Grażdanka

Okładka pierwszej książki opublikowanej w grażdance (1708)

Grażdanka (ros. skrót odprzymiotnikowy od гражданский шрифт, grażdanskij szrift, tj. pismo świeckie) – zbliżona do form antykwy łacińskiej, graficzna odmiana cyrylicy, opracowana przez Piotra Mohyłę[1] i później wprowadzona w Carstwie Rosyjskim za czasów Piotra I Wielkiego w latach 1708–1711.

Pierwotnie dokonano tylko modyfikacji kształtu liter i zachowano w grażdance wszystkie litery należące do cyrylicy. Szersze stosowanie grażdanki pokazało jednak, że zasób liter nie nadaje się w pełni do zapisu tekstów rosyjskich, ponieważ cyrylica pierwotnie służyła do zapisu tekstów w języku cerkiewnosłowiańskim. Dlatego też w ciągu XVIII w. dokonywano następujących zmian:

  • usunięto litery oznaczające głoski występujące pierwotnie w języku cerkiewnosłowiańskim, a niewystępujące w języku rosyjskim – np. znaki samogłosek nosowych, wymawianych już od dawna jako ‘u’ (dawne ‘ǫ’) i ‘a’ (dawne ‘ę’), zapisywane były w tekstach cerkiewnosłowiańskich jusami, które dublowały się ze znakami i dwuznakami na ‘u’, ‘a’, ‘ju’ i ‘ja’;
  • usunięto litery (np. omega i dzelo) niestosowane już do zapisu słów, a tylko do tradycyjnego zapisu liczb (w języku starocerkiewnosłowiańskim liczby zapisywano z grecka, pisząc obok siebie litery, z których każdej przypisywano określoną wartość liczbową – suma tych wartości oznaczała zapisaną liczbę; nad pierwszą i ostatnią literą tak przedstawionej liczby pisano znak tytło podobny graficznie do tyldy);
  • dodano nowe litery (‘э’ i obecna postać ‘я’ zostały wprowadzone w 1710, ‘й’ w 1735, a ‘ё’ w 1797), aby pisownia lepiej oddawała wymowę.

W XVIII w. nie zmieniono jednak utrwalonej pisowni wyrazów rosyjskich opartej często na naśladownictwie pisowni wyrazów starocerkiewnosłowiańskich (dlatego np. ‘je’ w zależności od wyrazu zapisywano literą E lub Ѣ).

5 lipca 1917 dokonano ostatecznej reformy pisowni, usuwając kolejne zbędne litery, aby uprościć i ujednolicić pisownię (np. odtąd ‘je’ jest zapisywane wyłącznie jako E).

Literę ъ w latach 20. i 30. XX w. często zastępowano apostrofem, ale zmiana przyjęła się tylko w języku ukraińskim i białoruskim.

Na podstawie w ten sposób modyfikowanego alfabetu rosyjskiego zmodyfikowano w XVIII-XIX w. inne alfabety cyryliczne, zarówno stare (w Bułgarii i Serbii), jak i nowe (na Ukrainie, Białorusi, w Mołdawii, Macedonii oraz Laponii). W XX w. alfabet ten zaadaptowany został do zapisu licznych języków na terenie ZSRR oraz w Mongolii. Sytuacja taka utrzymuje się w zasadzie do dziś, aczkolwiek niektóre z tych języków porzuciły grażdankę na rzecz alfabetu łacińskiego. W większości tych lokalnych odmian grażdanki dodane zostały dodatkowe litery dla oddania dźwięków niewystępujących w języku rosyjskim.

Stary („kościelny”) kształt cyrylicy (tzw. połuustaw) jest dziś zachowywany jedynie w wydawnictwach cerkiewnych w języku cerkiewnosłowiańskim, aczkolwiek i te coraz częściej drukowane są grażdanką. Dotyczy to w szczególności wydawnictw przeznaczonych do użytku wiernych (modlitewniki, śpiewniki).

Zobacz też

Przypisy

  1. Гражданскія буквы // Русский энциклопедический словарь / гл. ред. проф. С.-Петерб. ун-та И. Н. Березин. – СПб.: Тип. т-ва «Общественная польза», 1873–1879.

Linki zewnętrzne

  • Philipp Ammon: Tractatus slavonicus. in: Sjani (Thoughts) Georgian Scientific Journal of Literary Theory and Comparative Literature, N 17, 2016, pp. 248–256

Media użyte na tej stronie

Cyrillic capital letter byelorussian-ukrainian I with curve at bottom.svg
Autor: Person or Persons Unknown, Licencja: CC BY-SA 4.0
Кириллическая заглавная буква белорусско-украинская И с изгибом снизу.
Cyrillic small letter bashkir Ha.svg
Autor: Person or Persons Unknown, Licencja: CC BY-SA 4.0
Кириллическая строчная буква башкирская Ха.
RomanA-01.svg
This image can't have copyright.
Cyrillic capital letter O with notch at bottom.svg
Autor: Person or Persons Unknown, Licencja: CC BY-SA 4.0
Кириллическая заглавная буква О с зарубкой снизу.
Cyrillic capital letter O with left notch.svg
Autor: Person or Persons Unknown, Licencja: CC BY-SA 4.0
Кириллическая заглавная буква О с зарубкой слева.
Cyrillic letter small capital Je with inverted belt.svg
Autor: Person or Persons Unknown, Licencja: CC BY-SA 4.0
Кириллическая буква капительная Йе с ремешком вверх дном.
Cyrillic letter Ghe with hook (article link).svg
Autor: Szczecinolog, Licencja: CC BY-SA 4.0
Cyrillic letter Ghe with hook (article link for navbox)
Cyrillic letter small capital script U.svg
Autor: Person or Persons Unknown, Licencja: CC BY-SA 4.0
Кириллическая буква капительная рукописная У .
Cyrillic capital letter Je with inverted belt.svg
Autor: Person or Persons Unknown, Licencja: CC BY-SA 4.0
Кириллическая заглавная буква Йе с ремешком вверх дном.
Cyrillic capital letter script U.svg
Autor: Person or Persons Unknown, Licencja: CC BY-SA 4.0
Кириллическая заглавная буква рукописная У.
Cyrillic letter small capital byelorussian-ukrainian I with curve at bottom.svg
Autor: Person or Persons Unknown, Licencja: CC BY-SA 4.0
Кириллическая буква капительная белорусско-украинская И с изгибом снизу.
Cyrillic letter Che with hook (article link).svg
Autor: Szczecinolog, Licencja: CC BY-SA 4.0
Cyrillic letter Che with hook (article link for navbox)
Cyrillic small letter long Es.svg
Autor: Person or Persons Unknown, Licencja: CC BY-SA 4.0
Кириллическая строчная буква долгая С.
Cyrillic capital letter bashkir Ha.svg
Autor: Person or Persons Unknown, Licencja: CC BY-SA 4.0
Кириллическая заглавная буква башкирская Ха.
Cyrillic capital letter long Es.svg
Autor: Person or Persons Unknown, Licencja: CC BY-SA 4.0
Кириллическая заглавная буква долгая С.
Cyrillic letter Ghe with stroke and descender (article link).svg
Autor: Szczecinolog, Licencja: CC BY-SA 4.0
Cyrillic letter Ghe with stroke and descender (article link for navbox)
書.svg
The Chinese character , in semi-cursive script. The meaning in English: "book", "writing", "calligraphy".
This file is used as the logo of WikiProject Writing systems on the English Wikipedia.
Cyrillic small letter open at bottom O.svg
Autor: Person or Persons Unknown, Licencja: CC BY-SA 4.0
Кириллическая строчная буква О с зарубкой снизу.
Cyrillic letter Zhe with long middle leg and stroke through descender (article link).svg
Autor: Szczecinolog, Licencja: CC BY-SA 4.0
Cyrillic letter Zhe with long middle leg and stroke through descender (article link for navbox)
Cyrillic letter Ghe split by middle ring (article link).svg
Autor: Szczecinolog, Licencja: CC BY-SA 4.0
Cyrillic letter Ghe split by middle ring (article link for navbox)
Cyrillic small letter O with left notch.svg
Autor: Person or Persons Unknown, Licencja: CC BY-SA 4.0
Кириллическая строчная буква О с зарубкой слева.