Gwara orawska

Gwara orawska
ObszarGórna Orawa
Liczba mówiącychok. 40 tys.
Pismo/alfabetłacińskie
Klasyfikacja genetyczna

lub

Występowanie
Ilustracja
Zasięg dialektu na Orawie. Widoczna również jedna z wysp językowych na Liptowie.
W Wikipedii
Zobacz też: język, języki świata
Ta strona zawiera symbole fonetyczne MAF. Bez właściwego wsparcia renderowania wyświetlane mogą być puste prostokąty lub inne symbole zamiast znaków Unikodu.

Gwara orawska (słow. oravské goralské nárečia) – gwara pasa górskiego dialektu małopolskiego języka polskiego. Słowaccy językoznawcy uważają ją za gwarę przejściową słowacko-polską, małopolskiego pochodzenia. Posługują nią się rdzenni mieszkańcy Górnej Orawy, znajdującej się w Polsce i na Słowacji. Występuje również w wyspach językowych w głębi Słowacji.

Klasyfikacja

Według polskich językoznawców jest to gwara pasa górskiego (inna nazwa: pas podhalańsko-beskidzki) dialektu małopolskiego języka polskiego[1]. Słowaccy uważają zaś, że te pierwotnie małopolskie gwary, pod wpływem kontaktów polsko-słowackich, stały się gwarami przejściowymi polsko-słowackimi. Zaliczają je do gwar góralskich (słow. goralské nárečia)[2].

Zasięg

Na Polskiej Orawie gwara występuje w 14 wsiach w powiecie nowotarskim. W słowackiej części tego regionu gwary używa się w 11 wsiach: 9 w powiecie Namiestów i 2 w powiecie Twardoszyn (w tym jedna wieś z gwarą przejściową słowacko-orawską). Ponadto gwara przejściowa słowacko-orawska występuje w wyspach językowych poza Orawą, we 5 wsiach, założonych przez osadników z Górnej Orawy[2].

Występowanie gwary orawskiej w polskiej części Orawy[2]
Nazwa polskaNazwa słowackaGmina
Bukowina-OsiedleBukovinaRaba Wyżna
ChyżneChyžnéJabłonka
HarkabuzHarkabúzRaba Wyżna
JabłonkaJablonkaJabłonka
KiczoryLipnica Wielka
Lipnica MałaMalá LipnicaJabłonka
Lipnica WielkaVeľká LipnicaLipnica Wielka
OrawkaOravkaJabłonka
PiekielnikPekelníkCzarny Dunajec
PodsarniePodsrnieRaba Wyżna
PodszklePodsklieCzarny Dunajec
PodwilkPodvlkJabłonka
Zubrzyca DolnaDolná ZubricaJabłonka
Zubrzyca GórnaHorná ZubricaJabłonka
Występowanie gwary orawskiej w słowackiej części Orawy[2]
Nazwa polskaNazwa słowackaPowiat (okres)Uwagi
GłodówkaHladovkaTwardoszyngwara przejściowa słowacko-orawska
MutneMútneNamiestów
NowoćNovoťNamiestów
Orawska LeśnaOravská LesnáNamiestów
Orawska PółgóraOravská PolhoraNamiestów
Orawskie WeseleOravské VeseléNamiestów
RabczaRabčaNamiestów
RabczycaRabčiceNamiestów
SihelneNamiestów
Sucha GóraSuchá HoraTwardoszyn
Zakamienny KlinZákamennéNamiestów
Występowanie gwary orawskiej na Słowacji poza Orawą[2]
Nazwa polskaNazwa slowackaPowiat (okres)Region historycznyUwagi
HutyLiptowski MikułaszLiptówgwara przejściowa słowacko-orawska
Liptovská LúžnaRużomberkLiptówgwara przejściowa słowacko-orawska
Lom nad RimavicouBreznoGemergwara przejściowa słowacko-orawska
Małe BoroweMalé BorovéLiptowski MikułaszLiptówgwara przejściowa słowacko-orawska
Wielkie BoroweVeľké BorovéLiptowski MikułaszLiptówgwara przejściowa słowacko-orawska

Fonetyka

W gwarze orawskiej występują takie zjawiska fonetyczne jak[3]:

  • mazurzenie;
  • udźwięcznienie międzywyrazowe;
  • występowanie samogłosek pochylonych:
    • a pochylone, realizowane jako å – dźwięk pośredni pomiędzy a i o bliższa jednak o lub jako o;
    • o pochylone, realizowane jako ů – dźwięk pośredni pomiędzy o i u;
    • e pochylone, realizowane jako y, występuje zarówno po samogłoskach twardych, jak i miękkich;
  • rezonans nosowy:
    • w pozycji śródgłosowej:
      • przed spółgłoską zwartą. W tej pozycji występują grupy e+N i o+N.;
      • przed spółgłoską szczelinową. W tej pozycji występuje rezonans nosowy synchroniczny.;
      • przed spółgłoskami ł, l (w typie stanął, stanęli). W tej pozycji występują realizacje wźon, wźyna; stanůł, stanyła.;
    • w pozycji wygłosowej:
      • odpowiednik ogólnopolskiego ę:
        • -ym w 1. os. l. poj. czasu teraźniejszego;
        • -e w bierniku l. poj. rzeczowników rodzaju żeńskiego, zakończonych w mianowniku lp na a jasne;
        • -o w bierniku l. poj. rzeczowników rodzaju żeńskiego, zakończonych w mianowniku lp na a pochylone;
      • odpowiednik ogólnopolskiego ą:
        • -o w 3. os. lm czasu teraźniejszego;
        • -o w bierniku l. poj. przymiotników, liczebników, zaimków rodzaju żeńskiego;
        • -e w bierniku l. poj. przymiotników dzierżawczych, mających a jasne w mianowniku l. poj.;
  • występowanie spółgłosek protetycznych:
  • przejście wygłosowego -χ w -k. Zachodzi to w:
    • końcówkach fleksyjnych:
      • w końcówce -ach w Miejscowniku l. mn. rzeczowników;
      • w końcówce -ych (|| -ich) w Dopełniaczu i Miejscowniku l. mn. przymiotników, zaimków itd.;
      • w końcówce 1. os. l. poj. czasu przeszłego;
      • w końcówce 1. os. l. poj. trybu przypuszczającego
    • w partykule ńek (niech);
  • przejście -χ w -k w określonych grupach spółgłoskowych, np. křest, křon;
  • zachowanie frykatywnego r (ř);
  • brak wałczenia, zwłaszcza w zachodniej części Orawy;
  • wyrównanie analogiczne w końcówkach -i oraz -u w Dopełniaczu l. mn. liczebników i upowszechnienie się w nich χ (z jego przejściem w -k);
  • wymowa połączeń pierwotnego połączenia . Występuje tu różnica w zależności od usytuowania tego połączenia. W pozycji synsylabicznej – jako ůł, a w pozycji heterosylabicznej jako ;
  • brak przegłosu e w o przed spółgłoskami zębowymi twardymi;
  • utrzymanie miękkiego l’ nie tylko przed i;
  • zachowanie dwuwargowego w (Obecnie występuje rzadko, tylko w wymowie starszego pokolenia.);
  • zachowanie dźwięcznego v po spółgłoskach bezdźwięcznych;
  • akcent inicjalny (Występuje głównie po stronie polskiej, bywa jednak nieregularny. Na Słowacji przeważa akcent paroksytoniczny.);
  • uproszczenie wygłosowych grup spółgłoskowych -ść, -řć w -ś, -ř.

Zobacz też

Przypisy

  1. DIALEKTOLOGIA POLSKA, www.dialektologia.uw.edu.pl [dostęp 2020-04-25].
  2. a b c d e Júlia Dudášová-Kriššáková, Goralské nárečia z pohľadu súčasnej slovenskej jazykovedy, Preszów: Vydavateľstvo Prešovskej univerzity v Prešove, 2016, ISBN 978-80-555-1714-8 (słow.).
  3. Gwara Orawska - Górale Orawscy - Etnozagroda, www.etnozagroda.pl [dostęp 2020-04-25].

Media użyte na tej stronie

Orava Goral subdialect map in Orava.svg
Autor: Rewoar, Licencja: CC BY-SA 4.0
Mapa zasięgu gwary orawskiej na Orawie. Widoczna jest również położona na Liptowie wyspa językowa. Obszarem kreskowanym zaznaczono obszary z gwarą przejściową słowacko-orawską.

Źródło:

Júlia Dudášová-Kriššáková: Goralské nárečia z pohľadu súčasnej slovenskej jazykovedy. Prešov: Vydavateľstvo Prešovskej univerzity v Prešove, 2016. ISBN 978-80-555-1714-8. (słow.)