Gundia zwyczajna

Gundia zwyczajna
Ctenodactylus gundi[1]
(Rothman, 1776)[2]
Ilustracja
Systematyka
Domenaeukarionty
Królestwozwierzęta
Typstrunowce
Podtypkręgowce
Gromadassaki
Podgromadażyworodne
Infragromadałożyskowce
Rządgryzonie
Podrządjeżozwierzowce
Infrarządgundiokształtne
Rodzinagundiowate
Rodzajgundia
Gatunekgundia zwyczajna
Synonimy
  • Mus gundi Rothman, 1776[3]
  • C. arabicus (Shaw, 1801)
  • C. massonii Gray, 1830
  • C. typicus A. Smith, 1834
Kategoria zagrożenia (CKGZ)[4]
Status iucn3.1 LC pl.svg
Zasięg występowania
Mapa występowania

Gundia zwyczajna[5], dawniej: gundia[6] (Ctenodactylus gundi) – endemiczny gatunek gryzonia z rodziny gundiowatych rozpowszechniony wyłącznie w północnej i północno-wschodniej Afryce[7][4]. Zwierzęta te wiodą dzienny tryb życia w małych stadach liczących do 11 dorosłych osobników. Zamieszkują tereny półpustynne i skaliste zbocza gór porośnięte rzadką roślinnością, na których szukają naturalnych kryjówek. Gundie zwyczajne są roślinożercami. Pożywienie stanowi zróżnicowany pokarm roślinny.

Systematyka

Czaszka gundii zwyczajnej
(eksponat Muzeum Wiesbaden)

Gatunek po raz pierwszy naukowo opisał szwedzki przyrodnik Göran Rothman w 1776, zaliczając go do rodzaju Mus. Zwierzęta te napotkał w 1774 roku 80 km na południe od Trypolisu. Opis gundii zwyczajnej, ujęty w liście Rothmana do Sir Wargentina ze Sztokholmu[3], opublikował August Ludwig von Schlözer w wydanym w Getyndze August Ludwig Schlözer's Briefwechsel. Meist historischen und politischen inhalts. W spisie treści tej pracy nazwisko zostało zniekształcone do formy Rothmann[2] i również taki skrót oznaczenia przyrodnika używany bywa w oznaczeniach taksonomicznych[7]. Kolejny opis tego gryzonia, oznaczanego jako Ctenodactylus massonii, opublikował w 1830 John Edward Gray[3][8]. Pod koniec XX w. naukowcy analizowali fakt, że ukształtowanie czaszki wykazuje połączenie cech charakterystycznych dla jeżozwierzokształtne (Hystricognathi) (umięśnienie szczęki) i Sciuromorpha (budowa szczęki). Opublikowane w 2002 wyniki badań filogenetycznych z wykorzystaniem mitochondrialnego genu cytochromu b nie potwierdziły bliskiego powinowactwa między Ctenodactylidae a Hystricognathi[3].

Nazewnictwo

Nazwa rodzajowa Ctenodactylus stanowi połączenie greckich słów – „kteís” lub „ktenós” (= grzebień) i „dáktylos” (= palec). Epitet gatunkowy gundi pochodzi z języka arabskiego i w dosłownym tłumaczeniu oznacza „opiekun”[3].

Nazwa zwyczajowa

We wcześniejszej polskiej literaturze zoologicznej dla określenia gatunku używana była nazwa zwyczajowa gundia[6]. W wydanej w 2015 roku przez Muzeum i Instytut Zoologii Polskiej Akademii Nauk publikacji „Polskie nazewnictwo ssaków świata” gatunkowi nadano oznaczenie gundia zwyczajna, rezerwując nazwę gundia dla rodzaju Ctenodactylus[5].

Kariotyp

Garnitur chromosomowy gundii zwyczajnej tworzy 20 par (2n=40) chromosomów[9].

Budowa ciała

Gundia zwyczajna należy do gryzoni o średniej wielkości. Z wyglądu przypomina chomika[6] lub kawię domową (świnkę morską), jednak ma krótki[9] (1–2 cm)[6], owłosiony ogon[9]. Tułów wraz z głową zwierzęcia osiąga 16–20 cm długości[6]. Głowa jest spłaszczona, szeroka, a uszy krótkie. Ciało gundii zwyczajnej pokryte jest miękkim, gęstym futrem. Ubarwienie w części grzbietowej brązowawe z matowoszarym podszerstkiem. Na części brzusznej sierść jest wybarwiona na kolor płowożółty lub szaro-żółty. Wibryssy długie, czarne[9]. Uszy są małe[6], owalne, spłaszczone, wybarwione na czarno. Od strony wewnętrznej obrzeże ucha pokryte jest gęstym pasem biało-szarej sierści. Nos gundii zwyczajnej jest czarny, nieowłosiony[9]. Oczy stosunkowo duże[3]. Obie pary kończyn są krótkie, każda z nich jest zakończona czterema palcami uzbrojonymi w pazury[9], wokół których wyrastają sztywne włosy[10].

Dane morfologiczne
(za: Honigs, Greven, 2003)[3]
cechawymiar
długość ciała (głowa i tułów)
208 ± 3 mm
długość włosa
17 ± 0,3 mm[6]
gęstość sierści (liczba włosów/ cm²)
23 220 ± 443
masa ciała
288,8 ± 8,5 g

Tryb życia

Ctenodactylus gundi.jpg

Gundie zwyczajne wiodą dzienny tryb życia[6] żyjąc w małych stadach liczących do 11 dorosłych osobników. Kolonia składa się zwykle z jednego [9] lub dwóch samców[3] i kilku samic oraz ich młodych. Zaniepokojona gundia zwyczajna wydaje alarmowy gwizd[9], gdy jednak zostanie zaskoczona, nieruchomieje i sprawia wrażenie martwej[6]. Gundie zwyczajne potrafią komunikować się między sobą za pomocą dość szerokiej gamy dźwięków. Rozróżnia się 11 rodzajów sygnałów, wśród których występują: alarmowe, godowe i służące komunikacji między rodzicami, a małymi[3].

Gundie zwyczajne z badanej przez naukowców populacji przeznaczały 33% swojego czasu dziennej (przyjmowanej jako 12 godzin) aktywności na wylegiwanie się w nasłonecznionym miejscu. 29,1% dnia zajmował odpoczynek, 9,9% żerowanie, 8,2% zaloty, różne zachowania komfortowe 1,4%, a kopanie w ziemi, wspinanie się na skały i komunikacja dźwiękowa pochłaniały 14,5% czasu[3].

Cykl życiowy

Okres godowy u gundii zwyczajnych trwa między wrześniem, a styczniem. Ruja trwa 21–34 dni (średnio 28,7 dnia). W badanych stadach na świat przychodziło od 1 do 3 młodych (najczęściej dwoje). Małe gundie zwyczajne początkowo ssą mleko z bocznych sutków (usytuowanych przy pachach), a gdy podrosną, korzystają także z drugiej pary sutków, która zlokalizowana jest u nasady szyi, na wysokości obojczyków. Młode rodzą się w nocy, w ukryciu, a w dzień są już wynoszone na słońce. Są zależne od mleka matki tylko przez kilka dni po porodzie, ale jeśli samica pozwoli, to piją je do osiągnięcia około 6 tygodni. Malce rodzą się z wykształtowanymi siekaczami, więc przy piciu mleka podgryzają futro matki. Masa ciała dwóch małych gundii zwyczajnych schwytanych przez badaczy w marcu (ich wiek oszacowano na 5 tygodni) była na poziomie 65 i 88 g. Młode osiągają dojrzałość płciową między 9–12 miesiącem życia[11].

Rozmieszczenie geograficzne

Gundia zwyczajna występuje endemicznie w północnej Afryce, od zachodniej części Libii po wschodnie krańce Maroka. W Libii zamieszkują stoki gór Jafran i Nafusa. W Tunezji w górach na południe od linii An-NafidaAl-Kasrajn, gór Matmata, hamady Dahar, po stoki okalające równinę Dżafara. W Algierii Atlas Saharyjski od Dżibal al-Kusur po góry Dżibal an-Namamisza. W Maroku zasiedla Atlas Wysoki od Wadi Dadis po górne dorzecza Wadi Malwijja w Atlasie Średnim[9].

Ekologia

Gundia zwyczajna jest roślinożercą. Na pożywienie wybierane są bardzo zróżnicowane rośliny. W skład diety członków populacji mieszkającej na terenie algierskiego masywu Dżabal al-Auras wchodzi: Anabasis articulata, Artemisia herba-alba, Asparagus acutifolius, traganek Astragalus armatus, saksauł Haloxylon articulata, kolcowój Lycium afrum, sumak Rhus triparititus oraz trawy. Natomiast gundie zwyczajne zamieszkujące siedlisko oddalone o 10 km wybierały wilczomlecze Euphorbia nicaeensis, jasnoty, szakłaki Rhamnus alaternus i R. lycioides oraz trawy[9].

Na gundiach zwyczajnych pasożytują należące do rodziny świdrowców pierwotniaki Leishmania tropica, L. major[12] oraz L. killicki[10].

Siedlisko

Gundia zwyczajna zamieszkuje półpustynne (suma rocznych opadów 100-400 mm), skaliste zbocza gór porośnięte rzadką roślinnością, na których szuka naturalnych kryjówek. Chętnie znajduje schronienie w naturalnych jaskiniach lub w obrębie budowli wzniesionych przez człowieka: wśród stosów kamieni na polach lub przy przydrożnych murach oporowych. Podczas migracji gundii zwyczajnych można napotkać pojedyncze zwierzęta w odległości rzędu 10 km od ich naturalnego siedliska[9].

Przypisy

  1. Ctenodactylus gundi, [w:] Integrated Taxonomic Information System [online] (ang.).
  2. a b August Ludwig von Schlözer: August Ludwig Schlözer's Briefwechsel: Meist historischen und politischen inhalts, 1776-1782. Getynga: im verlage der Vandenhoekschen buchhandlung, 1780.
  3. a b c d e f g h i j Sandra Honigs, Hartmut Greven. Biology of the gundi, Ctenodactylus gundi (Rodentia: Ctenodactylidae), and its occurrence in Tunisia. „Kaupia: Darmstädter Beiträge zur Naturgeschichte”. 12, s. 43-55, 2003. Geol.-Paläontol. & Mineralog. Ablteilung. ISSN 0941-8482 (ang.). 
  4. a b Ctenodactylus gundi, [w:] The IUCN Red List of Threatened Species [online] (ang.).
  5. a b Włodzimierz Cichocki, Agnieszka Ważna, Jan Cichocki, Ewa Rajska, Artur Jasiński, Wiesław Bogdanowicz: Polskie nazewnictwo ssaków świata. Warszawa: Muzeum i Instytut Zoologii Polskiej Akademii Nauk, 2015, s. 297. ISBN 978-83-88147-15-9.
  6. a b c d e f g h i Kazimierz Kowalski (redaktor naukowy), Adam Krzanowski, Henryk Kubiak, G. Rzebik-Kowalska, L. Sych: Mały słownik zoologiczny: Ssaki. Wyd. IV. Warszawa: Wiedza Powszechna, 1991. ISBN 83-214-0637-8.
  7. a b Wilson Don E. & Reeder DeeAnn M. (red.) Ctenodactylus gundi. w: Mammal Species of the World. A Taxonomic and Geographic Reference (Wyd. 3.) [on-line]. Johns Hopkins University Press, 2005. (ang.) [dostęp 4 marca 2015]
  8. John Edward Gray: Spicilegia Zoologica Or Original Figures and Short Systematic Descriptions of New and Unfigured Animals (tom. 2). Londyn: Treüttel, 1830.
  9. a b c d e f g h i j k Jonathan Kingdon, David Happold, Thomas Butynski, Michael Hoffmann, Meredith Happold, Jan Kalina: Mammals of Africa, Tom 3. Londyn: Bloomsbury Publishing, 2013, s. 3500. ISBN 978-1-4081-8996-2.
  10. a b Dhekra Chaara, Najoua Haouas, Jean Pierre Dedet, Hamouda Babba, Francine Pratlong. Leishmaniases in Maghreb: An endemic neglected disease. „Acta Tropica”. 132, s. 80-93, 2014. Elsevier. ISSN 0001-706X (ang.). 
  11. Wilma George. Reproduction in female gundis(Rodentia: Ctenodactylidae). „Journal of Zoology”. 185 (1), s. 57-71, 1978. Wiley Blackwell. ISSN 1469-7998 (ang.). 
  12. Bousslimi, N.; Ben-Ayed, S.; Ben-Abda, I.; Aoun, K.; Bouratbine, A.. Natural Infection of North African Gundi (Ctenodactylus gundi) by Leishmania tropica in the Focus of Cutaneous Leishmaniasis, Southeast Tunisia. „American Journal of Tropical Medicine and Hygiene”. 86 (6), s. 962-965, 2012. American Society of Tropical Medicine and Hygiene. ISSN 0002-9637 (ang.). 

Media użyte na tej stronie

Wikispecies-logo.svg
Autor: (of code) cs:User:-xfi-, Licencja: CC BY-SA 3.0
The Wikispecies logo created by Zephram Stark based on a concept design by Jeremykemp.
Status iucn3.1 LC pl.svg
Autor: unknown, Licencja: CC BY 2.5
Ctenodactylus gundi.jpg
Autor: Elias Neideck, Licencja: CC BY-SA 3.0
Ctenodactylus gundi
Propozycja DA.svg
Autor: M.Komorniczak, Licencja: CC BY 3.0
Propozycja dla Dobry Artykuł dla PL.WIKI
Ctenodactylus gundi 02 MWNH 1511.jpg
Autor: Klaus Rassinger und Gerhard Cammerer, Museum Wiesbaden, Licencja: CC BY-SA 3.0
Common gundi Ctenodactylus gundi, skull, Coll. Museum Wiesbaden
Ctenodactylus gundi range map.png
Autor: Izvora, Licencja: CC BY-SA 3.0
Ctenodactylus gundi range map