Gwara kociewska

Gwary kociewskiegwara regionalna używane na Kociewiu. Należy do dialektu wielkopolskiego, chociaż zawiera też bardzo wiele cech typowych dla dialektu mazowieckiego i kaszubszczyzny[1]. Duże znaczenie mają germanizmy, pochodzące nie tylko z języka niemieckiego, ale również z niderlandzkiego, od osadników sprowadzonych tu w XVI w. dla regulacji koryta Wisły. W systemach wyróżniających dialekt chełmińsko-kociewsko-warmiński gwara te uznawana jest za jego część.

Gwarze kociewskiej przypisano identyfikator języka IETF pl-kociewie[2].

Charakterystyka

  • brak mazurzenia
  • fonetyka międzywyrazowa nieudźwięczniająca
  • brak a pochylonego
  • brak polskich samogłosek nosowych ę i ą.
  • zachowanie grupy TarTStarogard (Starogd)
  • zachowanie staropolskiej litery é

Cechy fonetyczne

  • an, am > ón, óm – dóm (dom)
  • ę > a, an, am, ań
    • ę wym. nosowo > a gaś (gęś)
    • ę wym. en, eń > an, ań – Swiantyjón (daw. Kościół św. Jana, dziś: nazwa terenowa w Starogardzie Gd.), piańć (pięć)
    • ę wym. em > am – tampy (tępy)
    • ę wym. e > a – robja (robię)
  • ą > ó, ón, óm, óń
    • ą wym. nosowo > ó – wywiózać sia (wywiązać się)
    • ą wym. on > ón – spsiónca (śpiąca)
    • ą wym om > óm – trómba (trąba)
    • ą wym on > ón – wycióngnóńć (wyciągnąć)
  • p’ > ps – psiésać (pisać)
  • f’ > fs – profsit (z niem. zysk)
  • m’ > mn – mniantki (miękki)
  • -ja, -ia > -yja, -ija – ceremónija (ceremonia)
  • w’, wi > (często) wj – wywjijać (wywijać)
  • b’, bi > (często) bj – robjić (robić)
  • zw- > w- – wjérciadło (zwierciadło)
  • jd, jt > ńd, ńt – wyńda (wyjdę)
  • kt > cht – chto (kto)
  • -ej > i albo y – mały (małej), lepi (lepiej)

Wymowa

  • y – (prawie zawsze) y zbliżone do i
  • é – y
  • ó – głoska pomiędzy o a u
  • ó (na końcu wyrazu) – o

Alfabet

Nie ma jednolitego alfabetu kociewskiego. Bajki Kociewskie Bernarda Janowicza są zapisane następującymi literami: a, b, c, ć, d, e, é, f, g, h, i, j, k, l, ł, m, n, ń, o, ó, p, r, s, ś, t, u, w, y, z, ź, ż

W innych tekstach można alternatywnie zamiast é spotkać literę ē lub y

Gramatyka

Czasowniki

Przy odmianie czasowników można używać słowo żeś, które jest odmieniane w czasie przeszłym i teraźniejszym. Charakterystyczna jest końcówka –ón w 3 os. l.poj. czasu przeszłego zamiast polskiej –ął oraz końcówka –eli/ -elim w l.mn. czasu przeszłego zamiast polskiej -ali/-aliśmy. Za pomocą przyrostka –kaj tworzy się zdrobiałe formy czasowników (idźkaj)

Odmiana czasownika być

Odmiana przez osobyCzas przeszłyCzas teraźniejszyCzas przyszły
Liczba pojedyncza
1. os.ja żam był / ja byłómja żam je / ja jestómja banda
2. os.ty żeś był(a) / ty byłeś(aś)ty żeś je / ty jezdeśty bandziesz
3. os.ón był / óna była / óno byłoón/óna/óno jeón/óna/óno bandzie
Liczba mnoga
1. os.my żeśmy byli / my byliśmymy żam só / my jestómymy bandzim
2. os.wy żeśta byli / wy byliśtawy żeśta só / wy jesteśta / wy sótawy bandzieta
3. os.óni bylióni sóóni bandó

Rzeczowniki

Znaczące różnice w stosunku do języka polskiego:

  • Celownik 1 poj. rodz. m.: końcówka –owiu zamiast –u
  • Końcówka –y w mianowniku l.mn. rodz. m. zamiast –owie (pany)
  • Końcówka –ów w dopełniaczu l. mn. wszystkich rodzajów (chłopów, kurów, jajów)
  • Przyrostek –ón dla form zgrubiałych np. prosión (od prosiak)
  • Forma dóma zamiast w dómu (miejscownik l.poj.)

Rzeczowniki rodzaju męskiego

Odmiana rzeczownika trygel (garnek)

PrzypadekLiczba pojedynczaLiczba mnoga
1. Mianowniktrygeltrygle
2. Dopełniacztryglatryglów
3. Celowniktryglowiutryglóm
4. Bierniktryglatrygle
5. Narzędniktryglamtryglami
6. Miejscowniktryglutryglach
7. Wołacztryglutrygle

Odmiana rzeczownika dochtór (doktor)

PrzypadekLiczba pojedynczaLiczba mnoga
1. Mianownikdochtórdochtory
2. Dopełniaczdochtoradochtorów
3. Celownikdochtorowiudochtoróm
4. Biernikdochtoradochtorów
5. Narzędnikdochtoramdochtorami
6. Miejscownikdochtorzedochtorach
7. Wołaczdochtorzedochtory

Rzeczowniki rodzaju żeńskiego

Odmiana rzeczownika jaglija (świerk)

PrzypadekLiczba pojedynczaLiczba mnoga
1. Mianownikjaglijajaglije
2. Dopełniaczjaglijijaglijów
3. Celownikjaglijijaglijóm
4. Biernikjaglijajaglije
5. Narzędnikjaglijójaglijami
6. Miejscownikjaglijijaglijach
7. Wołaczjaglijojaglije

Odmiana rzeczownika kulka (dół; grób)

PrzypadekLiczba pojedynczaLiczba mnoga
1. Mianownikkulkakulki
2. Dopełniaczkulkikulków
3. Celownikkulcekulkóm
4. Biernikkulkakulki
5. Narzędnikkulkókulkami
6. Miejscownikkulcekulkach
7. Wołaczkulkokulki

Rzeczowniki rodzaju nijakiego

Odmiana rzeczownika wjérciadło (zwierciadło, lustro)

PrzypadekLiczba pojedynczaLiczba mnoga
1. Mianownikwjérciadłowjérciadła
2. Dopełniaczwjérciadławjérciadłów
3. Celownikwjérciadłuwjérciadłóm
4. Biernikwjérciadłowjérciadła
5. Narzędnikwjérciadłamwjérciadłami
6. Miejscownikwjérciadlewjérciadłach
(7. Wołacz)(wjérciadło)(wjérciadła)

Odmiana rzeczownika morze

PrzypadekLiczba pojedynczaLiczba mnoga
1. Mianownikmorzemorza
2. Dopełniaczmorzamorzów
3. Celownikmorzumorzóm
4. Biernikmorzemorza
5. Narzędnikmorzammorzami
6. Miejscownikmorzumorzach
(7. Wołacz)(morze)(morza)

Odmiana przymiotnikowa rzeczowników

Przykład: godziały (poważny, odpowiedzialny)

(w nawiasach są podane końcówki dla rodz. żeńskiego/nijakiego jeśli są inne niż końcówki dla rodz. męskiego)

PrzypadekLiczba pojedynczaLiczba mnoga
1. Mianownikgodziały (a/e)godziałe
2. Dopełniaczgodziałégo (y/égo)godziałych
3. Celownikgodziałamu (y/’amu)godziałym
4. Biernikgodziałégo (ó/e)godziałe
5. Narzędnikgodziałym (ó/ym)godziałymji
6. Miejscownikgodziałym (y/ym)godziałych
7. Wołaczgodziały (a/e)godziałe

Przypisy

Bibliografia

  • Bernard Janowicz, Bajki Kociewskie, wyd. Wyd. 4 rozszerz. i popr, Starogard Gdański: Starogardzkie Centrum Kultury, 1994, ISBN 83-902935-0-1, OCLC 948851434.
  • Elementarz Gwary Kociewskiej – Red. Mirosława Möller, Grzegorz Oller; Starogard Gdański 2008, ​ISBN 978-83-928733-0-3​.
  • Gazeta Kociewska artykuły: Nasza kociewska mowa, Gadki Babci Rozaliji, Po kociewsku
  • Opowiadania (Każmnirza) Antoniego Górskiego