Hugo Steinhaus

Hugo Dyonizy Steinhaus
Ilustracja
Data i miejsce urodzenia14 stycznia 1887
Jasło
Data i miejsce śmierci25 lutego 1972
Wrocław
Zawód, zajęciematematyk
profesor nauk matematycznych
Alma MaterUniwersytet Lwowski
Doktorat1911 – matematyka
Uniwersytet w Getyndze
Polska Akademia Nauk
Statusczłonek rzeczywisty[1]
Doktor honoris causa
(Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu – 1963)
(Uniwersytet Warszawski – 1958)
UczelniaUniwersytet Wrocławski
Dziekan Wydziału Matematyki, Fizyki i Chemii Uniwersytetu Wrocławskiego
Odznaczenia
Order Sztandaru Pracy I klasy Krzyż Komandorski z Gwiazdą Orderu Odrodzenia Polski Krzyż Oficerski Orderu Odrodzenia Polski Medal 10-lecia Polski Ludowej

Hugo Dyonizy Steinhaus (ur. 14 stycznia 1887 w Jaśle, zm. 25 lutego 1972 we Wrocławiu) – polski matematyk[2] żydowskiego pochodzenia, profesor Uniwersytetu Jana Kazimierza, współtwórca lwowskiej szkoły matematycznej[2], współzałożyciel i redaktor czasopisma Studia Mathematica[2]; aforysta.

Był autorem wielu prac z zakresu teorii gier, analizy funkcjonalnej, topologii, teorii mnogości, szeregów trygonometrycznych, szeregów ortogonalnych, teorii funkcji rzeczywistych oraz zastosowań i popularyzacji matematyki[3].

Życiorys

Dzieciństwo i młodość

Urodził się 14 stycznia 1887 w Jaśle w rodzinie Bogusława, dyrektora spółdzielni kredytowej, i Eweliny z Lipschitzów. Jego ojciec był właścicielem cegielni[4]. Był wnukiem Józefa, radnego rady miejskiej w Jaśle (pochowanego na jasielskim cmentarzu żydowskim) i prawnukiem Chaima haKohen Steinhausa (przydomek „haKohen” oznacza, że męscy przedstawiciele rodu Steinhaus pochodzą w prostej linii od biblijnego arcykapłana Aarona). Bratanek Ignacego Steinhausa, adwokata, posła do parlamentu austriackiego. Do 9 roku życia pobierał prywatne nauki w domu[4]. Następnie od czwartej klasy uczęszczał do szkoły ludowej[4]. Języka francuskiego nauczył się od bony, która na co dzień opiekowała się nim i jego siostrami, niemieckiego czytając książki, angielskiego zaczął się uczyć przed maturą, poza tym na maturze obowiązkowo była łacina (pisemna) i greka (ustna)[4]. W 1905 uzyskał maturę w gimnazjum klasycznym w Jaśle. Następnie rozpoczął studia matematyczne i filozoficzne na Wydziale Filozoficznym Uniwersytetu Lwowskiego[5].

Po roku zmienił uczelnię; w latach 1906–1911 kontynuował studia w Getyndze pod kierunkiem Davida Hilberta i Feliksa Kleina[5]. Przeniesienie się na Uniwersytet w Getyndze spowodowała przypadkowa wizyta prof. Jollesa we Lwowie (był on specjalistą w zakresie geometrii wykreślnej na politechnice w Charlotenburgu), to on namówił Steinhausa na studia w Getyndze[4]. Tamże zaczął biegać i to niezależne od pory roku, potrafił przebiec kilkanaście kilometrów po śniegu. Tam także poznał Sierpińskiego i Banachiewicza, z którymi podróżował po Niemczech – Hamburg uważał za najpiękniejsze miasto niemieckie[4]. W 1911 uzyskał tam stopień doktora filozofii summa cum laude na podstawie pracy Neue Anwendungen des Dirichlet’schen Prinzips[6]. Promotorami pracy doktorskiej byli: Hilbert, Runge i Hartmann[4]. W latach 1911–1914 przebywał w Jaśle, w tym okresie opublikował osiem prac. Jesienią 1911 musiał wstąpić do CK Armii, która to służba obrzydziła mu wojsko ostatecznie, wkrótce został zwolniony do cywila z powodu choroby serca[4]. Na wiosnę 1915 roku wstąpił do Legionów Polskich, uczestniczył w walkach 1. Pułku Artylerii na Wołyniu[7]. W następnym roku podjął pracę w Centrali Odbudowy Kraju w Krakowie. Tamże w lipcu 1916 roku doszło na krakowskich plantach do słynnego spotkania Stefana Banacha, które uważał za swoje największe „odkrycie” matematyczne[4][6]. W 1917 habilitował się we Lwowie na podstawie rozprawy o pewnych własnościach szeregów Fouriera. W tym samym roku 9 sierpnia ożenił się[4]. Przez rok był asystentem i docentem matematyki na Uniwersytecie Lwowskim.

W 1918 roku urodziła się jego córka, którą wraz z żoną wysłał do Jasła, sam pozostał we Lwowie. Zmusiła go do tego sytuacja na uczelni, gdyż prof. Puzyna zachorował poważnie i Steinhaus praktycznie sam reprezentował matematykę[4].

Kariera naukowa przed wojną

W 1918 opublikował pracę Additive und stetige Funktionaloperationen („Mathematische Zeitschrift”, 5/1919), uważaną za pierwszą polską pracę o operacjach funkcyjnych. Po zakończeniu I wojny światowej przebywał w Jaśle, gdzie pracował jako matematyk w biurze rozdziału gazu.

Kamienica przy ul. Kadeckiej 14 we Lwowie, należąca do prof. Hugona Steinhausa

W 1920 został profesorem nadzwyczajnym matematyki Uniwersytetu Lwowskiego i kierownikiem I Katedry Matematyki (1920–1939), a w 1923 profesorem zwyczajnym. Wtedy napisał popularną książeczkę „Czem jest, a czem nie jest matematyka”[4]. Kilkakrotnie wyjeżdżał do Paryża, Getyngi i Bolonii.

W Bolonii odbył się kongres matematyczny, reprezentowany przez naukowców niemal z całego świata. Subwencję na pobyt polskich matematyków załatwił prof. Kazimierz Bartel[4]. (sprawował wówczas stanowisko Prezesa Rady Ministrów).

Skupione wokół Steinhausa i Stefana Banacha (o którym sam Steinhaus mówił, że jest jego największym matematycznym odkryciem) grono lwowskich matematyków, wśród których byli między innymi Stanisław Mazur, Władysław Orlicz, Juliusz Paweł Schauder, Stefan Kaczmarz, Stanisław Ulam, Władysław Nikliborc tworzyło tak zwaną lwowską szkołę matematyczną, silny ośrodek matematyczny, którego tematyka badań była odmienna od tematyki ośrodka warszawskiego. Domeną szkoły lwowskiej stała się analiza funkcjonalna. W 1929 Steinhaus wspólnie ze Stefanem Banachem założył czasopismo „Studia Mathematica” o zasięgu międzynarodowym, poświęcone wyłącznie analizie funkcjonalnej.

W roku 1938 wynalazł introwizor – przyrząd do przestrzennej lokalizacji rentgenowskiej niedostępnych przedmiotów, opatentowany w USA[8].

Losy wojenne

W 1939 po zajęciu Lwowa przez ZSRR otrzymał nominację na profesora Katedry Analizy Wyższej w Lwowskim Państwowym Uniwersytecie ZSRR (przemianowany przez sowietów dotychczasowy Uniwersytet Jana Kazimierza) oraz pracownika naukowego Akademii Nauk w Kijowie. Po wkroczeniu do Lwowa wojsk niemieckich (29 czerwca 1941), wobec represji hitlerowców wobec Żydów, Steinhaus wraz z rodziną kilka miesięcy ukrywał się[5] w mieszkaniach znajomych we Lwowie. Najdłużej ukrywał się w willi profesorstwa Benedykta i Stefanii Fulińskich przy ul. Tarnowskiego 82. Prof. Steinhaus nie wychodził do miasta, ograniczając się do przebywania w ogrodzie. Do miasta za to wychodziła żona profesora, co później omal nie doprowadziło do dekonspiracji rodziny. W końcu listopada 1941 uciekł do Osiczyna pod Lwowem i stamtąd w lipcu 1942 do Berdechowa koło Stróż (obecnie Wyskitna). Dzięki pomocy granatowego policjanta Józefa Laski (członka ZWZ i AK ps. „Orlicz”) z Bobowej, który wyrobił dla profesora dokumenty na fikcyjne nazwisko Grzegorz Krochmalny oraz dzięki pomocy i opiece Mariana Szafrańca ps. „Junosz”, pod zmienionym nazwiskiem profesor uczestniczył w tajnym nauczaniu[5], uniknął aresztowania i przeżył wojnę.

Po wojnie – Wrocław

Tablica pamiątkowa we Wrocławiu

W 1945 współorganizował wrocławskie środowisko naukowe. Został powołany na katedrę zastosowań matematyki Wydziału Matematyczno-Fizyczno-Chemicznego, wspólnego dla uniwersytetu i politechniki. Był pierwszym dziekanem Wydziału Matematyki, Fizyki i Chemii Uniwersytetu Wrocławskiego. Przez wiele lat prowadził seminarium z zastosowań matematyki w Instytucie Matematycznym Uniwersytetu Wrocławskiego. Pełnił funkcję kierownika działu zastosowań przyrodniczych i gospodarczych Instytutu Matematycznego PAN, której był członkiem rzeczywistym (od 1952). Na polu analizy matematycznej współpracował z prof. Janem Mikusińskim i prof. Ewą Krzywicką-Blum. Opublikował około 250 prac. Głównymi dziedzinami jego badań były szeregi trygonometryczne i ortogonalne, zagadnienia sumowalności. Zasadnicze wyniki zawarł w Theorie der Ortogonalreihen („Monografie Matematyczne”, 6/1935 z Kaczmarzem).

Wiele jego prac ma zasadnicze znaczenie w ścisłych sformułowaniach podstaw rachunku prawdopodobieństwa opartym na teorii miary i teorii mnogości. Wśród prac wiele miejsca zajmowały zastosowania matematyki do różnych dyscyplin, m.in. biologii, medycyny, statystyki.

Córka Lidia wyszła za mąż za Jana Kotta.

Hugo Steinhaus zmarł 25 lutego 1972 we Wrocławiu i spoczywa na wrocławskim cmentarzu św. Rodziny przy ulicy Smętnej. Jego grób znajduje się na polu nr 12 (rząd 64, grób nr 19).

Popularyzator nauki

Był autorem unikatowego, popularyzującego matematykę Kalejdoskopu matematycznego (wyd. 1938 po polsku i angielsku, przetłumaczony na 10 języków) i kilku innych książek popularnonaukowych. Pozostawił też, wydane pośmiertnie, Wspomnienia i zapiski (Wrocław, 2002, I wydanie Aneks, Londyn, 1992).

Obdarzony wielkim poczuciem humoru, znany był z dowcipnych i ciętych wypowiedzi (wydany w 1980 Słownik racjonalny H. Steinhausa). Był ateistą[9].

Publikacje

  • Czem jest a czem nie jest matematyka, wyd. Księgarnia Nakładowa H. Altenberga, 1923
  • Orzeł czy reszka?, wyd. Nasza Księgarnia, 1953
  • Kalejdoskop matematyczny, wyd. PZWS, 1954
  • Sto zadań, wyd. PWN, 1958
  • Słownik racjonalny, wyd. Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1980

Odznaczenia i wyróżnienia

  • Nagroda im. Stefana Banacha (1946)
  • Nagroda Polskiej Akademii Umiejętności (1948)
  • Nagroda im. Józefa Marcinkiewicza (1951)
  • Nagroda Państwowa I stopnia (1951)
  • Nagroda miasta Wrocławia (1959)
  • Nagroda Fundacji Jurzykowskiego (1970)
  • doktorat honoris causa Uniwersytetu Warszawskiego (1958)
  • doktorat honoris causa Akademii Medycznej we Wrocławiu (1961)
  • doktorat honoris causa Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu (1963)
  • doktorat honoris causa Uniwersytetu Wrocławskiego (1965)
  • Krzyż Oficerski Orderu Odrodzenia Polski (1954)[10]
  • Medal 10-lecia Polski Ludowej (1955)[11]
  • Krzyż Komandorski z Gwiazdą Orderu Odrodzenia Polski (1957)
  • Order Sztandaru Pracy I Klasy (1959)
  • Honorowe obywatelstwo Jasła (1965)[12].

Zobacz też

Upamiętnienie

  • Imieniem Hugona Steinhausa nazwano ulice w Warszawie (dzielnica Mokotów)[13] i we Wrocławiu (dzielnica Fabryczna)[14].
  • Rondo w Jaśle na skrzyżowaniu ulic Tadeusza Kościuszki i Hugona Kołłątaja w roku 2012 zostało nazwane imieniem Hugona Steinhausa[15].
  • 2 czerwca 2018 w Getyndze przy ul. Maxa Plancka odsłonięto tablicę upamiętniającą Hugona Steinhausa[16].
  • Osłonięto tablice pamiątkowe: w budynku Liceum Ogólnokształcącym nr 1 w Jaśle w roku 1988[17][18][19] i we Wrocławiu przy ul. Zygmunta Janiszewskiego.
  • Szkoła podstawowa nr 5 we Wrocławiu nosi imię Hugona Steinhausa[20].

Przypisy

  1. Członkowie PAN: Skorowidz.
  2. a b c Prof. dr hab. Włodzimierz Waliszewski i in., Encyklopedia szkolna. Matematyka, Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, Warszawa 1988, ​ISBN 83-02-02551-8​, s.259, Steinhaus.
  3. Prof. dr hab. Włodzimierz Waliszewski i in., Encyklopedia szkolna. Matematyka, Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, Warszawa 1988, ​ISBN 83-02-02551-8​, s.259-260, Steinhaus.
  4. a b c d e f g h i j k l m Steinhaus 1992 ↓.
  5. a b c d Prof. dr hab. Włodzimierz Waliszewski i in., Encyklopedia szkolna. Matematyka, Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, Warszawa 1988, ​ISBN 83-02-02551-8​, s.260, Steinhaus.
  6. a b Hugo Steinhaus: Mathematical Genealogy Project (ang.). 1911. [dostęp 2021-03-13]. Cytat: „Neue Anwendungen des Dirichlet’schen Prinzips”
  7. Marek Gałęzowski, Na wzór Berka Joselewicza. Żołnierze i oficerowie pochodzenia żydowskiego w Legionach Polskich”. Z przedmową Richarda Pipesa. Warszawa 2010, s. 594.
  8. Steinhaus 1992 ↓, s. 156.
  9. Steven G. Krantz: Mathematical Apocrypha: Stories and Anecdotes of Mathematicians and the Mathematical. Mathematical Association of America, 2002, s. 202. ISBN 978-0-88385-539-3. Cytat: ...Steinhaus answered that, „God is always present.” It should be noted that Steinhaus was an outspoken atheist..
  10. M.P. z 1954 r. nr 112, poz. 1589
  11. M.P. z 1955 r. nr 112, poz. 1450
  12. Honorowi Obywatele Miasta. jaslo.pl, 2014-07-04. [dostęp 2016-07-10].
  13. Mapa Targeo Warszawy. [dostęp 2019-12-13].
  14. Mapa Targeo Wrocławia. [dostęp 2019-12-13].
  15. Ronda w Jaśle imieniem Hugona Steinhausa i Józefa Hallera. 2012-03-22. [dostęp 2019-10-30].
  16. Odsłonięcie tablicy upamiętniającej Hugona Steinhausa, 2 czerwca 2018, Getynga | Polskie Towarzystwo Matematyczne, ptm.org.pl [dostęp 2021-03-23] (pol.).
  17. Tradycje szkoły. W: Księga pamiątkowa 125 lat Gimnazjum i Liceum w Jaśle. Jasło: I Liceum Ogólnokształcące im. kr. Stanisława Leszczyńskiego w Jaśle, 1992, s. 34.
  18. Wiesław Hap: POCZET WYBITNYCH JAŚLAN I LUDZI ZWIĄZANYCH Z REGIONEM (pol.). 2005. s. 162. [dostęp 2021-03-19].
  19. Wiesław Hap: POCZET WYBITNYCH JAŚLAN I LUDZI ZWIĄZANYCH Z REGIONEM. Jasło: STOWARZYSZENIE MIŁOŚNIKÓW JASŁA i REGIONU JASIELSKIEGO, 2005, s. 162. ISBN 83-917660-5-5. (pol.)
  20. Szkoła Podstawowa nr 5 im. H. D. Steinhausa we Wrocławiu (pol.). 2021. [dostęp 2021-03-20].

Bibliografia

Linki zewnętrzne

Media użyte na tej stronie

Lwow-Kadecka14-domHugonaSteinhausa.jpg
Autor: Stako, Licencja: CC BY-SA 4.0
Kamienica we Lwowie przy ulicy Kadeckiej 14, należąca do 1941 r. do prof. Hugona Steinhausa
Steinhaus-tablica.JPG
Autor: Bonio, Licencja: CC BY-SA 3.0
Tablica ku czci Hugo Steinhausa we Wrocławiu, ul. Janiszewskiego 14 A
Hugo Steinhaus honoris causa UAM.jpg
Autor: Klapi, Licencja: CC BY 2.5 pl
Doktorat Honoris Causa matematyka pl:Hugo Steinhausa nadany przez UAM, kopia z biblioteki WMI UAM w Poznaniu
POL Order Sztandaru Pracy 1 klasy BAR.svg
Baretka: Order Sztandaru Pracy I klasy