Gwara góralska

Gwara góralska – nieprecyzyjny, potoczny termin określający gwary używane przez Górali. Pojęcie to bywa utożsamiane z gwarą podhalańską.

Podział

Mapa zasięgów gwar należących do pasu podhalańsko-beskidzkiego dialektu małopolskiego, do którego należy pięć gwar góralskich: zielony – gwara czadecka; pomarańczowy – gwara żywiecka; fioletowy – gwara orawska; czerwony – gwara podhalańska; żółty – gwara spiska.

W pracach językoznawczych nie wyróżnia się jednej gwary góralskiej, lecz szereg odmiennych gwar[1][2][3]:

Dialekt małopolski

Pas podhalańsko-beskidzki (górski)

Pas karpacko-podgórski (góralsko-lachowski; Pogórza)

Dialekt śląski

Mieszane

  • gwara czadecka (o małopolsko-śląskim pochodzeniu)

Charakterystyka

Gwary góralskie mają pewne cechy wspólne związane ze specyfiką gospodarki na tych terenach (kolonizacja wołoska), z sąsiedztwem języka słowackiego i czeskiego, a także z izolacją od dużych ośrodków centralnej Polski. I tak np. kolonizacja wołoska przyniosła wyrazy baca (gwara śląska z Istebnej baczia) czy sałas (śl. sałasz), język słowacki – końcówkę -me w 1 os. l. mn., zaś izolacji od centralnej Polski można przypisać zachowanie różnych wyrażeń staropolskich, np. wiecerza (śl. wieczierza), czy też zachowanie archaicznej wymowy po staropolskich spółgłoskach miękkich cz, sz, ż, np. cisty (śl. czisty.).

Historia

Gwary góralskie zaczęły ewoluować w XIII–XIV wieku, kiedy ludność niemiecka porozumiewała się ze słowiańską. W późniejszym czasie wpływ na nią mieli Wołosi. Najsilniejszy wpływ na te gwary miał jednak w ostatnich stuleciach język słowacki. Gwary te mogą mieć również wiele cech wspólnych z językiem staropolskim.

Przypisy

  1. Halina Karaś, Zasięg terytorialny i podziały dialektu, [w:] Dialekt małopolski [online], www.dialektologia.uw.edu.pl [dostęp 2021-09-19] (pol.).
  2. Bogusław Wyderka, Zasięg terytorialny i podziały dialektu, [w:] Dialekt śląski [online], www.dialektologia.uw.edu.pl [dostęp 2021-09-19] (pol.).
  3. Júlia Dudášová-Kriššáková, Goralské nárečia z pohľadu súčasnej slovenskej jazykovedy, Preszów: Vydavateľstvo Prešovskej univerzity v Prešove, 2016, ISBN 978-80-555-1714-8 (słow.).

Linki zewnętrzne

Media użyte na tej stronie

Pas podhalańsko-beskidzki map.svg
Autor: Rewoar, Licencja: CC BY-SA 4.0
Mapa zasięgów gwar należących do pasu podhalańsko-beskidzkiego dialektu małopolskiego.
  • zielony – gwara czadecka;
  • pomarańczowy – gwara południowożywiecka (z racji braku źródeł granicą północną tej gwaru na mapie jest północna granica akcentu inicjalnego);
  • fioletowy – gwara orawska;
  • żółty – gwara spiska.

Obszarem kreskowanym oznaczono tereny gwar przejściowych.
Źródła: