Gotyk międzynarodowy

Piękna Madonna z Wrocławia. Nieznany artysta wrocławski, lub praski, ok. 1390, Muzeum Narodowe w Warszawie
Melchior Boerdelam, Zwiastowanie (Ołtarz z Dijon), 1398, Musée des Beaux-Arts w Dijon
Mistrz Górnoreński, Rajski ogród, ok. 1410, Frankfurt nad Menem, Städelsches Kunstinstitut
Mistrz Ołtarza z Trzeboni, Zmartwychwstanie (Ołtarz z Trzeboni), ok. 1380-1390, Praga, Národni Galerie

Gotyk międzynarodowy – kierunek artystyczny w sztuce gotyku, występujący około roku 1400. Zwany też miękkim stylem (Pinder), sztuką dworską początku XV wieku, stylem dworskim, stylem pięknym, gotykiem kosmopolitycznym.

Pojęcie powstało już w XIX wieku, kiedy Francuz Louis Courajod opisywał francuskie malarstwo okresu Karola VI i jego europejskie odpowiedniki.

Powstanie i upowszechnienie

Na XIV stulecie przypadał intensywny rozwój sztuki dworskiej, która stanowiła integralny instrument władzy. Zasięg panowania m.in. Kapetyngów, Andegawenów, Luksemburgów, Walezjuszów, objął wielkie połacie Europy. Dzięki m.in. mariażom i zręcznej dyplomacji na arenie politycznej zaczęły odgrywać pomniejsze rody zarówno królewskie i książęce, ich wielokierunkowe relacje były przyjazne rozwojowi sztuki gotyckiej, następuje pewna stylowa spójność niezależnie od politycznego i kulturowego podziału. W okresie gotyku międzynarodowego żaden kraj nie zdobył dominującej pozycji i w wielu, często nawet bardzo odległych ośrodkach, występujące tendencje były podobne. Nie da się stwierdzić dokładnie, gdzie i kiedy się narodził. Ukształtował się w latach 70. i 80. XIV wieku. Przez kolejnych kilkanaście (lub kilkadziesiąt, zależnie od miejsca) lat był stylem dominującym. Początkowo związany ze światem arystokracji, podkreślał odrębność rycerskich grup społeczeństwa, łącząc się z ówczesną modą na romantyczną pozę, smętną melancholię i patetyczny gest (Białostocki). Z czasem został zaadaptowany także przez sztukę mieszczańską.

Powody upowszechnienia:

  • częste kontakty między dworami,
  • osłabienie przywiązania artystów do terenu (mecenat kościelny),
  • ciągłe podróże artystów w poszukiwaniu zleceń,
  • rozwinięty eksport,
  • początki handlu dziełami sztuki.

Najsilniejszy wpływ miały tutaj ośrodki włoskie (Siena), francuskie (Paryż, Awinion), niemieckie (Kolonia) i czeskie (Praga). Dzięki pracom nad rezydencją papieską w Awinionie (w czasie schizmy papieskiej) sztuka francuska przejęła cechy włoskie, które następnie, dzięki kontaktom z czeskim dworem, dotarły do Czech. Występował we Francji, dotarł do Niemiec i Czech, a stamtąd na Morawy, Śląsk, Prusy Zakonne oraz Polskę i Węgry. W początkach XV wieku opanował północ Włoch (dworskie ośrodki Werony i Mediolanu, ale także Wenecję i w pewnym stopniu Toskanię oraz Sienę). Cechy stylu pięknego są także widoczne w wielu dziełach około 1400 także na terenie Anglii i Hiszpanii. Pojęcie stylu pięknego nie dotyczy jedynie architektury – ten termin pojawił się również w sztukach plastycznych, takich jak rzeźba i malarstwo; zarówno ścienne, tablicowe i książkowe. W tym czasie wzrosło również znaczenie rysunku i grafiki, tego typu prace częstokroć stanowiły wzorzec, zarówno od strony treściowej, jak formalnej.

Cechy i przykłady

Charakterystyczne elementy gotyku międzynarodowego:

  • miękko spływające szaty
  • wytworne (aż do zmanierowania) gesty
  • obfite, sugerujące grubość materiału ornamenty
  • fantastyka kapryśnych form
  • bogactwo barwnej subtelności
  • zainteresowanie naturą (precyzyjne studia form roślinnych i zwierząt)
  • dbałość o precyzję
  • liryczny nastrój

Styl piękny stanowi przeciwwagę dla egzystujących zwłaszcza na początku XIV stuleciu nurtów dolorystycznych w sztuce sakralnej, głównie związanych z mistyką gdzie podkreślano przejawy dramatyzmu, za pomocą ekspresyjnych środków wyrazu, aczkolwiek nieco idealizowane obrazowanie postaci znane było już w rzeźbie przełomu XIII i XIV wieku, zwłaszcza na terenie Francji, Lotaryngii i Nadrenii (np. Madonna Mediolańska z pocz. XIV stulecia).

Dla przykładu, wykształca się wtedy typ Pięknej Madonny, wariant rzeźby przedstawiającej Matkę Boską z Dzieciątkiem, w którym kaskady materiałów stają się głównym elementem, nad którym wyrasta dziewczęca, śliczna twarz Marii. Miejsce narodzin tego typu przedstawienia badacze łączą z Czechami lub Dolną Austrią. Przykładami są kamienne Piękne Madonny z Czeskiego Krumlowa (obecnie w Kunsthistorishes Museum w Wiedniu), z kościoła św. św. Janów w Toruniu (zaginiona w czasie II wojny światowej, obecnie zastąpiona wierną kopią z 1957), z Wrocławia (obecnie w MNW), Morawskiego Szternberku, Altenburga. Nieco uproszczoną formę mają drewniane dzieła m.in. Madonna z Krużlowej. Wizerunki maryjne w tej konwencji są znane także w malarstwie tablicowym (m.in. Madonna z Dzieciątkiem z zamku Rastenberg), książkowym (miniatura w Biblii Ernesta Żelaznego), czy w złotnictwie (pozłacana figurka ze skarbca katedralnego w Maastricht). W podobnej konwencji powstała grupa dzieł zwanych Pięknymi Pietami. Wcześniejsze Piety cechował silny doloryzm, na przełomie XIV i XV stulecia tego typu przedstawienia mają formę bardzo delikatną, pozbawioną ładunku dramatyzmu. Przykładami są m.in. Piety z Magdeburga, Salzburga, Seeon, Marburga, Admont, Wrocławia i w kościele św. Barbary w Krakowie. Rzadziej pojawiał się temat Ukrzyżowania (m.in z kaplicy Dumlosych w kościele św. Elżbiety we Wrocławiu). Cennymi dziełami o innej tematyce są Maria Magdalena unoszona przez anioły w kościele Świętych Janów w Toruniu, Chrystus modlący się w Muzeum Zamkowym w Malborku, czy Grupa Koronacji Marii z Bolzano.

We Francji liczni przedstawicie gotyku międzynarodowego skupili się wokół Filipa Śmiałego. Wśród nich był Melchior Broederlam, autor Ołtarza z Dijon, łączącego flamandzki realizm z liryzmem i elegancją, oraz Jean Malouel i Jean de Beaumetz. Dla księcia Berry pracowali bracia Limbourg, twórcy Bardzo bogatych godzinek de Berry. Także inni iluminatorzy reprezentowali gotyk międzynarodowy: Mistrz Rohan, pracujący dla Andegawenów i Mistrz Godzinek Marszałka de Boucicaut. W Niemczech działali m.in.: Mistrz Ołtarza z Ortenbergu, Konrad von Soest i Mistrz Francke, w Anglii – Herman Scheere i twórca Dyptyku Wiltona. Dzięki Karolowi IV, rezydującemu w Pradze, także Czechy uczestniczyły w życiu kulturalnym Europy. Główną postacią czeskiego stylu miękkiego był Mistrz Ołtarza z Trzeboni. Na Węgrzech tworzył Tomasz z Koloszwaru, we Włoszech szczególną odmianę gotyku międzynarodowego reprezentowali Pisanello, Gentile da Fabriano i Stefano di Giovanni zw. Sassetta.

Galeria

Wybrane dzieła stylu pięknego
Piękna Madonna ze św. Katarzyną i św. Oswaldem z Amtzell Obecnie w Württembergisches Landesmuseum w Stuttgarcie, pocz. XV w.
Maria Magdalena unoszona przez anioły w kościele Św. Janów w Toruniu, pocz. XV w.
Michelino da Besozzo Mistyczne zaślubiny św. Katarzyny, ok. 1420 r. Pinacoteca Nazionale w Sienie
Mistrz Dyptyku z Bargallo, Dyptyk z Bargallo, 1380-1390, Florencja, Museo Nazionale, Palazzo del Bargello
Artysta nieznany, Maria lactans, Très Belles Heures de Notre-Dame ok. 1402 r. Bruksela, Bibliothèque Royale
Bracia Limbourg, Trzej Królowie – fragment Bardzo bogatych godzinek księcia de Berry, XV w. Château de Chantilly
Jacquemart de Hesdin, Zwiastowanie, fragment Godzinek księcia Jeana de Berry przed 1380 r. Paryż, Biblioteka Narodowa
Mistrz Rohan, Zmarły przed sądem Boskim z Godzinek Rohan, XV w. Paryż, Luwr.
Strona tytułowa Złotej Bulli Wacława IV ok. 1400, Wiedeń, Österreichische Nationalbibliothek
Mistrz Świętej Weroniki Święta Weronika, ok. 1420 r. Stara Pinakoteka w Monachium.
Maria de Gueldern jako Matka Boska – miniatura z Brewiarza Marii de Gueldern, 1415 r. Berlin Staatsbibliotek Preußischer Kulturbesitz
Konrad von Soest, Ukrzyżowanie – fragment Ołtarza z Bad Wildungen 1406 r., Kościół Św. Mikołaja w Bad Wildungen
Brat Francke, Boże Narodzenie – fragment Ołtarza Św. Tomasza Becketta, ok. 1424, Kunsthalle w Hamburgu.
Stefano da Verona,1435 Adoracja Trzech Króli, 1435, Mediolan, Pinacoteca di Brera
Lorenzo Monaco, Zwiastowanie 1410-1415 r. Florencja, Galleria dell’Accademia

Bibliografia

  • Jan Białostocki, Sztuka cenniejsza niż złoto, Warszawa 2004.
  • Anna Eörsi, Gotyk Międzynarodowy, Warszawa 1986.
  • Gotyk. Architektura, rzeźba, malarstwo, red. Ralf Toman, Köln 1998.

Media użyte na tej stronie

Melchior Broederlam 002.jpg
Altar für Philipp den Kühnen, Herzog von Burgund, linker Flügel
The Resurrection – NG.O 477.jpg
Zmartwychwstanie
label QS:Les,"La Resurrección"
label QS:Lmk,"Воскресение"
label QS:Lfr,"La Résurrection"
label QS:Lvec,"La Resuression <------------------>"
label QS:Lpl,"Zmartwychwstanie"
label QS:Lsl,"Vstajenje"
label QS:Lnl,"De opstanding"
label QS:Lit,"Resurrezione"
label QS:Lde,"Die Auferstehung"
label QS:Lhu,"A feltámadás"
label QS:Len,"The Resurrection"
label QS:Leo,"La Reviviĝo"
label QS:Lel,"Η Ανάσταση"
label QS:Lcs,"Zmrtvýchvstání"
Le Mort devant son juge, Maitre de Rohan.jpg
Painting from Grandes heures de Rohan
Pietà w kościele Św. Barbary w Krakowie.jpg
Autor: image/photo was taken by Wikipedia and Wikimedia Commons user Ludwig Schneider.

I would appreciate being notified if you use my work outside Wikimedia.

Do not copy this image illegally by ignoring the terms of the license below, as it is not in the public domain. If you would like special permission to use, license, or purchase the image please contact me to negotiate terms.

When reusing, please credit me as: Ludwig Schneider / Wikimedia., Licencja: CC BY-SA 3.0
Gotycka Pieta w kościele Św. Barbary w Krakowie
Piękna Madonna z Wrocławia.jpg
Autor:
Master of Beautiful Madonnas (Silesia or Bohemia)
, Licencja: CC BY 3.0
Torun SS Johns Mary Magdalene.jpg
Autor: Pko, Licencja: CC BY 2.5
Mary Magdalene is here depicted wearing a full-body hair shirt, traditional garb for Jewish penitents. Edytuj to w Danych Strukturalnych na Commons
Madonna z Krużlowej1.jpg
Autor: image/photo was taken by Wikipedia and Wikimedia Commons user Ludwig Schneider.

I would appreciate being notified if you use my work outside Wikimedia.

Do not copy this image illegally by ignoring the terms of the license below, as it is not in the public domain. If you would like special permission to use, license, or purchase the image please contact me to negotiate terms.

When reusing, please credit me as: Ludwig Schneider / Wikimedia., Licencja: CC BY-SA 3.0
Gotycka Madonna z Krużlowej w zbiorach MNK w Pałacu Erazma Ciołka
Madonna St Oswald St Catharine 15th century.jpg

Muttergottes, Hl. Oswald und Hl. Katharina

Bodenseegebiet, ca. 1410-1420

Weidenholz, ursprünglich gefasst, jetzt holzsichtig

Ursprünglich in Pfärrich (heute zu Amtzell), Landkreis Ravensburg, jetzt: Württembergisches Landesmuseum Stuttgart
Prayer book of Maria d'Harcourt - Staatsbibliothek zu Berlin MsGermQuart42 - f19v.jpg
Maria d'Harcourt et d'Aumale, wife of Reinald IV, Duke of Guelders and Jülich, in a houppelande, fol 19 of the Breviary of Marie de Gueldres