Gnejs

Gnejs soczewkowy z miejscowości Kowary na Dolnym Śląsku
Gnejs listewkowy, Góry Sowie, Dolny Śląsk
Gnejs ołówkowy wykształcony w postaci ultramylonitu, Doubravčany, k. Kutnéj Hory, Czechy
Gnejs

Gnejsskała metamorficzna powstająca w warunkach metamorfizmu regionalnego lub dyslokacyjnego. Przeważnie jest to metamorfizm średniego stopnia strefy mezo, rzadziej wysoki stopień kata. Nazwa pochodzi od starego słowiańskiego terminu górniczego oznaczającego zgnieciony kamień (G. Agricola, 1556; A.G. Werner, 1786), bądź od staronordyckiego gneista – „krzesać kamień”.

Skład mineralny

Przeważnie zawierają poniżej 10% minerałów ciemnych, bywają także gnejsy białe lub prawie białe (leukognejsy).

Cechy zewnętrzne

Barwa biała, szara, czerwona, zielonawa, niebieskawa, szara lub czarna, bardzo często pstra. Zwykle laminy skaleniowo-kwarcowe są jaśniejsze (białe, jasnoszare, różowe, czerwone), a łyszczykowe ciemniejsze (szare, srebrzyste, zielonkawe, czarne). Charakterystyczna podzielność gnejsowa powoduje dzielenie się skały na tabliczki i kanciaste bloczki o grubości powyżej 1 cm. Wykazuje foliację podkreśloną równoległym ułożeniem minerałów blaszkowych oraz laminację, czyli segregację minerałów. Gnejs jest zwykle skałą niezbyt wytrzymałą, bardziej podatną na uszkodzenia mechaniczne od jego formy wyjściowej.

Struktura i tekstura

Odznacza się strukturą krystaliczną (granoblastyczną lub granolepidoblastyczną, sporadycznie granonematoblastyczną), średnio lub gruboziarnistą, oraz równo bądź nierównoziarnistą (porfiroblastyczną, oczkową). Wykazuje przeważnie teksturę wybitnie kierunkową, masywną. Gnejsy o słabo widocznej teksturze kierunkowej, zbliżone do granitów, to granitognejsy.

Geneza

Najczęściej powstają w warunkach średnich lub wysokich ciśnień (0,6–0,8 Gpa) i temperatur rzędu 500–700 °C. Część gnejsów jest produktem mylonityzacji kwaśnych skał magmowych (granitów albo ryolitów) stanowiących pod względem genetycznym mylonity lub blastomylonity jak np. gnejs oczkowy. Wiele odmian gnejsów powstaje w wyniku metasomatozy obejmującej bardzo różne typy skał wyjściowych (protolitów) np. łupki ilaste, piaskowce, kwarcyty, skały magmowe zasadowe i ultrazasadowe, oraz skały metamorficzne jak np. łupek mikowy. Znane są także gnejsy migmatyczne stanowiące ogniwo pośrednie między gnejsami a migmatytami powstałymi w warunkach ultrametamorfizmu. Niektóre także tworzą przejścia do amfibolitów jak gnejsy amfibolowe. Gnejsy powstałe w wyniku przeobrażenia skał magmowych, to ortognejsy, natomiast ze skał osadowych – paragnejsy.

Odmiany

  • ze względu na genezę:
    • ortognejsy,
    • paragnejsy,
    • gnejsy mylonityczne,
    • gnejsy migmatyczne – odmiana migmatytu przypominająca gnejs, powstała w warunkach ultrametamorfizmu.
  • ze względu na skład mineralny:
    • gnejs plagioklazowy,
    • gnejs mikroklinowy,
    • gnejs dwuskaleniowy,
    • gnejs biotytowy,
    • gnejs muskowitowy,
    • gnejs chlorytowy,
    • gnejs amfibolowy – powstaje w wyniku przeobrażenia skał zasadowych, tufów, margli oraz piaskowców marglistych. Powstały wskutek metamorfizmu regionalnego,
    • leukognejs,
    • gnejs silimanitowy i in.
  • ze względu na teksturę:
    • gnejs masywny (granitognejs)
    • gnejs oczkowy – jedna z najczęstszych odmian gnejsów. Odznacza się strukturą porfiroblastyczną. Powstaje w warunkach metamorfizmu regionalnego, a także w wyniku metasomatozy,
    • gnejs drobnooczkowy,
    • gnejs soczewkowy (słojowy, słojowo-oczkowy) – wykazuje różnej wielkości soczewki reprezentowane przez agregaty kwarcowo-skaleniowe,
    • gnejs warstewkowy,
    • gnejs laminowany – występują naprzemianległe warstewki kwarcowo-skaleniowe i biotytowe. Powszechnie występuje w obrębie innych gnejsów,
    • gnejs blaszkowy (łuseczkowy) – odznacza się wyraźną tekstura kierunkową utworzona z lamin biotytowych,
    • gnejs ołówkowy (pręcikowy) – odmiana wykazująca wyraźną oddzielność prętową. Ukształtowany w procesie mylonityzacji dzięki dynamometamorfizmowi. Grubość pręcików do 5mm.
    • gnejs smużysty – mniej lub bardziej widoczna kierunkowość wyrażona strzępiastymi smugami biotytowo-muskowitowymi. Powstają jako produkt mylonityzacji skał kwaśnych.
  • ze względu na miejsce występowania (w Polsce):
    • gnejsy izerskie,
    • gnejsy kowarskie,
    • gnejsy paczyńskie,
    • gnejsy sowiogórskie,
    • gnejsy Ścinawki,
    • gnejsy bystrzyckie,
    • gnejsy gierałtowskie,
    • gnejsy śnieżnickie,
    • gnejsy haniackie,

Występowanie

Niektóre miejsca występowania gnejsów w Polsce

Gnejsy są skałami pospolitymi i szeroko rozpowszechnionymi we wszystkich rejonach Ziemi, zwłaszcza w starszych utworach.

W świecie: Skandynawia; Szwajcaria; Kanada; USAGóry Skaliste, stany Nowy Jork i Georgia; Brazylia; Australia; Nowa Zelandia; Japonia; RosjaKamczatka, Syberia; Himalaje; Afryka; Sri Lanka; Grenlandia.

W Polsce: Góry Izerskie i Pogórze Izerskie; KarkonoszeKarpacz, Kowary; Rudawy JanowickieOgorzelec, Czarnów, Rędziny; Góry SowieZagórze Śląskie, Walim, Rzeczka, Rościszów; Góry ZłoteGierałtów, Masyw ŚnieżnikaNowa Wieś, Międzygórze, Śnieżnik; Góry Orlickie; Góry Bystrzyckie; Wzgórza Niemczańskie; Wzgórza Strzelińskie; Śląsk OpolskiSławniowice, Burgrabice; Góry OpawskieGłuchołazy; Tatry Zachodnie; krystaliczne podłoże Suwalszczyzny i Mazur.

Zastosowanie

  • kamień budowlany i drogowy
  • kamień ozdobny ogrodowy


Literatura

  • W. Ryka i A. Maliszewska: Słownik petrograficzny, Wydawnictwa Geologiczne, Warszawa 1991 (wyd. II popr. i uzup.), ​ISBN 83-220-0406-0
  • P. Czubla i E. Papińska: Geografia fizyczna, Wydawnictwo Szkolne PWN, Warszawa 2007, ​ISBN 978-83-7446-125-2

Media użyte na tej stronie

Migma ss 2006.jpg
Autor: Autor nie został podany w rozpoznawalny automatycznie sposób. Założono, że to Siim (w oparciu o szablon praw autorskich)., Licencja: CC-BY-SA-3.0

Siim Sepp, 2006

Photo is taken during the summer of 2006 in Norway near Geirangerfjord.
Gnejs oczkowy.JPG
Autor: Piotr Sosnowski, Licencja: CC BY-SA 4.0
gnejs oczkowy z miejscowości Kowary na Dolnym Śląsku.
Skała zmyllonityzowana.jpg
Autor: Piotr Sosnowski, Licencja: CC BY-SA 4.0
Myllonit, lokalizacja nieznana
Gnejs12.jpg
Autor: Piotr Sosnowski, Licencja: CC BY-SA 4.0
gnejs amfibolitowy
GneissBoulderOsmussaar.jpg
Boulder of gneiss breccia on Osmussaar, Estonia, apparently thrown there by the Neugrund impact.
Ultramyllonit.jpg
Autor: Piotr Sosnowski, Licencja: CC BY-SA 4.0
Gnejs ołówkowy w postaci ultramyllonitu, 16 x 10 cm, Doubravcany, k. Kutney Hory, Czechy
PL gnejs złoża.png
Autor: Tomasz Majtyka, Licencja: CC BY-SA 3.0
Złoża gnejsu w Polsce