Hamburg

Hamburg
Ilustracja
Ratusz w Hamburgu
HerbFlaga
HerbFlaga
Dewiza: Libertatem Quam Peperere Maiores
Digne Studeat Servare Posteritas
Państwo

 Niemcy

Kraj związkowy

 Hamburg

Burmistrz

Peter Tschentscher

Powierzchnia

755,22 km²

Wysokość

6 m n.p.m.

Populacja (31 grudnia 2020)
• liczba ludności
• gęstość


1 852 478[1]
2452 os./km²

Nr kierunkowy

040, 04721

Kod pocztowy

20095-21149, 22041-22769, 27499

Tablice rejestracyjne

HH

Podział miasta

7 okręgów i 104 dzielnice

Plan Hamburga
Położenie na mapie Hamburga
Mapa konturowa Hamburga, w centrum znajduje się punkt z opisem „Hamburg”
Położenie na mapie Niemiec
Mapa konturowa Niemiec, u góry znajduje się punkt z opisem „Hamburg”
Ziemia53°33′N 10°00′E/53,550000 10,000000
Strona internetowa
Portal Niemcy

Hamburg (pełna nazwa: Freie und Hansestadt HamburgWolne i Hanzeatyckie Miasto Hamburg[2]; łac. Hammonia; dolnoniem. Hamborg, wym. [ˈhaˑmbɔ:χ]) – miasto w północnych Niemczech na prawach kraju związkowego niedaleko ujścia Łaby do Morza Północnego. Wolne miasto i zarazem niemiecki kraj związkowy o powierzchni 755 km², ludność około 1,85 mln – drugie po Berlinie[1]. Największy port morski kraju (ok. 140 mln ton przeładunku[3]), wielki ośrodek przemysłowy (statki, elektrotechnika, przetwórstwo ropy, przemysł spożywczy) i finansowy. W 2011 roku miasto to otrzymało tytuł Europejskiej Stolicy Czystości[4][5].

Położenie

Kraj związkowy Hamburg graniczy z Dolną Saksonią na południu oraz Szlezwikiem-Holsztynem na północy, nad rzekami Łabą i Alster.

Toponimia

Pierwotną, historyczną nazwą miasta był: Hammamaburg, używany w IX wieku. Nazwę tę wywodzi się od języka staro-niemieckiego "burg" oznaczającego zamek lub miasto[6], w połączeniu z określeniem "hamma", co do którego znaczenia badacze nie są zgodni. Rozważane są trzy pochodzenia tego przedrostka: od "hamma" oznaczającego "kąt", np. narożnik rzeki, w której powstała miejscowość, od "hamme" oznaczającego pastwisko, bądź od "hammen" oznaczającego rozległy las[7]. Inną propozycją pochodzenia nazwy jest starsaksońskie słowo „ham” oznaczające ogrodzone łąki lub oddzielną zatokę na nizinie[8]. Nie ma natomiast wątpliwości odnośnie drugiego członu nazwy "burg", który wiązany jest z powstaniem umocnień, które służyły do ochrony przed Słowianami zamieszkującymi tę część Europy.

Historia

Pierwsza osada i średniowieczne miasto

Pierwsza osada na terenie dzisiejszego Hamburga pochodzi z IV wieku p.n.e. Od IV do VI w. n.e. tereny te zostały zasiedlane przez Sasów. W 810 cesarz Karol Wielki wybudował kościół, żeby nawracać pogańskich dotąd Sasów. Dla obrony tego kościoła został zbudowany gród warowny, który nazwano w 858 Hammaburg[9] W 845 roku miasto zdobyli i spalili Duńczycy[10]. W 983 Hamburg został zdobyty i spalony przez Obodrytów pod wodzą Mściwoja.

Hamburg ok. 1150 (rekonstrukcja XIX-wieczna)

W XII wieku Łaba zdobywała coraz to większe znaczenie. Handel w regionie północnoeuropejskim szybko się rozwijał, w roku 1189 z rąk cesarza Fryderyka I Barbarossy Hamburg uzyskał przywilej pobierania ceł nad Łabą i wtedy właśnie zdobył status Wolnego Miasta Rzeszy (niem. Kaiserlich freye Reichsstadt). W latach 1201–1227 Hamburg znajdował się we władaniu Danii.

W średniowieczu Hamburg stał się najważniejszym portem hanzeatyckim na Morzu Północnym i służył jako punkt przeładunkowy rozmaitych towarów, m.in. futer, zboża, sukna, śledzi i drewna. Jednak najbardziej popularnym towarem eksportowym Hamburga było piwo.

Od 1356 corocznie w mieście jest organizowana uczta z okazji dnia św. Macieja – 24 lutego. W średniowieczu dzień ten był uznawany za początek wiosny, a więc okazję do świętowania. W Hamburgu podejmowano wtedy ważne decyzje polityczne, m.in. wybierano burmistrza. Mieszkańcy Hamburga chwalą się, że to najstarsza regularnie wydawana uczta na świecie[11].

Nowożytne wolne miasto

Hamburg ok. 1660

Rozwój miasta przyspieszył w 1558 roku, po otwarciu giełdy hamburskiej, będącej pierwszą taką placówką w krajach niemieckojęzycznych. Podczas okresu reformacji życie ewangelików skupiało się w kościele Bugenhagena, proces reformacji przebiegał w Hamburgu bardzo spokojnie, w XVII wieku większość mieszkańców stanowią ewangelicy, do których należało większość kościołów. W 1619 Hamburg był największym miastem na ziemiach niemieckich.

W roku 1678 rozpoczęła działanie opera będąca jedną z pierwszych w Europie. Kulturalny rozkwit miasta nastąpił jednak dopiero w XVIII wieku między innymi za sprawą założenia Hamburskiego Teatru Narodowego (1767).

Ciemnym okresem w historii miasta stała się epidemia dżumy przetaczająca się przez Europę w 1713 która to również dotknęła Hamburg. W 1762 miasto zdobyli Duńczycy.

XIX–XX wiek: Francja, wolne miasto i Niemcy

Pałac Potockich (niezachowany)

W 1806 miasto zdobyły oddziały napoleońskie. W 1811 Hamburg formalnie włączono do Francji i wyznaczono na stolicę departamentu Bouches-de-l'Elbe. Wydarzenia te z jednej strony przyczyniły się do przeobrażeń demokratycznych, z drugiej zaś strony tymczasowo zahamowały rozwój miasta. W 1814 Francuzi opuścili Hamburg, który ponownie został wolnym miastem. Do roku 1842 miasto pozostawało w granicach wyznaczonych jeszcze w średniowieczu. Po wielkim pożarze, który strawił jedną trzecią miasta, a większa część ludności straciła dach nad głową, nastąpiła szybka odbudowa miasta oparta o nowoczesne rozwiązania urbanistyczne i architektoniczne. Około roku 1850 Hamburg liczył już 50 000 mieszkańców. W 1860, wraz z postępującą industrializacją, rozpoczął się proces wchłaniania okolicznych miejscowości przez rozrastające się miasto. W 1871 miasto zostało częścią Niemiec.

Hamburg ok. 1900

W roku 1877 założono w Hamburgu jedną z najsławniejszych stoczni świata – Blohm & Voss AG, która istnieje do dziś. W tym znakomitym zakładzie zbudowano m.in. pełnorejowiec „Prinzess Eitel Friedrich” (nr stoczniowy 202, drugi z trzech pierwszych żaglowców świata, przeznaczonych wyłącznie do celów szkoleniowych – wod. 1909, od 1930 roku pod banderą polską jako „Dar Pomorza”), serię pięciu żaglowców szkolnych dla dwóch flot wojennych – w tym obydwa „Gorch Focki” (jeden z 1933, drugi z 1958 roku); ponadto u Blohma i Vossa powstał też statek „Wilhelm Gustloff” (wycieczkowiec KdF, wod. 1937, zat. 1945) i pancernik „Bismarck” (wod. 14 lutego 1939 roku, zat. w maju 1941). Od Blohma i Vossa pochodziła słynna „Europa” z 1930 roku, która po wojnie godnie zastąpiła pod francuską banderą i nazwą „Liberte” (Wolność) utraconą przez Francuzów w lutym 1942 roku „Normandie”. Również od Blohma i Vossa pochodził sławny trójkominowy „Vaterland” HAPAGu, późniejszy amerykański „Leviathan” (bohater 6-tomowej monografii dr F. O. Braynarda).

Hamburg, dzięki rozwojowi żeglugi morskiej i handlu z krajami Zachodu w drugiej połowie XIX wieku, znacznie rozbudował port i magazyny portowe. Największą dzielnicą portową był Speicherstadt zbudowany w latach 1881–1888. W następnych dziesięcioleciach port rozbudowano również na drugim brzegu Łaby. Założenie portu wolnocłowego w roku 1888 uczyniło Hamburg jednym z największych składów kawy, kakao, przypraw oraz dywanów. Budowa Kanału Kilońskiego w roku 1895 zwiększyła jeszcze bardziej atrakcyjność portu, jako że od tej pory zapewnione było bezpośrednie i szybkie połączenie z obszarem Morza Bałtyckiego.

Nagranie armii amerykańskiej podczas bombardowania Hamburga

Od roku 1900 Hamburg zaczął nabierać wielkomiejskiego charakteru. Wówczas to miasto przekracza milion mieszkańców. W roku 1937 specjalne ustawy wyznaczyły granice aglomeracji hamburskiej, które obowiązują do dnia dzisiejszego (w obręb miasta włączono m.in. pruską dotąd Altonę).

Okres II wojny światowej był najtragiczniejszym wydarzeniem w dziejach Hamburga. Miasto szczególnie ucierpiało w 1943 roku w czasie bombardowań alianckich (operacja Gomora). Począwszy od 24 lipca 1943 roku, przez kolejny tydzień na miasto zrzucono 9000 ton bomb, w efekcie czego zniszczonych zostało 250 tysięcy domostw, 183 z 524 dużych fabryk oraz 4118 z 9068 małych fabryk. Około miliona osób zostało ewakuowanych, podczas gdy w wyniku nalotów zginęło od 37 do 40 tysięcy osób[7]. 1 maja 1945 garnizon Hamburga poddał się Brytyjczykom, bez obrony miasta[12].

W nocy z 16 na 17 lutego 1962 roku w Hamburgu miała miejsce ogromna powódź. Front burzy Vincinette przetoczył się przez północnoniemieckie wybrzeże i wepchnął ogromne ilości wody do ujścia Łaby, kierując falę powodziową o wysokości 5,7 metra nad poziomem morza w kierunku miejskich systemów przeciwpowodziowych. Około północy Łaba przedarła się przez system grobli w sześćdziesięciu miejscach. Niemal jedna piąta terenów gminnych (12 500 ha) znalazła się pod wodą[13].

Od 1995 w Hamburgu ma siedzibę Międzynarodowy Trybunał Prawa Morza.

Architektura

Stare zabytkowe miasto – w większości zniszczone w wyniku alianckiego nalotu dywanowego 27 lipca 1943 (ponad 40 tysięcy ofiar) – otoczone jest nowoczesnymi osiedlami wkomponowanymi w obszary leśne. Historyczne centrum Hamburga znajduje się między dworcem głównym a placem Gänsemarkt. Ulica Jungfernstieg nad rzeką Alster pozostaje ulicą handlową i promenadą Hamburga. Obraz miasta kształtowany jest przez wieże głównych kościołów: św. Katarzyny, św. Piotra, św. Jakuba, św. Mikołaja i św. Michała. Ten ostatni jest cennym zabytkiem barokowej architektury sakralnej w północnych Niemczech. Historia kościoła św. Piotra położonego przy dzisiejszym deptaku handlowym Mönckebergstraße sięga XII wieku; po wielkim pożarze Hamburga w roku 1842, kiedy to budowlę strawił ogień, kościół odbudowano. Kościół św. Mikołaja przy placu Hopfenmarkt został mocno zniszczony podczas II wojny światowej. Ruiny jego wieży pozostawiono jako pomnik.

Sięgające XVII wieku domy Krameramtswohnungen wyróżniają się swą północnoniemiecką architekturą. W jednym z nich znajduje się Muzeum Historii Hamburga (Museum für Hamburgische Geschichte). Budynek Giełdy Hamburskiej jest najstarszym budynkiem tego typu na ziemiach niemieckich; połączony jest tylną częścią z ratuszem. Monumentalny ratusz otwarty w 1897 roku został zbudowany w miejscu starego, który spłonął w 1842 roku. Ratusz wyróżnia się bogato zdobioną fasadą, wzdłuż której ustawiono w sumie 20 posągów cesarzy. Ponad bramą główną napisane jest po łacinie: „LIBERTATEM QUAM PEPERERE MAIORES DIGNE STUDEAT SERVARE POSTERITAS” – „Wolność, którą zdobyli przodkowie, niech godnie starają się zachować potomni”.

Obszar magazynów portowych Speicherstadt, dzielnica Kontorhausviertel z budynkiem biurowym Chilehaus (1922–24) zostały w 2015 roku wpisane na listę dziedzictwa kulturowego UNESCO.

Most Kerstena Milesa, zbudowany w latach 1895–1897, jest częścią zespołu zabytków kultury w Hamburgu. Most zdobią cztery kamienne posągi: Kerstena Milesa(niem.) (burmistrza Hamburga w latach 1378–1420), Simona von Utrecht(niem.) i Berenda Jacoba Karpfangera(niem.) (XVII-wiecznych kapitanów okrętów, pogromców piratów) oraz Ditmara Koela(niem.), zasłużonego w walce z piratami burmistrza Hamburga.

Most Köhlbrand (1970) widnieje na liście zabytków kultury Hamburga (nr 28577 w wykazie miejskiego urzędu ds. kultury i mediów).

Za najstarszą budowlę w granicach współczesnego Hamburga uważa się kościół Sinstorf(niem.). Najstarsze wykopaliska pochodzą z XI wieku (pozostałości drewnianych pali w fundamentach), oraz fragmenty pierwotnego budynku kamiennego pochodzące z ok. 1200 roku (romańskie okna łukowe)[14]. Kościół w obecnej formie zbudowano w 1416 roku a barokowe wyposażenie pochodzi z 1619 roku[15].

Latarnia morska na wyspie Neuwerk(niem.) to jeden z najstarszych budynków Hamburga; pierwotnie wybudowana w latach 1300–1310 jako budowla obronna, potem pełniła funkcje mieszkalne i hotelowe.

Podział administracyjny

Podział administracyjny Hamburga

Hamburg podzielony jest obecnie na siedem okręgów administracyjnych (Bezirk).

Okręg administracyjnyLudność[16]Powierzchniamieszk./km²
Hamburg-Mitte294 931142,20 km²2 073,25
Altona261 21377,90 km²3 353,18
Eimsbüttel257 06449,80 km²5 161,93
Hamburg-Nord294 62257,80 km²5 097,27
Wandsbek416 369147,50 km²2 822,84
Bergedorf121 541154,80 km²785,15
Harburg153 196125,20 km²1 223,61

Demografia

W grudniu roku 2006 żyło w Hamburgu 469 051 ludzi obcego pochodzenia (tj. 26,8 procent mieszkańców)[17]. Według oficjalnych danych z 2010 roku, 20 635 mieszkańców Hamburga to Polacy[18]. Szacuje się, że w Hamburgu mieszka 110 000 osób polskiego pochodzenia[19]. Liczba obcokrajowców w mieście w grudniu 2012 wynosiła ok. 530 000.

Gospodarka

Bild: © Ajepbah / Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0 de
Port w Hamburgu

Port w Hamburgu jest ważnym centrum handlu z krajami Europy Wschodniej i Północnej.

Wśród portów obsługujących kontenerowce zajmuje drugie miejsce w Europie i siódme na świecie. Położony jest ok. 120 km od linii morza, a mimo to może przyjąć największe kontenerowce świata.

Śródlądowe położenie, a także bogate możliwości kontynuowania transportu drogą kolejową, wodną i autostradami, decydują o stopniu używalności tego portu. Sam tylko obrót z krajami Morza Bałtyckiego stanowi 25%.

W Hamburgu, będącym metropolią handlową i komunikacyjną, ma swoją siedzibę 100 konsulatów (kwiecień 2010). Spośród tylko azjatyckich przedsiębiorstw aż 460 ma w Hamburgu swoją centralę europejską, bądź swój oddział. Wraz z rozwijającym się centrum handlowym miasta powstaje nad samą Łabą nowoczesna dzielnica handlowo-przemysłowa HafenCity.

Hamburg będąc także siedzibą wysoko wyspecjalizowanego przemysłu jest w czołówce ośrodków rozwoju medycyny i biotechnologii. To również światowe centrum przemysłu lotniczego. Właśnie tutaj powstaje wiele podzespołów wielkiego Airbusa A380.

Transport

Hamburg jest jednym z największych węzłów transportowych w Niemczech. Miasto posiada dostęp do czterech autostrad, ponadto jest największym węzłem kolejowym w północnych Niemczech. Największym dworcem kolejowym jest Hamburg Hauptbahnhof. W mieście znajduje się również Centralny Dworzec Autobusowy. Oprócz tego przez Hamburg wiodą trasy prowadzące w głąb Skandynawii.

Publiczny transport zbiorowy organizowany jest przez związek komunikacyjny Hamburger Verkehrsverbund. Metro w Hamburgu składa się z czterech linii, S-Bahn w Hamburgu posiada sześć linii, na których znajduje się 67 stacji.

W Hamburgu znajduje się międzynarodowy port lotniczy, położony około 8 km na północny zachód od centrum miasta.

Kultura

Opera w Hamburgu
Arkady nad Binnenalster

Tradycje kulturalne tego hanzeatyckiego miasta sięgają średniowiecza. Ogromny wpływ na historię kultury wywarli tacy poeci jak Friedrich Klopstock, Gotthold Lessing i Heinrich Heine oraz sławni na całym świecie kompozytorzy, a wśród nich Händel, który działał w pierwszej położonej poza Włochami publicznej operze[20]. Z Hamburga wywodził się Johannes Brahms. Gustaf Gründgens swoją legendarną inscenizacją „Fausta” Goethego tworzył tu historię teatru, a grupa The Beatles w Star-Clubie świętowała swój przełom. John Lennon powiedział zresztą kiedyś, że „urodził się w Liverpoolu, ale dorastał w Hamburgu”. Beatlesi przybyli do Hamburga 17 sierpnia 1960 roku, dając w ciągu 2,5 roku 281 koncertów. Ich występy upamiętniono wykonanymi z aluminium figurami członków zespołu przy ulicy zwanej „Grzeszną Milą”[21].

Hamburskie sceny teatralne oferują rozmaite sztuki artystyczne, począwszy od teatru improwizowanego, aż do baletu Johna Neumeiera. Oprócz trzech teatrów narodowych, w tym założonej w 1678 r. Oper am Gänsemarkt, Teatru Niemieckiego (Deutsches Schauspielhaus), Teatru Thalia (Thalia Theater) i Elbphilharmonie (Filharmonia nad Łabą), ponad 50 muzeów oraz w sumie 313 scen teatralnych i muzycznych oraz mnogość kabaretów przyciąga dużą liczbę publiczności. Hamburg jest po Nowym Jorku i Londynie trzecim co do wielkości miastem musicalowym na świecie.

Media

Hamburg jest miastem mediów. W mieście tym jest między innymi wydawany Der Spiegel, Stern i Die Zeit. Siedzibę mają w Hamburgu liczne wydawnictwa: Gruner + Jahr, Axel Springer SE, Bauer Media, Hubert Burda Media, Jahreszeiten Verlag oraz Hoffmann & Campe Verlag.

Poza tym mieści się tutaj największa niemiecka agencja prasowa Deutsche Presse-Agentur dpa. Redakcja ARD produkuje codzienne wiadomości telewizyjne Tagesschau, Tagesthemen i Nachtmagazin. Główną siedzibę ma w Hamburgu również pierwsza stacja telewizyjna Norddeutscher Rundfunk. Znajduje się tutaj również RTL – regionalna telewizja komercyjna z główną siedzibą w Kolonii oraz Sat.1 i ZDF – studia regionalne.

Hamburg słynie również z renomowanych agencji reklamowych w Europie, takich jak: Scholz & Friends, Springer & Jacoby, Jung von Matt, TBWA, Kolle Rebbe, Zum Goldenen Hirschen, Grabarz & Partner oraz agencji kreatywnych, m.in.: Peter Schmidt Group, Faktor Design i Landor Associates.

Oświata i nauka

  • Uniwersytet w Hamburgu (Universität Hamburg, UHH) – założony w roku 1919; obecnie kształci się na nim 39 000 studentów[22].
  • Uniwersytet Techniczny Hamburg-Harburg (Technische Universität Hamburg-Harburg, TUHH) – założony w 1978[23].
  • Hochschule für Musik und Theater Hamburg (HfMT) – założona w 1950[24]; jako pierwsza w Niemczech wprowadziła studia dla managerów kultury
  • Hamburger Fern-Hochschule (HFH); założona w 1997 roku, z obecną liczbą 6000 studentów jest jedną z największych prywatnych uczelni w Niemczech.
  • Wyższa Szkoła Nauk Stosowanych (Hochschule für Angewandte Wissenschaften Hamburg, HAW) – powołana w 1970 roku jako szkoła inżynierska, składała się do niedawna z czterech szkół inżynierskich i sześciu wyższych szkół zawodowych[25].
  • Hamburger Universität für Wirtschaft und Politik – zapoczątkowany w roku 1948 jako „akademia gospodarki powszechnej”, w którym pierwszy raz w Niemczech dopuszczono studentów nieposiadających matury[26].
  • HafenCity Universität Hamburg (HCU) – założony w 2006, kształci w dziedzinie architektury i urbanistyki[27].
  • Kühne Logistics University (THE KLU) – założony w 2010
  • Helmut-Schmidt-Universität (HSU) – uniwersytet Bundeswehry założony w 1957

Polityka

Hamburg jest siedzibą 100 konsulatów (kwiecień 2010) i zajmuje w tym drugie miejsce na świecie (po Hongkongu). Miasto przez pięćdziesiąt lat po wojnie było rządzone przez lewicę. Od 2010 roku do 2011 na czele rządu stał Christoph Ahlhaus (CDU). Obecnie od 28 marca 2018 burmistrzem miasta jest Peter Tschentscher z SPD.

Parki i tereny rekreacyjne

Zespół parkowy Planten un Blomen znajduje się w centrum Hamburga niedaleko starych wałów obronnych jest obfitującym w tereny zielone terenem rekreacyjnym z ogrodem botanicznym, palmiarnią i największym ogrodem japońskim w Europie[28]. Znajduje się tam jezioro parkowe, gdzie zainstalowano fontannę. Od maja do września odbywają się tu w ciągu dnia festiwal Wasserspiele, a wieczorami koncerty wodno-świetlne (niem. farbige Wasserlichtkonzerte).

Park miejski jest popularnym terenem rekreacyjnym mieszkańców Hamburga z bogatą infrastrukturą wypoczynkową (m.in. rowery wodne, łodzie wiosłowe). W lecie na scenie na wolnym powietrzu odbywa się wiele koncertów z udziałem artystów z całego świata. Znajduje się tu jedno z najstarszych planetariów na świecie. Dziś hamburskie planetarium wyposażone jest w nowoczesne projektory, odbywają się tu regularnie pokazy nieba, symulacje, jak i przedstawienia teatralne i muzyczne.

Cmentarz Ohlsdorf o powierzchni 405 hektarów jest po Chicago drugim co do wielkości cmentarzem na świecie[29]. Znajduje się tu około 17 km alei i ścieżek spacerowych prowadzących pośród licznych stawów i starych drzewostanów.

Ogród zoologiczny Hagenbecka znajdują się tu liczne okazy małp, tygrysów i innych zwierząt. Zwierzęta posiadają przestronne wybiegi, naśladujące naturalne warunki życiowe. Popularnością cieszy się otwarty wybieg dla słoni.

W Hamburgu znajduje się Miniatur Wunderland. Jest to największa makieta modelarstwa kolejowego świata[30]. W mieście funkcjonuje również muzeum czekolady Chocoversum[21].

Sport

Imprezy sportowe

Polonica

Osoby

Honorowi obywatele miasta

Współpraca

Miejscowości partnerskie:

Galeria

Przypisy

  1. a b Bevölkerung am 31.12.2020 nach Nationalität und Bundesländern [dostęp 2021-07-29] (niem.).
  2. Protokół 46. posiedzenia Komisji Standaryzacji Nazw Geograficznych poza Granicami Rzeczypospolitej Polskiej.
  3. Frank Binder: Massengut verhindert noch höheres Minus · Seegüterumschlag des Hamburger Hafens um 5,4 Prozent gesunken · 9,3 Prozent weniger Container abgefertigt. W: Täglicher Hafenbericht. 11. Februar 2016, S. 1.
  4. Europejskie stolice roku 2011. UniaEuropejska.org, 3 stycznia 2011. [dostęp 2011-02-11]. [zarchiwizowane z tego adresu (2013-11-05)]. (pol.).
  5. Hamburski „pociąg pomysłów”. UniaEuropejska.org, 10 lutego 2011. [dostęp 2011-02-11]. [zarchiwizowane z tego adresu (2013-11-05)]. (pol.).
  6. burg, Wikisłownik, wolny słownik wielojęzyczny, 22 maja 2021 [dostęp 2022-08-25] (pol.).
  7. a b Tomasz Merwiński, Hamburg, sodomia i Gomora | Tomasz Merwiński, 30 czerwca 2022 [dostęp 2022-08-25] (pol.).
  8. THE HAMMABURG AND THE BEGINNINGS OF HAMBURG, Google Arts & Culture [dostęp 2022-08-25] (pol.).
  9. Z dlniem. słowa hamme oznaczające „wysunięty nad wodą cypel lądu”, co zgadza się z topografią miasta.
  10. Aron J. Guriewicz: Wyprawy wikingów. Warszawa: Wiedza Powszechna, 1969, s. 102.
  11. Tusk i Merkel spotkają się wieczorem w Hamburgu. [w:] Aktualności [on-line]. Polska – Internetowe wydanie dziennika ogólnopolskiego, 2009-02-27. [dostęp 2009-02-28].
  12. Michał Fiszer, Jerzy Gruszczyński. Brytyjska 21. Grupa Armii w walkach na froncie zachodnim w 1945 r., „Wojsko i Technika – Historia” nr 3/2017, s. 30.
  13. The Great Flood of 1962 in Hamburg, Environment & Society Portal, 2 lipca 2012 [dostęp 2022-08-25] (ang.).
  14. Friedhelm Grundmann, Wenn Steine predigen Hamburgs Kirchen vom Mittelalter bis zur Gegenwart, Hamburg, s. 31, ISBN 978-3-929229-14-1, OCLC 231627564 [dostęp 2020-12-12].
  15. Lars Haider, Matthias Gretzschel, Hamburgs Kirchen Geschichte, Architektur und Angebote, wyd. 1, Hamburg: Axel Springer Verlag, 2013, s. 289, ISBN 978-3-86370-116-1, OCLC 845347173 [dostęp 2020-12-12].
  16. 31 grudnia 2011.
  17. Hamburger Abendblatt.
  18. a I 4 – j/10 H.
  19. PolskiNetwork.org – Liczebność polskiej diaspory. polskinetwork.org. [zarchiwizowane z tego adresu (2011-11-09)]..
  20. George J. Buelow: A History of Baroque Music. Indiana university Press, 2004, s. 561. ISBN 0-253-34365-8.
  21. a b City break. Odkryj skarby północnych Niemiec.
  22. Universität Hamburg Strona oficjalna uniwersytetu.
  23. Technische Universität Hamburg-Harburg.
  24. Hochschule: HFMT. hfmt-hamburg.de. [zarchiwizowane z tego adresu (2011-04-05)]..
  25. Wyższa Szkoła Nauk Stosowanych. allekto.bui.haw-hamburg.de. [zarchiwizowane z tego adresu (2007-02-08)]..
  26. hwp-hamburg.de. hwp-hamburg.de. [zarchiwizowane z tego adresu (2006-10-23)]..
  27. HafenCity Universität Hamburg – Universität für Baukunst und Raumentwicklung, hcu-hamburg.de [dostęp 2021-06-09] [zarchiwizowane z adresu 2008-11-02].
  28. https://web.archive.org/web/20081205134219/http://www.hamburg-tourism.de/pl/hamburg-tourism/co-warto-zobaczyc/ogrody-zoologiczne-parki/ największy ogród japoński w Europie.
  29. Dane ze strony oficjalnej cmentarza w Hamburgu
  30. [1]/.

Linki zewnętrzne

Media użyte na tej stronie

Germany location map.svg
Autor: NordNordWest, Licencja: CC BY-SA 3.0
Location map of Germany (Wp article: en:Germany)
Flag of the United States.svg
The flag of Navassa Island is simply the United States flag. It does not have a "local" flag or "unofficial" flag; it is an uninhabited island. The version with a profile view was based on Flags of the World and as a fictional design has no status warranting a place on any Wiki. It was made up by a random person with no connection to the island, it has never flown on the island, and it has never received any sort of recognition or validation by any authority. The person quoted on that page has no authority to bestow a flag, "unofficial" or otherwise, on the island.
Potocka hotel hamburg.jpg
Hôtel Potocki (Potocki Palace), Hamburg, Germany, demolished in 1867. Build in 1793–1795 as a private mansion by Count Stanisław Szczęsny Potocki in exile, it was quickly used as a noble coffeehouse after his departure in 1795.
St. Paul Spielbudenplatz, Hamburg, Germany-LCCN2002713682.jpg
Print no. "16409".; Title from the Detroit Publishing Co., catalogue J-foreign section. Detroit, Mich. : Detroit Photographic Company, 1905..; Forms part of: Views of Germany in the Photochrom print collection.
Hamburg Staatsoper.jpg
Autor: Photo: Andreas Praefcke, Licencja: CC BY 3.0
Hamburg: Hamburgische Staatsoper (Hamburg State Opera)
This is a photograph of an architectural monument.
It is on the list of cultural monuments of Hamburg, no. 615
Boroughs of Hamburg.jpg
Boroughs of Hamburg 2008
Hamburg-alster-dusk.jpg
Autor: unknown, Licencja: CC BY-SA 2.0
Elbphilharmonie, Hamburg.jpg
Autor: Hackercatxxy, Licencja: CC BY-SA 4.0
Elbphilharmonie, Blick von der Elbe
Hanseatenwimpel.svg
Hanseatic Flag
HH Rathaus pano1.jpg
Autor: Daniel Schwen, Licencja: CC BY-SA 2.5
Rathausmarktarkaden Entwurf Ohrt Nickels & Partner 1982
This is a photograph of an architectural monument.
It is on the list of cultural monuments of Hamburg, no. 43216
Bombing of Hamburg.ogg

This is Video (Ogg Theora) This is Video (Ogg Theora)

Kronika filmowa na temat Operacji Gomora, trwającego 8 dni i 7 nocy bombardowania Hamburga, które miało miejsce pomiędzy 24 lipca i 3 sierpnia 1943 roku i w wyniku którego śmierć poniosło od 45 do 50 tysięcy cywilów.
Hansestadt Lubeck Tatiana Yagunova Watercolor painting 2014.jpg
Autor: Tatiana Yagunova / Татьяна Ягунова, Licencja: CC BY-SA 4.0
Lubeka (Akwarela Tatiany Yagunovej) — główne miejsce Ligi Hanzeatyckiej. Związek Hanzeatycki — organizację kupiecką pod kierownictwem doświadczonego racjonalnego ośrodka kupieckiego — Wolnego Miasta Lubeki. Opublikowano:
HH Alsterarkaden pano1.jpg
Autor: Daniel Schwen, Licencja: CC BY-SA 2.5
Alster Arcades (Alsterarkaden), Hamburg, Germany.
Haupthandelsroute Hanse.png
Main trading routes of the Hanseatic League in northern Europe.
Hamburg Dworzec Glowny 3.jpg
Autor: Andrzej Otrębski, Licencja: CC BY-SA 4.0
Hamburg - Dworzec Główny
Barclaycard-Arena-Hamburg.jpg
Autor: Franjo targo, Licencja: CC BY-SA 4.0
Barclaycard Arena Hamburg
Hamburg in Germany (zoom).svg
Autor: TUBSEmail Silk.svg Gallery, Licencja: CC BY-SA 3.0
Location of state xy (see filename) in Germany.
Rathaus Hbg.jpg
Autor: Aliasdoobs, Licencja: CC BY-SA 4.0
The city hall of Hamburg, Germany.
Michel - Noord.jpg
Autor: flamenc, Licencja: CC BY-SA 3.0
Hamburg, Germany: Northern façada and tower from the St. Michaelis Church
Binnenalster am Abend.jpg
Autor: Fotograf/Zeichner: © achim conring - hamburg Benutzer:Amcon, Licencja: CC BY-SA 2.0 de
  • Quelle: achim conring
  • Bildbeschreibung: Die Binnenalster mit Blue Goals
Polnische Kriegsgedenkstätte Friedhof Ohlsdorf.jpg
Autor: NordNordWest, Licencja: CC BY-SA 3.0 de
Polnische Kriegsgedenkstätte auf dem Friedhof Ohlsdorf
Hamburger Rathaus von St-Petri.jpg
Autor: Daniel Ullrich, Threedots, Licencja: CC-BY-SA-3.0
westlicher Fahnenmast auf dem Rathausmarkt. 1903 Entwurf Johannes Schilling
This is a photograph of an architectural monument.
It is on the list of cultural monuments of Hamburg, no. 43217
Hamburg-um-1660.jpg
Hamburg, Germany, around 1660
Container Terminal Tollerort (Hamburg-Steinwerder).Ever Safety.2.phb.ajb.jpg
Bild: © Ajepbah / Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0 de
Die Ever Safety am Container Terminal Tollerort in Hamburg-Steinwerder.
Hamburg.Schauspielhaus.wmt.jpg
Autor: Wolfgang Meinhart, Hamburg, Licencja: CC BY-SA 3.0
Hamburg, Germany: Deutsches Schauspielhaus
This is a photograph of an architectural monument.
It is on the list of cultural monuments of Hamburg, no. 618