone jedynie dla ruchu pieszego i rowerowego[253][254].

Kolejnym etapem inwestycji Katowickiego Towarzystwa Budownictwa Społecznego było wybudowano w latach 2017–2019 Osiedla Pod Kasztanami, znajdującego się przy skrzyżowaniu ul. Górniczego Stanu i Pod Kasztanami. Składa się ono z czterech budynków zawierających łącznie 24 mieszkania, architektonicznie również nawiązujących do zabudowy zabytkowej części Giszowca. Mieszkania te mają dostęp do przydomowego ogródka, a całe osiedle wyposażone jest w miejsca parkingowe oraz plac zabaw[133][254].

Zabytki

Na obszarze jednostki pomocniczej Giszowiec znajduje się liczne budynki i układy urbanistyczne wpisane do rejestru zabytków[255]. Spośród nich, do zabytków wpisane są następujące obiekty:

Pomniki i tablice pamiątkowe

Tablica upamiętniająca Marię Trzcińską-Fajfrowską

Na terenie Giszowca znajdują się następujące pomniki i tablice pamiątkowe:

Zagospodarowanie przestrzenne

Giszowiec wraz z Nikiszowcem w strukturze przestrzennej Katowic jest jednostką osadniczą położoną w paśmie południowo-wschodnim powstałą w ramach osiedli patronackich związanych z kopalnią Wieczorek, silnie rozbudowaną w latach 60. i 70. XX wieku[259]. Pod względem udziału powierzchni zabudowanej w powierzchni terenu Giszowiec plasuje się w pobliżu średniej dla całych Katowic (21% w Giszowcu; dla całych Katowic udział wynosi 23%). Średnia ważona liczby kondygnacji budynków w Giszowcu wynosiła w 2007 roku 1,90. Spośród osiedli wybudowanych od lat 60. do lat 80. XX wieku osiedle Adama na tle Katowic charakteryzuje się najwyższą intensywnością zabudowy[260].

Giszowiec pod względem struktury użytkowania terenu charakteryzuje się drugą największą pod względem udziału lasów dzielnicą w Katowicach (blisko 70% powierzchni dzielnicy; w Murckach 86%). Ponadto, pod względem zabudowy mieszkaniowej jednorodzinnej, poza dzielnicami zachodnimi i południowymi jest jedyną, której łączna powierzchnia jest większa niż 25 ha. Sporą powierzchnię Giszowca zajmują też tereny produkcyjno-usługowe (50–100 ha)[261]. Ogółem, w strukturze funkcjonano-przestrzennej Giszowca dominują lasy o łącznej powierzchni 834,2 ha. Poza tym największy obszar zajmują: tereny produkcyjno-usługowe zakładów przemysłowych, infrastruktury technicznej i zaplecza komunalnego (69,1 ha), tereny mieszkaniowe o wysokiej (59,3 ha) i niskiej (48,3 ha) intensywności zabudowy, tereny użytków (29,8 ha), ukształtowane tereny mieszanych funkcji gospodarczych z przewagą handlu, magazynów i nieuciążliwych zakładów produkcyjnych (15,2 ha), tereny kolei (14,6 ha) oraz tereny zieleni urządzonej (11,3 ha)[262].

Oświata

Pierwsza szkoła w Giszowcu rozpoczęła swoją działalność 19 października 1908 roku w budynku przy placu Pod Lipami. Była to katolicka szkoła powszechna – wówczas rozpoczęło naukę w jednym budynku 55 uczniów pod opieką dwóch nauczycieli[263]. Pozostałe dwa budynki oddano do użytku w 1913 roku. Wówczas w dwóch budynkach zorganizowano 4 oddziały, a w trzecim 8 oddziałów[264]. W 1910 roku powstała szkoła gospodarstwa domowego, a rok później rozpoczęto nauczanie w rzemieślnieczej szkole dokształcającej[265]. 1 kwietnia 1917 roku rozpoczęto naukę w wybudowanej przy obecnej ul. Działkowej szkole ewangelickiej, a na parterze budynku zorganizowano salę przeznaczoną na cele kultu religijnego[266]. Do 1922 roku zajęcia odbywały się jedynie w języku niemieckim, a młodzież wychowywano w duchu pruskim[264]. Po przyłączeniu do Polski Giszowca w 1922 roku w budynkach tych znalazła się szkoła polska[267] – patronem szkoły został św. Stanisław Kostka[268]. W latach międzywojennych działała również szkoła dla dzieci niemieckich[267]. W 1923 roku do polskiej szkoły w Giszowcu uczęszczało 863 uczniów, do niemieckiej 322[269]. 4 lutego 1926 roku w budynku dawnej szkoły ewangelickiej zorganizowano ochronkę (przedszkole), które przeniesiono w późniejszym czasie do szkoły powszechnej[270]. W 1928 roku do szkoły polskiej uczęszczało około 700 uczniów, natomiast do szkoły niemieckiej 170 uczniów. Na początku października 1935 roku szkołę polską podzielono na dwie placówki – powołano wówczas Szkołę Powszechną nr 6 im. św. Stanisława Kostki (szkoła męska) i Szkołę Powszechną nr 7 (żeńska)[271]. W 1937 roku zlikwidowano szkołę ewangelicką – do likwidacji istniały w tej szkole dwa oddziały: polski i niemiecki[272]. W 1939 roku do polskiej szkoły uczęszczało 336 uczniów[273].

Jesienią 1939 roku, w czasach okupacji niemieckiej Giszowca zlikwidowano polskie szkolnictwo. Niemiecką szkołę otwarto 1 lutego 1940 roku. Nadano jej imię Hermanna Göringa. Kierownikiem, a później rektorem szkoły został pochodzący z Dolnego Śląska Robert Porrmann. W dniu inauguracji zapisano do niej 70 dzieci, 9 kwietnia było już ich 580[104]. W styczniu 1945 roku niemieccy nauczyciele opuścili Giszowiec[274].

Po II wojnie światowej, pod koniec lutego 1945 roku wznowiła działalność szkoła polska, która nosiła wówczas numer 5[275]. W 1946 roku do szkoły uczęszczało 579 uczniów[276]. Po przyłączeniu Giszowca do Szopienic zmieniono numer szkoły na 16[277], a w 1959 roku patrona szkoły na Marię Konopnicką[264]. Po włączeniu do Katowic 31 grudnia 1959 roku[2] zmieniono ponownie numer szkoły – na 54[277]. Wraz z rozwojem budownictwa mieszkaniowego i wzrostem zapotrzebowania na edukację dzieci[278], w 1978 roku szkołę przeniesiono do nowej siedziby przy obecnej ul. Wojciecha 9[264], lecz ze względu na dalszy niedobór miejsc we wrześniu 1981 roku ponownie powrócono do nauki w budynku starej szkoły znajdującej się przy placu Pod Lipami 5. Powstała wówczas Szkoła Podstawowa nr 51[278], której nadano imię Fryderyka Chopina[264]. 1 września 1968 roku zainaugurowała działalność Szkoła Podstawowa nr 52 imienia Związku Walki Młodych[278]. Swoją siedzibę nieistniejąca obecnie szkoła miała przy ul. Karliczka[279].

Miejskie Przedszkole nr 64, mieszczące się przy placu Pod Lipami 2 w budynku dawnej leśniczówki

Na nową siedzibę Szkoły Podstawowej nr 51 trzeba było czekać aż do 1993 roku, kiedy to oddano do użytku nowy budynek przy ul. Przyjaznej 7a[134]. Wówczas to 12 października tego roku w nowym budynku rozpoczęły edukację uczniowie klas młodszych. Autorami projektu szkoły byli: Stanisław Niemczyk oraz Marek i Anna Kuszewscy, którzy wygrali konkurs na projekt zagospodarowania tej części Giszowca[264][280]. 1 września 2019 roku powołano Zespół Szkolno-Przedszkolny nr 13, powstały z połączenia Szkoły Podstawowej nr 51 z przedszkolami nr 61 i 91[264].

W latach powojennych, wraz ze wzrostem liczby mieszkańców, uruchamiano również nowe placówki przedszkolne. Pierwsza funkcjonowała zaraz po zakończeniu II wojny światowej w budynku dawnej szkoły ewangelickiej. Przedszkole te przeniesiono najpierw do dawnej willi dyrektora kopalni Giesche, a w latach 60. XX wieku do budynku dawnego nadleśnictwa przy placu Pod Lipami. W 1967 roku otwarto przedszkole nr 61, w 1981 roku nr 59, a w 1985 roku nr 91[281].

W Giszowcu powstał też pierwszy w Polsce Dzienny Dom Opieki dla Dzieci Specjalnej Troski, wybudowany przez kopalnię Staszic w latach 1984–1986. Ośrodek powstał z inicjatywy pediatry i neurolog dziecięcej – Marii Trzcińskiej-Fajfrowskiej, będącej też mieszkanką Giszowca[282]. Na cześć zmarłej tragicznie twórczyni nosi obecnie nazwę Ośrodek Rehabilitacyjno-Edukacyjno-Wychowawczy im. dr Marii Trzcińskiej-Fajfrowskiej[283]. Zapewnia on opiekę dzieciom i młodzieży w zakresie edukacyjnym, medycznym, rehabilitacyjnym i terapeutycznym[284][285].

Przedszkole nr 91 (ul. Adama 33)
Szkoła Podstawowa nr 51 im. Fryderyka Chopina (ul. Przyjazna 7a)

W Giszowcu prócz wyżej wymienionego Ośrodka, według stanu z połowy listopada 2020 roku, funkcjonują następujące obiekty szkolno-wychowawcze:

  • Żłobki:
    1. Żłobek Miejski w Katowicach. Oddział Żłobka Miejskiego przy ul. Wojciecha 23[286]
  • Przedszkola:
    1. Miejskie Przedszkole nr 59 (ul. Wojciecha 49)[287]
    2. Miejskie Przedszkole nr 61 (Zespół Szkolno-Przedszkolny nr 13; ul. Karliczka 18)[288]
    3. Miejskie Przedszkole nr 64 (pl. Pod Lipami 2) – pierwsze powojenne przedszkole w Giszowcu; w 2018 roku przedszkole posiadało 3 oddziały, w którym wychowywano 71 dzieci[289].
    4. Miejskie Przedszkole nr 91 z Oddziałami Integracyjnymi (Zespół Szkolno-Przedszkolny nr 13; ul. Adama 33)[290]
    5. Niepubliczne Przedszkole i Klub Malucha Babaloo (ul. Mysłowicka 35a)[291]
  • Szkoły podstawowe i zespoły szkół:
    1. Szkoła Podstawowa nr 51 z Oddziałami integracyjnymi im. Fryderyka Chopina (Zespół Szkolno-Przedszkolny nr 13; ul. Przyjazna 7a) – szkoła będąca częścią zespołu szkół, do którego łącznie w czerwcu 2019 roku uczęszczało 41 dzieci w wieku przedszkolnym, 853 uczniów w szkole podstawowej i 24 uczniów w 3. klasie gimnazjum. Funkcjonowały wówczas 42 oddziały i 2 oddziały przedszkolne, 13 klas integracyjnych i 4 klasy sportowe, w których uczyło łącznie 119 nauczycieli[292].
    2. Szkoła Podstawowa nr 54 im. Marii Konopnickiej (ul. Wojciecha 9)[293][294].
    3. Szkoła Podstawowa dla Dziewcząt Płomień (ul. Karliczka 15) – szkoła prowadząca działalność od września 2012 roku; prowadzi zajęcia w duchu nauk kościoła rzymskokatolickiego przez Stowarzyszenie Na Rzecz Edukacji i Rodziny Węgielek[295].

Bezpieczeństwo publiczne

Przychodnia Bracka Staszic przy ul. Mysłowicka 13 (przed remontem)

Podstawowe usługi związane z bezpieczeństwem publiczną musiały być zapewnione już wraz z budową osiedla. W sierpniu 1910 roku podpisano umowę z lekarzem Górnośląskiej Spółki Brackiej, który otworzył praktykę lekarską w nieistniejącym obecnie budynku przy ul. Gościnnej[266]. W sąsiednim Nikiszowcu uruchomiono barak dla osób zakaźnie chorych, który był również leczono również mieszkańców Giszowca. Przy ul. Radosnej powstał budynek mieszczący areszt oraz remizę strażacką, a w pobliżu wybudowano wieżę strażacką. Opiekę strażacką zapewniała straż z kopalni Giesche, a także ochotnicy[296]. Po I wojnie światowej gabinet lekarski działał nadal, a opiekę pielęgniarską zaczęły prowadzić siostry zakonne – jadwiżanki, które w 1928 roku otrzymały do dyspozycji pokój w dawnej ochronce przy obecnej ul. Gościnnej. Od 1934 roku usługiwały łącznie trzy siostry zakonne, które działały na terenie Giszowca do 27 grudnia 1939 roku[270].

Wraz z budową po II wojnie światowej nowych budynków konieczne było zapewnienie lepszego dostępu do opieki zdrowotnej. Przy nowo wybudowanej kopalni Staszic powstał Zakład Leczniczo-Zapobiegawczy, który zapewniał opiekę zdrowotną pracowników kopalni. Początkowo warunki lokalowe placówki były skromne. W 1972 roku oddano do użytku ośrodek zdrowia przy ul. Mysłowickiej 13, co doprowadziło do poprawy sytuacji[297]. Budynek ten składał się z dwóch części: z przychodni przyzakładowej kopalni Staszic oraz przychodni dla mieszkańców dzielnicy. Przychodnię rejonową w późniejszym czasie podzielono na przychodnie dla dzieci oraz przychodnią ogólną i specjalistyczną[282]. W połowie lat 80. XX wieku w Przychodni Międzyzakładowej KWK Staszic pracowało 6 lekarzy ogólnych, 4 lekarzy stomatologów, specjaliści: chirurg, radiolog i laryngolog, a także personel pomocniczy[298].

Przychodnia Przyjazna przy ul. Przyjaznej 8

Na terenie Giszowca wg stanu z czerwca 2020 roku znajdują się następujące placówki ochrony zdrowia:

  • Centrum Medyczne Giszowiec (ul. Gościnna 6) – posiada gabinet podstawowej opieki zdrowotnej, 4 gabinety specjalistyczne oraz pracownię USG w których pracuje łącznie 12 lekarzy[299];
  • Delta-Med (pl. Pod Lipami 9) – posiada gabinet podstawowej opieki zdrowotnej oraz 9 poradni specjalistycznych[300];
  • Przychodnia Bracka Staszic (ul. Mysłowicka 13) – posiada gabinet podstawowej opieki zdrowotnej, 8 poradni specjalistycznych, pracownie oraz Dzienny Dom Opieki Medycznej[301];
  • Przychodnia Przyjazna (ul. Przyjazna 8) – posiada gabinet podstawowej opieki zdrowotnej, 13 poradni specjalistycznych, pracownie oraz gabinet fizjoterapii[302].

Ponadto na terenie jednostki pomocniczej mieści się też Klinika Weterynaryjna Giszowiec (przy ul. Mysłowickiej 65a)[303], a także 5 aptek i około 10 gabinetów stomatologicznych[304].

Giszowiec pod względem bezpieczeństwa publicznego w 2007 roku był drugą najbezpieczniejszą dzielnicą w Katowicach według współczynnika przestępczości, który wówczas wynosił 1,13 przestępstw na 100 mieszkańców (niższy był wówczas tylko w Podlesiu – 1,01; średnia dla całych Katowic – 3,08). W latach 2004–2007 przestępczość w Giszowcu uległa znacznemu obniżeniu – w 2004 współczynnik przestępczości wynosił 2,75 przestępstw na 100 osób. W 2007 roku w Giszowcu doszło do 19 wypadków komunikacyjnych[305].

W Giszowcu nie znajduje się żaden posterunek policji oraz straży pożarnej – najbliższe znajdują się w dzielnicy Szopienice-Burowiec. Znajduje się tam Jednostka Ratowniczo-Gaśnicza nr I Państwowej Straży Pożarnej w Katowicach (ul. Krakowska 130)[306], a także Komisariat V Policji w Katowicach (ul. Lwowska 7), która w swoim obszarze działania obejmuje m.in. teren Giszowca[307].

Kultura

Filia nr 2 Miejskiego Domu Kultury Szopienice-Giszowiec w Katowicach, mieszcząca się w budynku gospody przy placu Pod Lipami 1

Działalność kulturalna w Giszowcu była prowadzona od początku powstania osiedla. W budynku gospody urządzono miejsca na salę teatralną, a w pobliskim parku muszlę koncertową. Pierwsze organizacje kulturalne powstały już w 1909 roku. Początkowo były to organizacje niemieckie, jak Arbeiter Gesangverein der Gieschegrube (Robotnicze Towarzystwo Śpiewacze Kopalni Giesche) oraz Gartenbau-Verein (Towarzystwo Ogrodnicze) założone w 1911 roku[308]. Już przed I wojną światową w Giszowcu działały też polskie organizacje, jak Polskie Towarzystwo Ludowe, Towarzystwo Polek czy Polskie Towarzystwo Śpiewacze[86]. Od 1920 roku działał na terenie Giszowca chór mieszany im. Fryderyka Chopina, który zrzeszał w tamtym okresie 85 członków. Jednym z czołowych dyrygentów był wówczas Henryk Bara[82]. W styczniu 1930 roku dla pracowników kopalni Giesche otwarto bibliotekę w Nikiszowcu, a w tamtym czasie w budynku dawnej kantyny działało też Towarzystwo Czytelni Ludowych[309].

Po II wojnie światowej w budynku dawnej gospody urządzono dom kultury, prowadzący zajęcia z różnych dziedzin. W 1949 roku powstało tam kino Muza, które w 1966 roku przebudowano. Kino to funkcjonowało do 1978 roku[310]. W 1966 roku rozpoczął swoją działalność klub zakładowy przy kopalni Staszic – początkowo w dawnej willi dyrektora kopalni Giesche przy ul. Pszczyńskiej. W tym czasie wśród grup dorosłych działały dwa zespoły: grupa instrumentalno-wokalna Futuryści i zespół fotoamatorów, natomiast dla dzieci dwa zespoły modelarskie, zespół plastyczny i taneczno-teatralny[311]. W 1984 roku przy ul. Pszczyńskiej otwarto halę widowiskowo-sportową, a trzy lata później wyremontowano budynek obecnej Gawlikówki na Klub Seniora[312]. Pod patronatem ZGG funkcjonowały również trzy biblioteki (w latach 60. dwa punkty w domach górnika, jeden w budynku administracyjnym kopalni), które w 1966 roku miały 280 stałych czytelników[313]. W 1980 roku bibliotekę zlokalizowano w kompleksie domów górnika a w 1982 roku przeszła pod zarząd kopalni Staszic[314]. Ponadto na terenie Giszowca mieszkał i tworzył jeden z członków Grupy JanowskiejEwald Gawlik[312]. Malował on m.in. pejzaże z Giszowca, Nikiszowca czy Janowa. Jego dzieła są prezentowane w Izbie Śląskiej (tzw. Gawlikówce)[315]. Drugim znaczącym artystą Grupy Janowskiej był urodziny w 1936 roku na terenie Giszowca Erwin Sówka[316].

W 1971 roku przy kopalni Staszic została założona z inicjatywy Anzelma Siwca i Bolesława Poloka Orkiestra Symfoniczna KWK Staszic. Swoją działalność orkiestra rozpoczęła po roku od jej założenia. Orkiestra koncertowała z okazji rocznic i świąt państwowych, a także uroczystości kopalnianych. Brała też udział w przeglądach orkiestr górniczych[317].

Izba Śląska przy placu Pod Lipami 3-3a (tzw. Gawlikówka)
Giszowieckie Centrum Kultury przy ul. Mysłowickiej 28/4

Na terenie Giszowca zlokalizowane są następujące placówki kulturalne:

  • Miejski Dom Kultury Szopienice-Giszowiec w Katowicach, Filia nr 2 – dom kultury, mieszczący się w budynku gospody przy placu Pod Lipami 1 i dawnej stajni (obecnie Izba Śląska) przy placu Pod Lipami 3–3a. W Domu Kultury prowadzone są zajęcia dla dzieci i dorosłych o różnej tematyce, w tym zajęcia wokalne, lekcje gry na instrumentach, zajęcia plastyczne, warsztaty naukowe dla dzieci, szkoła śląskiej godki, gimnastyka i aerobik, zumba, klub gry w boule i skata oraz kluby seniora. Swoje próby odbywa też zespół big-bandowy Milian Orkiestra, którego początki sięgają 1974 roku jako Orkiestra Rozrywkowa Polskiego Radia i Telewizji w Katowicach. Założycielem był muzyk jazzowy Jerzy Milian. Do MDK przynależy też Izba Śląska, która swoją działalność kulturalną pełni od 1987 roku. W 2006 roku budynek wyremontowano, a w nim zorganizowano muzeum prezentujący tradycyjną górnośląską izbę. Znajduje się tu tez galeria obrazów Ewalda Gawlika[318].
  • Giszowieckie Centrum Kultury – dom kultury, mieszczący się przy ul. Mysłowickiej 28/4, zarządzany przez Katowicką Spółdzielnię Mieszkaniową. W domu prowadzone są zajęcia dla dzieci i dorosłych, w tym lekcje gry na instrumentach, zajęcia plastyczno-literackie, zajęcia ruchowe, spotkania towarzyskie oraz warsztaty wokalne[319].

Giszowiec w literaturze

Giszowiec i Nikiszowiec zostały opisane w książce Czarny ogród przez laureatkę pierwszej edycji Nagrody Mediów Publicznych Cogito w dziedzinie literatury pięknej – Małgorzatę Szejnert. Opowieść była także nominowana do Nagrody Literackiej Nike 2008 oraz do Nagrody Literackiej Gdynia 2008. Jest to dokładnie udokumentowana, reporterska historia o losach wybranych rodów z tych miejscowości. Zawiera przykłady autentycznych dokumentów, fotografie i wiele niepublikowanych dotąd informacji na temat życia postaci zasłużonych dla osiedla m.in.: Józefa Wieczorka, Alfreda Gansińca, Ewalda Gawlika, Kazimierza Kutza, Erwina Sówki, Marii Trzcińskiej-Fajfrowskiej i Rozalii Kajzer-Piesiur[320].

Giszowiec w filmie

Giszowiec na filmie był już prezentowany w latach 1925–1926. Wówczas to w ramach nakręconego przez Stefana Pierzchalskiego cyklu Wielki przemysł na Górnym Śląsku znajdowały się zdjęcia z kolonii robotniczej w Giszowcu[321]. W filmie Kazimierza Kutza Paciorki jednego różańca znalazły się autentyczne, dokumentalne zdjęcia z burzenia starego osiedla górniczego na Giszowcu. Nawiązuje do tego zdarzenia także fabuła filmu, zwłaszcza wątek sporu zasłużonego powstańca i górnika Habryki z dyrektorem kopalni Klimczukiem. Habryka nie zgadza się na opuszczenie domu, w którym mieszka i na zamieszkanie w bloku[322]. Film przyczynił się do zatrzymania akcji wyburzania, dzięki czemu ocalała część miasta ogrodu[55]. Filmowy dom Habryki przetrwał do dziś, a jego obecny adres to ul. Przyjazna 28/1[323].

Religia

W Giszowcu dominującą wspólnotą religijną jest kościół rzymskokatolicki, lecz od początku istnienia osiedla prócz katolików mieszkali również ewangelicy. Początkowo katolicy z osiedla należeli do parafii w Mysłowicach, następnie do parafii św. Anny w Janowie, natomiast ewangelicy mieli swój dom modlitw w budynku szkoły ewangelickiej przy ul. Działkowej[158]. W 1947 roku powstała pierwsza w Giszowcu rzymskokatolicka parafia pw. św. Stanisława Kostki[324]. Jej początki wiążą się z działalnością administratora parafii św. Anny ks. Alfonsa Tomaszewskiego, który w piśmie 24 września 1945 roku do Katowickiego Zjednoczenia Przemysłu Węglowego przedstawił trzy propozycje zorganizowania samodzielnego duszpasterstwa w Giszowcu: urządzenie kaplicy w dawnej szkole ewangelickiej, przeznaczenie na cele kultu religijnego dawnego domu kawalera lub wykup lub dzierżawę przez gminę działki pod budowę nowego kościoła[325]. Pierwotnie propozycje zostały odrzucone, lecz ostatecznie w dniu 6 czerwca 1946 roku podpisano porozumienie na mocy którego parafia przejęła niezagospodarowany teren przy ul. Górniczego Stanu. 12 maja tego roku zebrano komitet budowy kościoła, lecz nieprzychylne budowy były nowe władze gminy Janów[326]. Poświęcenie kościoła św. Stanisława Kostki odbyło się w drugie święto Zesłania Ducha Świętego 17 maja 1948 roku[327][82].

Do parafii św. Stanisława Kostki przynależy jedyny na terenie Giszowca cmentarz, położony przy ul. Górniczego Stanu, o powierzchni 0,73 ha[328]. O jego założenie starano się już od 14 lipca 1948 roku w piśmie do Starostwa Powiatowego. Ostatecznie parafia zyskała teren pod cmentarz 26 października 1949 roku, kiedy to podpisano protokół zdawczo-odbiorczy z przedstawicielami Nadleśnictwa Imielin[327]. Oficjalną decyzję pozwalającą na chowanie zmarłych na cmentarzu uzyskano 16 listopada 1950 roku[329].

Ze względu na rozbudowę osiedla i ciągle wzrastającą liczbę mieszkańców kościół św. Stanisława Kostki stał się za mały, dlatego też postanowiono wybudować nową świątynię. 20 czerwca 1983 roku papież Jan Paweł II podczas pobytu w Katowicach poświęcił kamień węgielny pod budowę nowego kościoła pw. św. Barbary. Budowniczym kościoła oraz jego późniejszym proboszczem został ks. Izydor Harazin, natomiast za projekt kościoła odpowiadał Zygmunt Fagas[330]. Nową parafię św. Barbary erygowano 19 sierpnia 1984 roku, a pierwsze prace przy fundamentach nowego kościoła rozpoczęto w lipcu 1985 roku. Uroczystej konsekracji świątyni dokonano 23 października 1994 roku[331].

Sport i rekreacja

Sport

Zawodnicy Towarzystwa Pływackiego Giszowiec-Nikiszowiec 23 podczas Mistrzostw Polski w Piłce Wodnej odbywających się w sierpniu 1938 roku

Najstarszym klubem sportowym w Giszowcu było nieistniejące już Towarzystwo Pływackie Giszowiec-Nikiszowiec 23[87] założone z inicjatywy Jana Skupiny. Staw Małgorzata był bazą tego klubu pływackiego[332]. Największą popularność klub zyskał dzięki swojej zawodniczce Rozalii Kajzer-Piesiur. Była ona pierwszą olimpijką z Giszowca i uczestniczką igrzysk w Amsterdamie w 1928 roku[333][334]. Poza tym na terenie Giszowca przy gospodzie funkcjonowała kręgielnia, a w pobliżu willi dyrektora pole golfowe oraz korty tenisowe[335].

W kwietniu 1945 roku TPGN zostało przejęte przez reaktywowany klub RKS Siła Giszowiec. Pierwsze walne zebranie klubu odbyło się 22 kwietnia 1945 roku. Uruchomiono wówczas sekcje hokeja na lodzie, piłki nożnej i siatkówki. W tym samym roku pierwszym powojennym mistrzem Polski w hokeju została Cracovia, a trzecie miejsce zajęła Siła Giszowiec[336]. Alfred Gansiniec, zawodnik Siły Giszowiec, wziął udział w Zimowych Igrzyskach Olimpijskich w St. Moritz i w Zimowych Igrzyskach Olimpijskich 1952 roku w Oslo[337]. Klub w 1948 roku doprowadził do modernizacji lodowiska[338], które znajdowało się na terenie dzisiejszego osiedla Adama[336]. Rok później klub połączono z trzema innymi, tworząc Górnik Janów, które w późniejszym czasie przekształciło się w Naprzód Janów[338]. Z Giszowca wywodziło się kilku wybitnych sportowców, w tym Jan Junger – taternik, alpinista i andysta, który w latach 60. i 70. XX wieku utworzył wiele nowych dróg wspinaczkowych w Andach, Alpach i Tatrach. W grudniu 1970 roku powstał Górniczy Klub Żeglarski, zrzeszający na początku 45 członków. Klub utworzył bazę żeglarską w Ogonkach w obecnym województwie warmińsko-mazurskim. Kopalnia Staszic co roku od 1965 roku organizowała spartakiady w różnych dyscyplinach, zarówno letnich, jak i zimowych[339]. W 1966 roku w spartakiadzie uczestniczyło 617 osób w różnych dyscyplinach, natomiast w 1983 roku było ich prawie 900. Podczas tego wydarzenia największym zainteresowaniem cieszyły się rozgrywki piłki nożnej[340].

Rybaczówka przy stawie Janina

W latach 1999–2003 na kortach położonych przy ul. Pszczyńskiej działało Giszowieckie Towarzystwo Tenisowe. Klub żeglarski kontynuował swoją działalność jako Stowarzyszenie Żeglarskie Zwrot, które przeniosło się z ośrodka w Ogonkach na Piękna Górę koło Giżycka. Na Giszowcu działa założony w 1992 roku Zapaśniczy Klub Sportowy Tytan 92 Katowice. Największym sukcesem w historii Tytana było drużynowe mistrzostwo Polski kadetów, wywalczone w 1997 roku w Kostrzynie[341]. Działający na terenie osiedla Klub Sportowo-Rekreacyjny Amicus-Giszowiec prowadzi dwie sekcje: skata, a od roku 2012 roku pétanque[342].

Ośrodek Barbara-Janina

Historia ośrodka leśnego Barbara-Janina w Giszowcu zaczyna się w roku 1977, kiedy to kopalnia Staszic rozpoczęła budowę ośrodka rekreacyjnego. Nazwa Barbara-Janina pochodzi od nazwy znajdujących się w pobliżu dwóch stawów, wokół których ośrodek został zlokalizowany. Stworzono w tym miejscu bazę wypoczynkową dla pracowników kopalni Staszic i mieszkańców Giszowca. Lokalizacja ośrodka na terenie lasów i w pobliżu stawów stwarzała idealne warunki do uprawiania sportów. Sprzyjała także wędkarstwu, spacerom pieszym i rowerowym na terenie parku leśnego. Cały ośrodek liczący około 50 ha został podzielony na kilka części: kąpielisko, teren spacerowo-wypoczynkowy i tereny sportowe. W lesie wytyczono również ścieżkę zdrowia[343]. W 1971 roku grupa wędkarzy zorganizowała tu sekcję wędkarską[47].

W 1977 roku sekcja przejęła i zagospodarowała staw Górnik i rozpoczęła budowę Rybaczówki nad stawem Janina. Kilkakrotnie zarybiono stawy Górnik i Janina. W 1981 roku z koła miejskiego utworzono samodzielne koło Polskiego Związku Wędkarskiego. Obecnie w dawnej Rybaczówce, która była siedzibą wędkarzy, mieści się bar piwny[344]. Jeden z budynków Rybaczówki spłonął w marcu 2020 roku[345].

Turystyka

Giszowiec z racji na swoją zabytkową architekturę (unikatowa w skali europejskiej kolonia robotnicza) stanowi jedną z największych atrakcji turystycznych Katowic. Osiedle te znajduje się ono na powstałym w 2006 roku Szlaku Zabytków Techniki Województwa Śląskiego. Na samym Giszowcu do atrakcyjnych turystycznie miejsc zalicza się m.in. budynek gospody, która jest jednym z oddziałów Miejskiego Domu Kultury Szopienice-Giszowiec oraz Izbę Śląską, która zawiera galerię obrazów Ewalda Gawlika[6]. Przez teren Giszowca przechodzą następujące szlaki turystyczne:

Przypisy

  1. Data powołania obszaru dworskiego Giszowiec.
  2. a b c d Dz.U. z 1959 r. nr 64, poz. 381
  3. a b c d e f Studium... 2012 ↓, s. 3.
  4. a b c d Geoportal krajowy (pol.). geoportal.gov.pl. [dostęp 2020-05-19].
  5. a b c d e f Uchwała NR XLVI/449/97 Rady Miejskiej Katowic z dnia 29 września 1997 r.. [dostęp 2014-04-04].
  6. a b c Osiedle Giszowiec (pol.). www.zabytkitechniki.pl. [dostęp 2020-05-17].
  7. a b Barciak, Chojecka i Fertacz 2012a ↓, s. 43.
  8. Szaraniec 1996 ↓, s. 11.
  9. Barciak, Chojecka i Fertacz 2012a ↓, s. 46.
  10. Tokarska-Guzik, Rostański i Kupka 2002 ↓, s. 13.
  11. a b Tokarska-Guzik, Rostański i Kupka 2002 ↓, s. 14.
  12. Studium... 2012 ↓, s. 37.
  13. Studium... 2012 ↓, s. 38.
  14. Studium... 2012 ↓, s. 41.
  15. Barciak, Chojecka i Fertacz 2012a ↓, s. 44.
  16. Tokarska-Guzik, Rostański i Kupka 2002 ↓, s. 9.
  17. Barciak, Chojecka i Fertacz 2012a ↓, s. 48.
  18. Fajer 2008 ↓, s. 121.
  19. Fajer 2008 ↓, s. 124.
  20. Fajer 2008 ↓, s. 125.
  21. Fajer 2008 ↓, s. 126.
  22. Studium... 2012 ↓, s. 33.
  23. Barciak, Chojecka i Fertacz 2012a ↓, s. 55.
  24. Barciak, Chojecka i Fertacz 2012a ↓, s. 65.
  25. Barciak, Chojecka i Fertacz 2012a ↓, s. 56.
  26. Urząd Miasta Katowice: Prognoza oddziaływania na środowisko projektu studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego miasta Katowice - II edycja. 2009, s. 70. (pol.)
  27. Barciak, Chojecka i Fertacz 2012a ↓, s. 61.
  28. Centralna Baza Danych Geologicznych. Geoportal (pol.). Państwowy Instytut Geologiczny. [dostęp 2020-05-20].
  29. Raport o stanie jednolitych części wód podziemnych w dorzeczach – stan na rok 2016, Państwowy Instytut Geologiczny – Państwowy Instytut Badawczy, 2017, s. 96 (pol.).
  30. Barciak, Chojecka i Fertacz 2012a ↓, s. 51.
  31. Barciak, Chojecka i Fertacz 2012a ↓, s. 52.
  32. Barciak, Chojecka i Fertacz 2012a ↓, s. 54.
  33. a b Tokarska-Guzik, Rostański i Kupka 2002 ↓, s. 19.
  34. Tokarska-Guzik, Rostański i Kupka 2002 ↓, s. 25.
  35. Tokarska-Guzik, Rostański i Kupka 2002 ↓, s. 59.
  36. Tokarska-Guzik, Rostański i Kupka 2002 ↓, s. 71.
  37. Centralny rejestr form ochrony przyrody (pol.). crfop.gdos.gov.pl. [dostęp 2020-05-19].
  38. Tokarska-Guzik, Rostański i Kupka 2002 ↓, s. 78.
  39. Ponadstuletni buk Anton umiera. Drzewo nie zostanie jednak ścięte (pol.). katowice.wyborcza.pl, 2015-05-20. [dostęp 2020-05-20].
  40. Buk Anton umiera (pol.). swietodrzewa.pl. [dostęp 2020-05-20].
  41. Barciak, Chojecka i Fertacz 2012a ↓, s. 91.
  42. Studium... 2012 ↓, s. 32.
  43. Rada Miasta Katowice: UCHWAŁA NR XXXI/633/16 RADY MIASTA KATOWICE z dnia 26 października 2016 r. w sprawie nadania placowi położonemu na terenie miasta Katowice nazwy "Skwer Ewalda Gawlika" (pol.). bip.katowice.eu, 2016-10-26. [dostęp 2020-11-13].
  44. Park Giszowiecki (pol.). www.katowice.eu. [dostęp 2020-05-20].
  45. Studium... 2012 ↓, s. 34.
  46. Polski Związek Działkowców – Okręgowy Zarząd Śląski: Rejon Katowice (pol.). www.slaski-ozpzd.pl. [dostęp 2020-05-22].
  47. a b Tofilska 2016 ↓, s. 163.
  48. Studium... 2012 ↓, s. I.11.
  49. Zając-Jendryczka 2007 ↓, s. 14.
  50. Szejnert 2007 ↓, s. 94.
  51. Dz. U. Śl. z 1922 r. Nr 13, poz. 43.
  52. Szejnert 2007 ↓, s. 499.
  53. a b c Lewandowski 1998 ↓, s. 51.
  54. a b Tofilska 2016 ↓, s. 128.
  55. a b Lewandowski 1998 ↓, s. 52.
  56. Szejnert 2007 ↓, s. 405.
  57. Szejnert 2007 ↓, s. 411.
  58. Frużyński, Grzegorek i Rygus 2017 ↓, s. 135.
  59. Jaros 1984 ↓, s. 85.
  60. a b Paweł Grzywocz: Plany i mapy Giszowca (pol.). www.giszowiec.info. [dostęp 2020-11-11].
  61. Tofilska 2016 ↓, s. 9.
  62. Tofilska 2016 ↓, s. 10.
  63. a b c Matuszek 2008 ↓, s. 24.
  64. a b Frużyński, Grzegorek i Rygus 2017 ↓, s. 183.
  65. Frużyński, Grzegorek i Rygus 2017 ↓, s. 184.
  66. a b Jaros i Sekuła 1984 ↓, s. 7.
  67. Matuszek 2008 ↓, s. 25.
  68. Tofilska 2016 ↓, s. 27–28.
  69. a b Szejnert 2007 ↓, s. 41.
  70. Urząd celny znajdował się przy skrzyżowaniu ówczesnej szosy katowickiej i mysłowickiej. Miejsce, w którym stał budynek znajduje się obok przystanku autobusowego w kierunku Katowic przy ul. Pszczyńskiej naprzeciw ul. Mysłowickiej 4. Obecnie budynek już nie istnieje.
  71. a b c Jaros i Sekuła 1984 ↓, s. 8.
  72. a b c d e f g Tofilska 2016 ↓, s. 30.
  73. a b c d e Historia powstania osiedla (pol.). www.giszowiec.info. [dostęp 2020-05-26].
  74. Tofilska 2016 ↓, s. 28.
  75. a b c d Matuszek 2008 ↓, s. 26.
  76. Szejnert 2007 ↓, s. 363.
  77. a b c Matuszek 2008 ↓, s. 27.
  78. a b Tofilska 2016 ↓, s. 59.
  79. Tofilska 2016 ↓, s. 53.
  80. Tofilska 2016 ↓, s. 57.
  81. Tofilska 2016 ↓, s. 58.
  82. a b c d e Szaraniec 1996 ↓, s. 105.
  83. a b Jaros i Sekuła 1984 ↓, s. 12.
  84. Szejnert 2007 ↓, s. 92.
  85. a b Jaros i Sekuła 1984 ↓, s. 15.
  86. a b Zając-Jendryczka 2007 ↓, s. 33.
  87. a b c Zając-Jendryczka 2007 ↓, s. 34.
  88. Jaros i Sekuła 1984 ↓, s. 16.
  89. Jaros i Sekuła 1984 ↓, s. 17.
  90. a b Jaros i Sekuła 1984 ↓, s. 18.
  91. Szejnert 2007 ↓, s. 106–108.
  92. a b c Zając-Jendryczka 2007 ↓, s. 18.
  93. Tofilska 2016 ↓, s. 69.
  94. Tofilska 2016 ↓, s. 70.
  95. a b Tofilska 2016 ↓, s. 74.
  96. Tofilska 2016 ↓, s. 75.
  97. Tofilska 2016 ↓, s. 76.
  98. Tofilska 2016 ↓, s. 79.
  99. Tofilska 2016 ↓, s. 81.
  100. Tofilska 2016 ↓, s. 82.
  101. a b Tofilska 2016 ↓, s. 109.
  102. a b Masakra w giszowieckim lesie (pol.). www.giszowiec.info. [dostęp 2020-05-26].
  103. Szejnert 2007 ↓, s. 219.
  104. a b Tofilska 2016 ↓, s. 117.
  105. Tofilska 2016 ↓, s. 115.
  106. Tofilska 2016 ↓, s. 122.
  107. Tofilska 2016 ↓, s. 123.
  108. a b Tofilska 2016 ↓, s. 125.
  109. Jaros i Sekuła 1984 ↓, s. 35.
  110. Tofilska 2016 ↓, s. 126.
  111. Tofilska 2016 ↓, s. 127.
  112. a b Dz.U. z 1951 r. nr 18, poz. 147
  113. Tofilska 2007 ↓, s. 100.
  114. a b Frużyński, Grzegorek i Rygus 2017 ↓, s. 191.
  115. Tofilska 2016 ↓, s. 130.
  116. a b Tofilska 2016 ↓, s. 135.
  117. Tofilska 2007 ↓, s. 140.
  118. Tofilska 2007 ↓, s. 128.
  119. Tofilska 2007 ↓, s. 144.
  120. Tofilska 2007 ↓, s. 141.
  121. Szejnert 2007 ↓, s. 366–368.
  122. Henryka Wach-Malicka: O człowieku, który nie chciał mieszkać w szufladzie (pol.). slaskie.naszemiasto.pl, 2006-02-27. [dostęp 2020-05-16].
  123. rhein-zeitung.de: Flugzeugentführungen nach Deutschland (niem.). [dostęp 2020-05-16].
  124. Tofilska 2016 ↓, s. 378.
  125. Szejnert 2007 ↓, s. 386.
  126. a b Tofilska 2016 ↓, s. 178.
  127. Rada Miejska w Katowicach, Uchwała Nr VIII/44/90 Rady Miejskiej w Katowicach z dnia 8 października 1990 r. w sprawie zmiany i nadania nazw ulicom i osiedlom w Katowicach (pol.).
  128. a b Tofilska 2016 ↓, s. 179.
  129. a b Tofilska 2016 ↓, s. 181.
  130. a b Kopalnia Wieczorek przekazana do likwidacji (pol.). W: Puls Biznesu [on-line]. pb.pl, 2018-03-31. [dostęp 2020-06-09].
  131. a b Polska Agencja Prasowa: Górnictwo: katowickie kopalnie Wujek i Murcki-Staszic od Nowego Roku działają pod wspólnym szyldem jako kopalnia Staszic-Wujek (pol.). nettg.pl, 2021-01-01. [dostęp 2021-01-09].
  132. Tofilska 2016 ↓, s. 183.
  133. a b Osiedle Pod Kasztanami – Katowice Giszowiec (pol.). tbs.katowice.pl. [dostęp 2020-05-26].
  134. a b Tofilska 2016 ↓, s. 189.
  135. Tofilska 2016 ↓, s. 194.
  136. Adam Hajduga, Portfolio Szlaku Zabytków Techniki województwa śląskiego, Ewa Bogacz-Wojtanowska, Łukasz Gaweł, Anna Góral (red.), „Szlaki kulturowe jako medium zmian w kulturze”, Stowarzyszenie Gmin i Powiatów Małopolski, 2016, s. 51–88 (pol.).
  137. Urząd Marszałkowski Województwa Śląskiego: Industriada 2010 (pol.). slaskie.pl, 2010-06-07. [dostęp 2020-11-16].
  138. ndustriada 2010 na Nikiszowcu i Giszowcu: Gra miejska i orkiestra dęta (pol.). slaskie.naszemiasto.pl, 2010-06-13. [dostęp 2020-11-16].
  139. Strategia Rozwiązywania Problemów Społecznych Miasta Katowice na lata 2016–2021. „Załącznik do projektu uchwały Rady Miasta Katowice w sprawie przyjęcia Strategii Rozwiązywania Problemów Społecznych Miasta Katowice na lata 2016–2021.”, s. 9, 2016-05-04 (pol.). 
  140. a b c Jaros i Sekuła 1984 ↓, s. 9.
  141. Jaros i Sekuła 1984 ↓, s. 10.
  142. a b c Gieschewald (Ortsteil) (pol.). cybercity.de. [dostęp 2020-11-17].
  143. a b c Tofilska 2016 ↓, s. 141.
  144. a b c d Studium... 2012 ↓, Załącznik MI.21.
  145. Studium... 2012 ↓, s. 23.
  146. Zając-Jendryczka 2007 ↓, s. 49.
  147. Szejnert 2007 ↓, s. 58.
  148. Tofilska 2007 ↓, s. 51.
  149. Urząd Miasta Katowice: Dzielnice Katowic (pol.). www.katowice.eu. [dostęp 2020-06-10].
  150. Adam Drobniak, Adam Polko, Klaudia Plac, Diagnoza sytuacji społeczno-ekonomicznej Miasta Katowice wraz z wyznaczeniem obszarów rewitalizacji i analizą strategiczną, Katowice: Miasto Katowice, 2014, s. 7, ISBN 978-83-61061-97-7.
  151. Wiceprezydent Miasta Katowice, DEMOGRAFIA KATOWIC, „Zał. 11 do pisma nr SO-IV.0644.82.2015.KP z dn. 7 października 2015 roku”, Katowice 2015, s. 4 (pol.).
  152. Załącznik nr 3 do Zarządzenia nr 714/2016 Prezydenta Miasta Katowice z dnia 11.03.2016 w sprawie określenia zasad i harmonogramu realizacji Budżetu Obywatelskiego Katowice 2017, 11 marca 2016 (pol.).
  153. Podział środków finansowych VII edycji Budżetu Obywatelskiego Katowice (na rok 2021) z podziałem na jednostki pomocnicze i projekty zadań o charakterze ogólnomiejskim (wg stanu ludności Katowic na dzień 31 grudnia 2019 r.) z uwzględnieniem środków pozostałych po głosowaniu w poprzednich edycjach Budżetu Obywatelskiego, www.bo.katowice.eu (pol.).
  154. Studium... 2012 ↓, Załącznik Z I.13.
  155. Zając-Jendryczka 2007 ↓, s. 16.
  156. Barciak, Chojecka i Fertacz 2012a ↓, s. 138.
  157. Barciak, Chojecka i Fertacz 2012a ↓, s. 139.
  158. a b c Zając-Jendryczka 2007 ↓, s. 19.
  159. Barciak, Chojecka i Fertacz 2012a ↓, s. 140.
  160. Rada Jednostki Pomocniczej nr 17 Giszowiec (pol.). bip.katowice.eu. [dostęp 2020-05-30].
  161. Rada Jednostki Pomocniczej Nr 17 Giszowiec (pol.). rjp17.giszowiec.pl. [dostęp 2020-05-30].
  162. Rada Miejska Katowic: Uchwała nr LII/698/02 Rady Miejskiej Katowic z dnia 10 lipca 2002 r. (pol.). [dostęp 2010-07-18].
  163. Biuletyn Informacji Publicznej. Urząd Miasta Katowice. Radni V kadencji [dostęp 2010-07-18] [zarchiwizowane z adresu 2010-08-10].
  164. Państwowa Komisja Wyborcza: Polska. Województwo. śląskie. Miasto Katowice. Obwody (pol.). wybory2006.pkw.gov.pl. [dostęp 2020-11-18].
  165. Tofilska 2016 ↓, s. 180.
  166. Administracja Osiedla Giszowiec (pol.). www.ksm.katowice.pl. [dostęp 2020-05-30].
  167. Administracja Staszic (pol.). www.sdsm.pl. [dostęp 2020-05-30].
  168. Administracja Wieczorek (pol.). www.sdsm.pl. [dostęp 2020-05-30].
  169. Jaros 1984 ↓, s. 28.
  170. a b Tofilska 2016 ↓, s. 133.
  171. Frużyński, Grzegorek i Rygus 2017 ↓, s. 192.
  172. Frużyński, Grzegorek i Rygus 2017 ↓, s. 193.
  173. Zając-Jendryczka 2007 ↓, s. 89.
  174. a b Tofilska 2016 ↓, s. 134.
  175. Historia powstania Kopalni Staszic (pol.). www.giszowiec.info. [dostęp 2020-05-26].
  176. Śląska Okręgowa Izba Inżynierów Budownictwa (pol.). slk.piib.org.pl. [dostęp 2020-06-01].
  177. Beton Katowice – betoniarnia Górażdże (pol.). www.gorazdze.pl. [dostęp 2020-06-01].
  178. Tajchem Kozik Grupa Spółka Jawna (pol.). bielinka.pl. [dostęp 2020-06-01].
  179. Polska Grupa Farmaceutyczna S.A. (pol.). www.pgf.com.pl. [dostęp 2020-06-01].
  180. a b Studium... 2012 ↓, s. 62–63.
  181. Tofilska 2016 ↓, s. 146.
  182. Biedronka. Lista sklepów – Katowice (pol.). www.biedronka.pl. [dostęp 2020-06-10].
  183. Carrefour Market Katowice (pol.). sklep.carrefour.pl. [dostęp 2020-06-10].
  184. Lewiatan Katowice (pol.). lewiatan.pl. [dostęp 2020-06-10].
  185. Lewiatan – Sklep (pol.). mapa.targeo.pl. [dostęp 2020-06-10].
  186. Lidl. Lista sklepów (pol.). lidl.pl, 2020-06-08. [dostęp 2020-06-10].
  187. Kia Euro-Kas – Autoryzowany Dealer Kia. Kontakt (pol.). kia.eurokas.pl. [dostęp 2020-06-10].
  188. Honda JKK Moto. Kontakt (pol.). honda.jkk.com.pl. [dostęp 2020-06-10].
  189. Euro-Kas SA. Kontakt (pol.). eurokas.volvocars-partner.pl. [dostęp 2020-06-10].
  190. Automobilklub Śląski: Okręgowa Stacja Kontroli Pojazdów w Katowicach (pol.). www.auto-slaski.katowice.pl. [dostęp 2020-06-10].
  191. AMIC Polska: PL064 Katowice (pol.). amicenergy.pl. [dostęp 2020-06-10].
  192. BP Europa SE: Mapa stacji bp (pol.). www.bp.com. [dostęp 2020-06-10].
  193. Studium... 2012 ↓, s. 72.
  194. Barciak, Chojecka i Fertacz 2012a ↓, s. 67.
  195. Studium... 2012 ↓, s. 87.
  196. a b c d e Jaros i Sekuła 1984 ↓, s. 137.
  197. Grzegorz Żądło: Ścieki z Katowic przestaną płynąć do Sosnowca (pol.). katowice24.info, 2019-10-24. [dostęp 2020-06-04].
  198. Studium... 2012 ↓, s. 89.
  199. a b Studium... 2012 ↓, s. 84.
  200. Mapa sieci elektroenergetycznej (pol.). ebin.josm.pl. [dostęp 2020-07-04].
  201. Google: Dalkia Polska Energia S.A. - Zakład Produkcyjny Wieczorek. goo.gl. [dostęp 2020-11-17].
  202. Studium... 2012 ↓, s. 85.
  203. a b c d Szaraniec 1996 ↓, s. 102.
  204. a b c d e f g h i j k Studium... 2012 ↓, s. 75.
  205. a b c Studium... 2012 ↓, Załącznik MI.30.
  206. Rada Miasta Katowice, UCHWAŁA NR XL/925/13 RADY MIASTA KATOWICE z dnia 11 września 2013 r. w sprawie zaliczenia dróg na terenie miasta Katowice do kategorii dróg powiatowych oraz gminnych (pol.).
  207. Studium... 2012 ↓, s. 76.
  208. Soida 1997 ↓, s. 48.
  209. Linia Katowice Szopienice Północne – Katowice Muchowiec (657) (pol.). www.bazakolejowa.pl. [dostęp 2020-05-30].
  210. Linia Dąbrowa Górnicza Towarowa – Panewnik (171) (pol.). www.bazakolejowa.pl. [dostęp 2020-05-30].
  211. www.bazakolejowa.pl (pol.). Linia Mysłowice – Katowice Muchowiec (655). [dostęp 2020-05-30].
  212. a b c Ryszard Stankiewicz, Marcin Stiasny: Atlas linii kolejowych polski 2010. Rybnik: Wydawnictwo Eurosprinter, 2010. ISBN 978-83-926946-8-7.
  213. Linia JCA – Klara (CTL Maczki-Bór 401) (pol.). www.bazakolejowa.pl. [dostęp 2020-05-30].
  214. CTL Maczki-Bór S.A. w Sosnowcu, Rozkład jazdy pociągów na rok 2013 / 2014 (pol.).
  215. Linia Staszic – KWK Staszic (898) (pol.). www.bazakolejowa.pl. [dostęp 2020-05-30].
  216. a b Kolej wąskotorowa Balkan (pol.). www.giszowiec.info. [dostęp 2020-05-26].
  217. a b Neubau (pol.). www.giszowiec.info. [dostęp 2020-05-26].
  218. Szejnert 2007 ↓, s. 362.
  219. a b Zarząd Transportu Metropolitalnego: Rozkład jazdy ZTM (pol.). rj.metropoliaztm.pl. [dostęp 2020-06-01].
  220. GZM: Ruszył montaż kolejnych tablic SDIP. Tym razem większość trafi do Zagłębia (pol.). www.transport-publiczny.pl, 2020-03-05. [dostęp 2020-06-01].
  221. a b c d e Infrastruktura rowerowa Katowic (pol.). www.google.com/maps. [dostęp 2020-08-17].
  222. a b c d OpenStreetMap. Mapa rowerowa (pol.). www.openstreetmap.org. [dostęp 2020-08-17].
  223. Urząd Miasta Katowice: Podstawowa Sieć Infr. Rowerowej - wyszczególnienie funkcji (pol.). www.katowice.eu. [dostęp 2020-08-17].
  224. a b c d Urząd Miasta Katowice: Katowice na rowery. Trasy (pol.). www.katowice.eu. [dostęp 2020-08-17].
  225. Coraz więcej rowerów miejskich na Śląsku (pol.). citybybike.pl, 2017-08-09. [dostęp 2020-08-17].
  226. a b c City by bike. Mapa stacji (pol.). citybybike.pl. [dostęp 2020-08-17].
  227. a b c Giszowiec – nowa górnośląska wieś górnicza (pol.). www.giszowiec.info. [dostęp 2020-05-26].
  228. Zając-Jendryczka 2007 ↓, s. 26.
  229. Szejnert 2007 ↓, s. 37.
  230. a b c Tofilska 2016 ↓, s. 31.
  231. Zając-Jendryczka 2007 ↓, s. 21.
  232. a b Zając-Jendryczka 2007 ↓, s. 13.
  233. a b Szaraniec 1996 ↓, s. 103.
  234. Szejnert 2007 ↓, s. 36.
  235. Tofilska 2016 ↓, s. 32.
  236. a b c Tofilska 2016 ↓, s. 33.
  237. a b Tofilska 2016 ↓, s. 35.
  238. Zając-Jendryczka 2007 ↓, s. 22.
  239. Szejnert 2007 ↓, s. 38.
  240. Szejnert 2007 ↓, s. 39.
  241. Matuszek 2008 ↓, s. 28.
  242. a b Matuszek 2008 ↓, s. 29.
  243. Kolonia amerykańska (pol.). www.giszowiec.info. [dostęp 2020-05-26].
  244. Frużyński, Grzegorek i Rygus 2017 ↓, s. 201.
  245. Tofilska 2016 ↓, s. 139.
  246. Jaros i Sekuła 1984 ↓, s. 135.
  247. Tofilska 2016 ↓, s. 140.
  248. a b Współczesna zabudowa (pol.). www.giszowiec.info. [dostęp 2020-05-26].
  249. Tofilska 2016 ↓, s. 142.
  250. Katowickie budynki (pol.). katowickiebudynki.eu. [dostęp 2020-05-26].
  251. Tofilska 2016 ↓, s. 145.
  252. Jaros i Sekuła 1984 ↓, s. 141.
  253. Osiedle mieszkaniowe „Giszowiec – Kasztany” w Katowicach (pol.). tbs.katowice.pl. [dostęp 2020-05-26].
  254. a b Osiedle „Giszowiec-Kasztany” (pol.). www.giszowiec.info. [dostęp 2020-05-26].
  255. a b c Lokalny Program rewitalizacji miasta Katowice na lata 2007–2013 [dostęp 2020-11-17] [zarchiwizowane z adresu 2016-07-22].
  256. a b c d e Narodowy Instytut Dziedzictwa: Wykaz zabytków nieruchomych wpisanych do rejestru zabytków. Województwo śląskie (pol.). www.nid.pl. [dostęp 2020-11-14].
  257. a b c Śląski Urząd Wojewódzki w Katowicach: Ewidencja miejsc pamięci województwa śląskiego: miasto Katowice (pol.). www.katowice.uw.gov.pl. [dostęp 2020-06-10].
  258. Anton Uthemann (pol.). www.giszowiec.info. [dostęp 2020-06-10].
  259. Studium... 2012 ↓, s. 18.
  260. Studium... 2012 ↓, s. 10.
  261. Studium... 2012 ↓, s. 8.
  262. Studium... 2012 ↓, Załącznik Z I.8.
  263. Tofilska 2016 ↓, s. 44.
  264. a b c d e f g Szkoła Podstawowa nr 51 w Katowicach: Historia szkoły (pol.). www.szkola51.pl. [dostęp 2020-05-28].
  265. Barciak, Chojecka i Fertacz 2012a ↓, s. 555.
  266. a b Tofilska 2016 ↓, s. 45.
  267. a b Tofilska 2016 ↓, s. 83.
  268. Tofilska 2016 ↓, s. 84.
  269. Szejnert 2007 ↓, s. 121.
  270. a b Tofilska 2016 ↓, s. 88.
  271. Tofilska 2016 ↓, s. 86.
  272. Tofilska 2016 ↓, s. 87.
  273. Szejnert 2007 ↓, s. 208.
  274. Tofilska 2016 ↓, s. 119.
  275. Tofilska 2016 ↓, s. 148.
  276. Szejnert 2007 ↓, s. 307.
  277. a b Tofilska 2016 ↓, s. 149.
  278. a b c Tofilska 2016 ↓, s. 151.
  279. Tofilska 2016 ↓, s. 152.
  280. Szejnert 2007 ↓, s. 444–446.
  281. Tofilska 2016 ↓, s. 153.
  282. a b Tofilska 2016 ↓, s. 147.
  283. Ośrodek Rehabilitacyjno-Edukacyjno-Wychowawczy im. dr Marii Trzcińskiej-Fajfrowskiej (pol.). www.giszowiec.info. [dostęp 2020-05-28].
  284. Ośrodek Rehabilitacyjno-Edukacyjno-Wychowawczy im. Dr Marii Trzcińskiej-Fajfrowskiej w Katowicach-Giszowcu (pol.). www.orew.katowice.pl. [dostęp 2020-05-16].
  285. Szejnert 2007 ↓, s. 399.
  286. Żłobek Miejski w Katowicach. Wojciecha 23A (pol.). www.zlobek.katowice.pl. [dostęp 2020-05-29].
  287. Miejskie Przedszkole nr 59 w Katowicach (pol.). przedszkole59.wordpress.com. [dostęp 2020-05-29].
  288. Przedszkole Nr 61 przy Zespole Szkolno-Przedszkolnym nr 13 w Katowicach (pol.). www.przedszkole61.katowice.pl. [dostęp 2020-05-29].
  289. Miejskie Przedszkole nr 64 w Katowicach (pol.). mp64.katowice.eu. [dostęp 2020-05-29].
  290. Miejskie Przedszkole nr 91 z Oddziałami Integracyjnymi w Katowicach: Kontakt (pol.). przedszkole-91.edupage.org. [dostęp 2020-11-18].
  291. Niepubliczne Przedszkole i Klub Malucha Babaloo (pol.). www.facebook.com. [dostęp 2020-05-29].
  292. Organizacja szkoły (pol.). www.szkola51.pl. [dostęp 2020-05-28].
  293. Szkoła Podstawowa nr 54 im. Marii Konopnickiej w Katowicach (pol.). www.sp54.katowice.pl. [dostęp 2020-05-28].
  294. Rada Miasta Katowice, Uchwała nr VIII/160/19 Rady Miasta Katowice z dnia 30 maja 2019 r. w sprawie utworzenia Zespołu Szkolno-Przedszkolnego Nr 13 w Katowicach, w skład którego wchodzą Szkoła Podstawowa Nr 51 z Oddziałami Integracyjnymi im. Fryderyka Chopina w Katowicach ul. Przyjazna 7a, Miejskie Przedszkole Nr 61 w Katowicach ul. Karliczka 18 oraz Miejskie Przedszkole Nr 91 z Oddziałami Integracyjnymi w Katowicach ul. Adama 33. (pol.).
  295. Szkoła Podstawowa dla Dziewcząt Płomień (pol.). www.plomien.edu.pl. [dostęp 2020-05-28].
  296. Tofilska 2016 ↓, s. 46.
  297. Jaros i Sekuła 1984 ↓, s. 145.
  298. Jaros i Sekuła 1984 ↓, s. 146.
  299. Centrum Medyczne Giszowiec (pol.). www.cmgiszowiec.pl. [dostęp 2020-05-30].
  300. Poradnia Delta-Med (pol.). [dostęp 2020-05-30].
  301. Przychodnia Bracka Staszic (pol.). www.uniabracka.pl. [dostęp 2020-05-30].
  302. Przychodnia „Przyjazna” (pol.). www.swiat-zdrowia.pl. [dostęp 2020-05-30].
  303. Klinika Weterynaryjna Giszowiec (pol.). wetklinika.pl. [dostęp 2020-05-30].
  304. Mapy Google (pol.). www.google.pl. [dostęp 2020-05-30].
  305. Studium... 2012 ↓, s. 73.
  306. Jednostka Ratowniczo-Gaśnicza nr I (pol.). strazpozarna.katowice.pl. [dostęp 2020-06-10].
  307. Komisariat V Policji w Katowicach (pol.). katowice.slaska.policja.gov.pl. [dostęp 2020-06-10].
  308. Tofilska 2016 ↓, s. 43.
  309. Tofilska 2016 ↓, s. 95.
  310. Tofilska 2016 ↓, s. 160.
  311. Jaros i Sekuła 1984 ↓, s. 149.
  312. a b Tofilska 2016 ↓, s. 161.
  313. Jaros i Sekuła 1984 ↓, s. 152.
  314. Jaros i Sekuła 1984 ↓, s. 153.
  315. Szejnert 2007 ↓, s. 402–403.
  316. Szaraniec 1996 ↓, s. 106.
  317. Orkiestra Symfoniczna K.H.W. S.A. KWK „Staszic” (pol.). staszic-orkiestry.pl. [dostęp 2020-05-30].
  318. Miejski Dom Kultury Szopienice-Giszowiec w Katowicach (pol.). mdk.katowice.pl. [dostęp 2020-05-30].
  319. Giszowieckie Centrum Kultury (pol.). www.ksm.katowice.pl. [dostęp 2020-05-30].
  320. Bartosz Marzec: Cogito za reportaż o Śląsku (pol.). www.rp.pl, 2008-09-23. [dostęp 2020-05-16].
  321. Barciak, Chojecka i Fertacz 2012b ↓, s. 219.
  322. Szejnert 2007 ↓, s. 367–368.
  323. NO-NAME-SYSTEMS: TEN DOM ISTNIEJE NADAL (pol.). gorniczy.blogspot.com, 2012-03-20. [dostęp 2020-11-18].
  324. Tofilska 2016 ↓, s. 169.
  325. Tofilska 2016 ↓, s. 164.
  326. Tofilska 2016 ↓, s. 165.
  327. a b Tofilska 2016 ↓, s. 170.
  328. Studium... 2012 ↓, s. 70.
  329. Tofilska 2016 ↓, s. 171.
  330. Tofilska 2016 ↓, s. 174.
  331. Tofilska 2016 ↓, s. 192.
  332. Tofilska 2016 ↓, s. 102.
  333. Tofilska 2016 ↓, s. 103.
  334. Szejnert 2007 ↓, s. 120–121.
  335. Tofilska 2016 ↓, s. 106–107.
  336. a b Tofilska 2016 ↓, s. 156.
  337. Tofilska 2016 ↓, s. 157.
  338. a b Tofilska 2016 ↓, s. 158.
  339. Tofilska 2016 ↓, s. 159.
  340. Jaros i Sekuła 1984 ↓, s. 157.
  341. Tofilska 2016 ↓, s. 187.
  342. Tofilska 2016 ↓, s. 188.
  343. Tofilska 2016 ↓, s. 162.
  344. Tofilska 2016 ↓, s. 160–162.
  345. Anna Malinowska: Na Giszowcu spłonęła rybaczówka. "To miejsce było naszym drugim domem" (pol.). katowice.wyborcza.pl, 2020-03-30. [dostęp 2020-11-18].
  346. a b c d e Urząd Miasta Katowice: Szlaki turystyczne (pol.). www.katowice.eu. [dostęp 2020-06-10].

Bibliografia

  1. Antoni Barciak, Ewa Chojecka, Sylwester Fertacz (red.), Katowice. Środowisko, dzieje, kultura, język i społeczeństwo, t. 1, Katowice: Muzeum Historii Katowic, 2012a, ISBN 978-83-87727-24-6.
  2. Antoni Barciak, Ewa Chojecka, Sylwester Fertacz (red.), Katowice. Środowisko, dzieje, kultura, język i społeczeństwo, t. 2, Katowice: Muzeum Historii Katowic, 2012b, ISBN 978-83-87727-29-1.
  3. Adam Bartoszek, Krzysztof Czekaj, Dobroniega Trawkowska: Diagnoza problemów społecznych i monitoring polityki społecznej dla aktywizacji zasobów ludzkich w Katowicach. Katowice: Uniwersytet Śląski w Katowicach, 2012. ISBN 978-83-61061-97-7.
  4. Adam Frużyński, Grzegorz Grzegorek, Piotr Rygus, Kopalnie i huty Katowic, Katowice: Wydawnictwo „Prasa i Książka” Grzegorz Grzegorek, 2017, s. 99, ISBN 978-83-63780-23-4 (pol.).
  5. Maria Fajer, Gleby na obszarze Górnośląskiego Związku Metropolitalnego, [w:] Renata Dulias, Adam Hibszer (red.), Górnośląski Związek Metropolitalny. Zarys geograficzny, Sosnowiec: Polskie Towarzystwo Geograficzne Oddział Katowicki, 2008, s. 119–130, ISBN 978-83-61695-00-4.
  6. Jerzy Jaros, Słownik historyczny kopalń węgla na ziemiach polskich, Katowice: Śląski Instytut Naukowy, 1984, ISBN 83-00-00648-6.
  7. Jerzy Jaros, Henryk Sekuła, Kopalnia „Staszic” 1964-1984, Katowice: Śląski Instytut Naukowy, 1984, ISBN 83-7008-056-1 (pol.).
  8. Jan F. Lewandowski, Giszowiecka elegia, „Śląsk”, 9/35, Katowice: Górnośląskie Towarzystwo Literackie, 1998, s. 50–52, ISSN 1425-3917.
  9. Piotr Matuszek, „Katowickie” osiedle potomków Gieshego, Piotr Matuszek, Joanna Tofilska, Andrzej Złoty (red.), „Nikiszowiec, Giszowiec i inne osiedla Katowic”, Archiwum Państwowe Katowic, Miejski Dom Kultury w Giszowcu, Bractwo Gospodarcze Związku Górnośląskiego, FW Koral, 2008, s. 15–34, ISBN 978-83-7593-005-4 (pol.).???
  10. Krzysztof Soida (red.): Dzieje katowickiego okręgu kolejowego. Katowice: Śląska Dyrekcja Okręgowa Kolei Państwowych, 1997.
  11. Studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego miasta Katowice – II edycja. Część 1. Uwarunkowania zagospodarowania przestrzennego, Załącznik nr 1 do uchwały nr XXI/483/12 Rady Miasta Katowice z dnia 25 kwietnia 2012 r. w sprawie uchwalenia „Studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego miasta Katowice” – II edycja, Miasto Katowice, 2012 [zarchiwizowane z adresu 2016-03-07] (pol.).
  12. Lech Szaraniec, Osady i osiedla Katowic, Katowice: Oficyna „Artur”, 1996, ISBN 83-905115-0-9.
  13. Małgorzata Szejnert, Czarny ogród, wyd. pierwsze, Kraków: Społeczny Instytut Wydawniczy Znak, 2007, ISBN 978-83-240-0896-4.
  14. Joanna Tofilska, Katowice Nikiszowiec: miejsce, ludzie, historia, Katowice: Muzeum Historii Katowic, 2007, ISBN 978-83-87727-68-0.
  15. Joanna Tofilska, Giszowiec. Monografia historyczna, Katowice: Muzeum Historii Katowic, 2016, ISBN 978-83-64356-19-3.
  16. Barbara Tokarska-Guzik, Adam Rostański, Roman Kupka, Katowice. Przyroda miasta, Katowice: Wydawnictwo Kubajak, 2002, ISBN 83-87971-49-9.
  17. Agnieszka Zając-Jendryczka, Społeczność Giszowca – dzielnicy Katowic, Katowice: Wydawnictwo Naukowe Śląsk, 2007, ISBN 978-83-7164-533-4.

Media użyte na tej stronie

Katowice-Giszowiec 005.jpg
Autor: Marek Mróz, Licencja: CC BY-SA 4.0
Katowice - Giszowiec. Ulica Kosmiczna - budynki z lat 50. XX wieku
Katowice-Giszowiec IV 003.jpg
Autor: Marek Mróz, Licencja: CC BY-SA 4.0
Katowice-Giszowiec. Ul. Kosmiczna. Domy z lat 50. XX wieku
Katowice-Giszowiec IV 097.jpg
Autor: Marek Mróz, Licencja: CC BY-SA 4.0
Katowice-Giszowiec. Osiedle Adama. Przedszkole nr 91
POL Szlak czerwony.svg
Czerwony szlak turystyczny.
Staszic Schacht 2.jpg
Autor: Klaumich49, Licencja: CC BY-SA 4.0
Berrgwerk Staszic Gerüst über Schacht 2
Szkoła Giszowiec pl. pod Lipami Katowice.jpg
Autor: Christophorus ex Silesia, Licencja: CC BY-SA 3.0 pl
Budynek dawnej szkoły położony przy pl. pod Lipami w Katowicach, w dzielnicy Giszowiec, budynek wzniesiono w latach 1907-1914.
Szlak rowerowy czarny.svg
Czarny szlak rowerowy
Katowice-Giszowiec 107.jpg
Autor: Marek Mróz, Licencja: CC BY-SA 4.0
Katowice - Giszowiec. Plac Pod Lipami 1. Karczma Śląska
Katowice-Giszowiec pomnik 3 1 0 10 1512 229351.jpg
Katowice-Giszowiec. Pomnik na obecnym placu Pod Lipami. Uczniowie szkoły powszechnej podczas składania wieńca pod pomnikiem Powstańców Śląskich w Giszowcu.
Giszowiec plan sytuacyjny 1910.jpg
Giszowiec plan sytuacyjny z 1910 roku
Gawlikówka Giszowiec pl. pod Lipami Katowice.jpg
Autor: Christophorus ex Silesia, Licencja: CC BY-SA 3.0 pl
Izba Śląska (Gawlikówka) - prezentuje malarstwo Ewalda Gawlika oraz tradycyjny wystrój izby śląskiej. Budynek powstał w latach 1907-1914 i znajduję się przy placu pod Lipami w Katowicach, w dzielnicy Giszowiec
Katowice-Giszowiec 164.jpg
Autor: Marek Mróz, Licencja: CC BY-SA 4.0
Katowice-Giszowiec. Ulica Miła
Katowice-Giszowiec IV 108.jpg
Autor: Marek Mróz, Licencja: CC BY-SA 4.0
Katowice-Giszowiec. Ul. Pod Kasztanami. Dawny konsum z lat międzywojennych
Katowice-Giszowiec 026.jpg
Autor: Marek Mróz, Licencja: CC BY-SA 4.0
Katowice - Giszowiec. Ulica Górniczego Stanu. Kolonia amerykańska
GISZOWIEC. AB-083.JPG
Autor: Antekbojar, Licencja: CC0
Giszowieckie Centrum Kultury.
Katowice-Giszowiec II 047.jpg
Autor: Marek Mróz, Licencja: CC BY-SA 4.0
Katowice-Giszowiec. Ścieżka rowerowa pomiędzy stawami Barbara i Janina
Katowice - Pod Kasztanami (1).jpg
Autor: Michał Bulsa, Licencja: CC BY-SA 4.0
Budowa osiedla TBS "Pod Kasztanami" w rejonie ul. Pod Kasztanami i ul. Górniczego Stanu w Katowicach-Giszowcu
Distinctive emblem for cultural property.svg
Blue Shield - the Distinctive emblem for the Protection of Cultural Property. The distinctive emblem is a protective symbol used during armed conflicts. Its use is restricted under international law.
POL Szlak czarny.svg
Czarny szlak turystyczny.
Katowice-Giszowiec 037.jpg
Autor: Marek Mróz, Licencja: CC BY-SA 4.0
Katowice - Giszowiec. Ulica Pszczyńska. Willa Uthemanna
Katowice-Giszowiec Kopalnia Staszic 3 53 0 3 296 274120.jpg
Katowice-Giszowiec. Kopalnia Węgla Kamiennego Staszic
Katowice-Giszowiec 168.jpg
Autor: Marek Mróz, Licencja: CC BY-SA 4.0
Katowice-Giszowiec. Ulica Przyjazna. Szkoła Podstawowa nr 51
Szlak rowerowy niebieski.svg
Niebieski szlak rowerowy
Katowice-Giszowiec IV 022.jpg
Autor: Marek Mróz, Licencja: CC BY-SA 4.0
Katowice-Giszowiec. Ul. Mysłowicka. Sklep Biedronka
Katowice-Giszowiec Gruss aus Gieschewald. Direktor Villa.png
Katowice - Giszowiec. Dawna willa dyrektora kopalni Giesche.
Towarszystwo Pływackie Giszowiec-Nikiszowiec 23 3 1 0 14 2596 152092.jpg
Katowice-Giszowiec. Fotografia grupowa drużyny Towarszystwa Pływackiego Giszowiec-Nikiszowiec 23.
GISZOWIEC. AB-040.JPG
Autor: Antekbojar, Licencja: CC0
PARK OSIEDLOWY.
Katowice, Ewy 2.JPG
Autor: Ewkaa, Licencja: CC BY-SA 3.0 pl
Dwurodzinny dom robotniczy Katowice, ul. Ewy 2, Katowice
Katowice-Giszowiec 030.jpg
Autor: Marek Mróz, Licencja: CC BY-SA 4.0
Katowice - Giszowiec. Ulica Górniczego Stanu. Kolonia amerykańska
Katowice-Giszowiec 181.jpg
Autor: Marek Mróz, Licencja: CC BY-SA 4.0
Katowice - Giszowiec. Ulica Pod Kasztanami. Osiedle Kasztany
Dom ul. Górniczego Stanu 39 Giszowiec Katowice.jpg
Autor: Christophorus ex Silesia, Licencja: CC BY-SA 3.0 pl
Zabytkowy dwurodzinny dom robotniczy zbudowany w latach 1907-1912, w Katowicach, w dzielnicy Giszowiec przy ul. Górniczego Stanu 37-39
Katowice-Giszowiec 010.jpg
Autor: Marek Mróz, Licencja: CC BY-SA 4.0
Katowice - Giszowiec. Ulica Górniczego Stanu. Osiedle Pod Kasztanami
GISZOWIEC. AB-053.JPG
Autor: Antekbojar, Licencja: CC0
Ulica Barbórki.
Katowice-Giszowiec 077.jpg
Autor: Marek Mróz, Licencja: CC BY-SA 4.0
Katowice - Giszowiec. Plac Pod Lipami 2. Miejskie Przedszkole nr 64
Katowice-Giszowiec Gieschewald O.S. Bergtalstrasse.jpg
Katowice - Giszowiec. Obecna ulica Działkowa w okresie przedwojennym (ówczesna Bergtalstrasse)
GISZOWIEC. AB-130.JPG
Autor: Antekbojar, Licencja: CC0
Wieża Ciśnień.
Katowice Giszowiec.jpg
Autor: unknown, Licencja: CC BY-SA 2.5
Katowice Giszowiec - A4 motorway.jpg
Autor: Kris D from Metropolia Silesia, Upper Silesia ( Oberschlesien ), Licencja: CC BY-SA 2.0
Autostrada A4 - widok drogi pomiędzy Nikiszowcem a Giszowcem: widoczny most drogowy (ul. Szopienicka) i most kolejowy
GISZOWIEC. AB-026.JPG
Autor: Antekbojar, Licencja: CC0
Bocznica kolejowa KWK "STASZIC". Plac Drzewny.
Katowice-Giszowiec 167.jpg
Autor: Marek Mróz, Licencja: CC BY-SA 4.0
Katowice-Giszowiec. Ulica Przyjazna. Przychodnia
Giszowiec, Mysłowicka 3, 5, 9.JPG
Autor: Ewkaa, Licencja: CC-BY-SA-3.0
Giszowiec – ulica Mysłowicka 3,5 i 9.
Katowice-Giszowiec II 013.jpg
Autor: Marek Mróz, Licencja: CC BY-SA 4.0
Katowice-Giszowiec. Sieć elektroenergetyczna 220 kV
Szlak rowerowy zielony.svg
Zielony szlak rowerowy
Katowice - ulica Pszczyńska (6).jpg
Autor: Michał Bulsa, Licencja: CC BY 3.0
Katowice Giszowiec - ulica Pszczyńska
Katowice-Giszowiec IV 098.jpg
Autor: Marek Mróz, Licencja: CC BY-SA 4.0
Katowice-Giszowiec. Osiedle Adama
Giszowiec collage.jpg
Autor: Marek Mróz; Christophorus ex Silesia; Durski; Klaumich49, Licencja: CC BY-SA 4.0
Budynek Gawlikówki, kościół p.w. św. Barbary, KWK Staszic - Szyb Rozdzieński, Karczma Śląska, wieża wodna, budynek dawnej leśniczówki (obecnie przedszkole), willa Uthemanna
Tablica na giszowcu.jpg
Autor: Frnac0406, Licencja: CC BY-SA 4.0
Tablica upamiętniająca poległych żołnierzy AK
Katowice-Giszowiec II 059.jpg
Autor: Marek Mróz, Licencja: CC BY-SA 4.0
Katowice-Giszowiec. Staw Barbara
Katowice-Giszowiec IV 038.jpg
Autor: Marek Mróz, Licencja: CC BY-SA 4.0
Katowice-Giszowiec. Ul. Karliczka.
Plac Pod Lipami - buk.JPG
Autor: Ewkaa, Licencja: CC-BY-SA-3.0
Plac Pod Lipami w Giszowcu - od lewej Karczma Śląska, po prawej widoczny zabytkowy buk.
Katowice, ul. Działkowa 28.JPG
Autor: Ewkaa, Licencja: CC BY-SA 3.0 pl
Dwurodzinny dom robotniczy Katowice, ul. Działkowa 28, Katowice
Katowice-Giszowiec IV 048.jpg
Autor: Marek Mróz, Licencja: CC BY-SA 4.0
Katowice-Giszowiec. Przystanek Giszowiec Kościół
POL Szlak żółty.svg
Żółty szlak turystyczny.
Katowice-Giszowiec II 045.jpg
Autor: Marek Mróz, Licencja: CC BY-SA 4.0
Katowice-Giszowiec. Staw Janina. Ścieżka turystyczna żółta
Katowice-Giszowiec IV 087.jpg
Autor: Marek Mróz, Licencja: CC BY-SA 4.0
Katowice-Giszowiec. Kolonia amerykańska
POL Szlak niebieski.svg
Niebieski szlak turystyczny.
Giszowiec - pomnik.jpg
Autor: Autor nie został podany w rozpoznawalny automatycznie sposób. Założono, że to Ewkaa (w oparciu o szablon praw autorskich)., Licencja: CC-BY-SA-3.0

description:Pomnik ku czci poległych w Powstaniach Śląskich i zamordowanych w obozach hitlerowskich w okresie II wojny światowej - Giszowiec Plac Pod Lipami.

author:Ewkaa
Dom ul. Przyjemna 17 Giszowiec Katowice.jpg
Autor: Christophorus ex Silesia, Licencja: CC BY-SA 3.0 pl
Zabytkowy dwurodzinny dom robotniczy zbudowany w latach 1907-1912, w Katowicach, w dzielnicy Giszowiec przy ul. Przyjemnej 17
Giszowiec - kopalnia Staszic.jpg
Autor: WarXboT, Licencja: CC-BY-SA-3.0
Kopalnia Staszic i droga krajowa nr 1 - osiedle Giszowiec.Zdjęcie mojego autorstwa.
Katowice-Giszowiec 023.jpg
Autor: Marek Mróz, Licencja: CC BY-SA 4.0
Katowice - Giszowiec. Ulica Górniczego Stanu. Kościół p.w. św. Stanisława Kostki
Katowice-Giszowiec 065.jpg
Autor: Marek Mróz, Licencja: CC BY-SA 4.0
Katowice - Giszowiec. Ulica Batalionów Chłopskich
Katowice-Giszowiec 086.jpg
Autor: Marek Mróz, Licencja: CC BY-SA 4.0
Katowice - Giszowiec. Plac Pod Lipami 1. Karczma Śląska
Katowice-Giszowiec IV 030.jpg
Autor: Marek Mróz, Licencja: CC BY-SA 4.0
Katowice-Giszowiec. Ul. Karliczka
GISZOWIEC. AB-073.JPG
Autor: Antekbojar, Licencja: CC0
Przychodnia "GWAREK" i Apteka.
Katowice-Giszowiec II 001.jpg
Autor: Marek Mróz, Licencja: CC BY-SA 4.0
Katowice-Giszowiec. Bolina Południowa
GISZOWIEC. AB-038.JPG
Autor: Antekbojar, Licencja: CC0
PARK PRZY KOŚCIELE ST. KOSTKI.
Portal icon.svg
Autor: , Licencja: CC BY 2.5
Icon for Wikimedia project´s portals.
Katowice-Giszowiec 124.jpg
Autor: Marek Mróz, Licencja: CC BY-SA 4.0
Katowice - Giszowiec. Ulica Gościnna. Tablica ogłoszeń RJP nr 17
Katowice-Giszowiec 061.jpg
Autor: Marek Mróz, Licencja: CC BY-SA 4.0
Katowice - Giszowiec. Plac Pod Lipami 7-10
Katowice-Giszowiec 019.jpg
Autor: Marek Mróz, Licencja: CC BY-SA 4.0
Katowice - Giszowiec. Ulica Górniczego Stanu
GISZOWIEC. AB-063.JPG
Autor: Antekbojar, Licencja: CC0
Rybaczówka.
Wikimedal POL.svg
Autor: Olek Remesz (wiki-pl: Orem, commons: Orem), Licencja: CC-BY-SA-3.0
Wikimedal, ze wstążką w kolorach polskiej flagi. Symbol Artykułu na Medal na Polskiej Wikipedii.
Gieschewald Susannastraße.jpg
Gieschewald Susannastraße - pocztówka z roku około 1915 przedstawiająca główną ulicę Giszowca, która prowadziła w kierunku nieistniejącej już kolonii Zuzanny i dalej do Katowic.
Janów-Nikiszowiec ul. Szopienicka 3 131 0 - 449 27282033.jpg
Katowice - Janów-Nikiszowiec. Ulica Szopienicka. Po prawej kolejka Balkan
Katowice-Giszowiec II 071.jpg
Autor: Marek Mróz, Licencja: CC BY-SA 4.0
Katowice-Giszowiec. Kościół p.w. św. Barbary
Katowice-Giszowiec 050.jpg
Autor: Marek Mróz, Licencja: CC BY-SA 4.0
Katowice - Giszowiec. Ulica Wojciecha. Budynki wielorodzinne
Katowice-Giszowiec 083.jpg
Autor: Marek Mróz, Licencja: CC BY-SA 4.0
Katowice - Giszowiec. Plac Pod Lipami 1. Karczma Śląska
Tablica upamiętniająca Marię Trzcińską-Fajfrowską.jpg
Autor: Autor nie został podany w rozpoznawalny automatycznie sposób. Założono, że to Ewkaa (w oparciu o szablon praw autorskich)., Licencja: CC-BY-SA-3.0

Description: Tablica upamiętniająca Marię Trzcińską-Fajfrowską założycielkę Domu Specjalnej Troski w Giszowcu. Katowice-Giszowiec, ulica Gościnna 8.

Author: Ewkaa
Katowice-Giszowiec IV 014.jpg
Autor: Marek Mróz, Licencja: CC BY-SA 4.0
Katowice-Giszowiec. Ul. Kosmiczna. Budynki z lat międzywojennych (tzw. Neubau)
Katowice-Giszowiec 176.jpg
Autor: Marek Mróz, Licencja: CC BY-SA 4.0
Katowice-Giszowiec. Ulica Działkowa. Dawna szkoła ewangelicka
Dom Giszowiec ul. Radosna 1 Katowice.jpg
Autor: Christophorus ex Silesia, Licencja: CC BY-SA 3.0 pl
Zabytkowy dwurodzinny dom robotniczy zbudowany w latach 1907-1912 przy ul.Radosnej 1 w Katowicach, w dzielnicy Giszowiec.
Szlak architektury icon.svg
Szlak architerktury - icon
Katowice-Giszowiec II 030.jpg
Autor: Marek Mróz, Licencja: CC BY-SA 4.0
Katowice-Giszowiec. Ulica Adama
Katowice-Giszowiec IV 031.jpg
Autor: Marek Mróz, Licencja: CC BY-SA 4.0
Katowice-Giszowiec. Ul. Mysłowicka
POL Szlak zielony.svg
Zielony szlak turystyczny.