Huta Laura (Siemianowice Śląskie)
Część Siemianowic Śląskich | |||
![]() Fragment skweru Laury w Laurahucie; w tle kościół św. Antoniego z Padwy | |||
| |||
Państwo | |||
---|---|---|---|
Województwo | |||
Miasto | |||
Dzielnica | |||
Data założenia | 1. poł. XIX w. | ||
W granicach Siemianowic Śląskich | 1922 (1927) | ||
Strefa numeracyjna | 32 | ||
Tablice rejestracyjne | SI | ||
Położenie na mapie Polski (c) Karte: NordNordWest, Lizenz: Creative Commons by-sa-3.0 de | |||
![]() | |||
Portal ![]() |
Huta Laura[1], potocznie pol. i śl. Laurahuta[2] (niem. Laurahütte) – dawna gmina oraz historyczna część Siemianowic Śląskich, położona w południowej części miasta, w granicach dzielnicy Centrum.
Powstała jako konglomerat kilku osiedli patronackich powstałych przy wybudowanej w latach 1833–1835 hucie „Laura” (później „Jedność”), w tym m.in. kolonii: Grabie, Hugo, Neu Berlin i Wanda. 14 maja 1873 utworzono obszar dworski Laurahütte (Huta Laura), który 22 stycznia 1890 przekształcono w samodzielną gminę[3]. Z dniem 2 maja 1922 Rząd Pruski połączył gminy Huta Laura i Siemianowice, tworząc gminę Laurahütte-Siemianowitz (pol. Laurahütte-Siemianowice)[4], natomiast 9 lutego 1927 na mocy ustawy Sejmu Śląskiego gminę Huta Laura-Siemianowice przemianowano na Siemianowice Śląskie.
Historia
Początki i rozwój do 1918
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/23/Laurahutte_Hochofen._1919_%2869614466%29.jpg/220px-Laurahutte_Hochofen._1919_%2869614466%29.jpg)
Początki gminy Laurahuta wiążą się z założeniem w latach 1833–1835 huty „Laura”, której pełne uruchomienie nastąpiło w 1839[5]. Zabudowa mieszkaniowa dla robotników i urzędników przy zakładzie zaczęła powstawać od połowy lat 30. XIX wieku na wydzielonych z siemianowickich dóbr rycerskich terenach dominalnych hrabiego Hugo Henckla von Donnersmarcka[6]. Trzy pierwsze drewniane domy mieszkalne powstały w 1838. W późniejszym okresie w miejscowości powstały liczne budynki czynszowe, biurowe oraz fabryczne[7]. W 1842 powstała pierwsza laurahucka szkoła – obecnie Szkoła Podstawowa nr 3 im. Tadeusza Kościuszki[5], natomiast w 1861 powołano szkołę ewangelicką[8]. W latach 1854–1857 zbudowano przebiegającą przez Bytków, Laurahutę, Hutę Jerzego i dalej do Zawodzia sieć kolei wąskotorowej[9].
W 1868 w kolonii Hugo przy obecnej ulicy Jana Matejki została uruchomiona Fabryka Śrub i Nitów Fitznera, a w 1869 przy obecnej ulicy Fabrycznej powstała gazownia. W 1870 oddano do użytku szpital hutniczy, który znajdował się przy obecnej ulicy Jana III Sobieskiego. W 1871 Hugo I Henckel von Donnersmarck powołał spółkę akcyjną Vereinigte Königs- und Laurahütte (późniejsze Górnośląskie Zjednoczone Huty Królewska i Laura S.A. Górniczo-Hutnicza), a także powstał pierwszy laurahucki wodociąg, który był stopniowo rozbudowywany[10]. 14 maja 1873 na wniosek zarządu spółki z dominium został wyłączony obszar dworski Laurahuta. Został on później, w dniu 22 stycznia 1890, przekształcony w samodzielną gminę z własnym magistratem. Ustanowiono również własny herb[3]. Do nowej gminy włączono sąsiednie kolonie robotnicze, w tym m.in.: Grabie, Hugo, Neu Berlin i kolonię Wandy[11]. Pierwszy laurahucki ratusz mieścił się w parterowym budynku. Nowy ratusz gminy Huta Laura, oddany do użytku 1 września 1897[3], istnieje do dziś przy obecnej ulicy Jana III Sobieskiego 2[12]. W 1889 zelektryfikowano Siemianowice i Hutę Laury, w 1891 powstały w gminie pierwsze brukowane ulice, a w 1892 pierwsze latarnie gazowe. Pierwsze elektryczne oświetlenie laurahuckich ulic uruchomiono w 1898[13].
Pierwszy parowy tramwaj uruchomiono na trasie Laurahuta – Katowice 30 grudnia 1896, a od 1898 na tej trasie zaczął kursować tramwaj elektryczny (dzisiejsza linia 13). Od 25 lipca 1900 do 31 grudnia 2008 funkcjonowało również połączenie tramwajowe Huty Laura z Królewską Hutą (przez Alfred i Chorzów, linia 12). Pod koniec 1946 roku siemianowicki odcinek trasy tramwajowej przebudowano na tor normalny, zmieniając nieznacznie jej przebieg na korzyść huty „Laura” – biegnie ona do dziś wzdłuż ulicy Katowickiej do placu Skargi[13][14].
Liczba mieszkańców Huty Laura stale rosła: w 1895 Laurahutę zamieszkiwały 11 483 osoby[15], w 1900 – 13 571 osób[16], w 1905 – 15 114 osób[17], a w 1910 – 16 120 osób[15][18]. Według danych z 1910 pod względem deklarowanego języka ojczystego, językiem polskim jako ojczystym posługiwało się 39,3% mieszkańców Laurahuty, językiem niemieckim 56,4% osób, językiem polskim i niemieckim 3,8% mieszkańców, natomiast 0,5% mieszkańców innym językiem[19]. Spośród wszystkich ówczesnych gmin na terenie obecnych Siemianowic Śląskich, odsetek Niemców był tutaj największy[20].
Przed powstaniem kościoła św. Antoniego z Padwy rzymskokatoliccy mieszkańcy Huty Laura przynależeli do parafii Krzyża Świętego w Siemianowicach, lecz z uwagi na ciągły przyrost liczby mieszkańców był on niewystarczający jak na ówczesne potrzeby. Zgodę na budowę nowego kościoła uzyskano w 1908, lecz wybuch I wojny światowej spowodował opóźnienie planów. Na kościół postanowiono przeznaczyć wybudowaną w 1914 halę. W maju 1915 erygowano kurację[21], a w 1919 parafię św. Antoniego z Padwy[22].
Powstania śląskie i okres międzywojenny
Pierwsze powstanie śląskie Laurahucie wybuchło 17 sierpnia 1919. Z punktu zbornego pod kopalnią „Saturn” w Czeladzi powstańcy ruszyli do ataku m.in. na pocztę oraz na oberżę hutniczą przy obecnej ulicy Jana Matejki[23]. Powstańcy w obawie przed okrążeniem przez niemieckie oddziały wycofali się za granicę do państwa polskiego[24]. W 1920 wybuchło II powstanie śląskie. Wówczas to, w nocy 20 sierpnia 1920 powstańcy z trzech stron zaatakowali Siemianowice[25]. Dzień później wydano rozkaz, że Huta Laura musi zostać oblegana – początkowo oblegało ją 400 powstańców. 23 sierpnia Huta Laura została już opanowana przez powstańców[24]. 20 marca 1921 odbył się plebiscyt[26]. W Hucie Laura za Niemcami oddano 6160 głosów, natomiast za Polską 3081 głosów[27]. W nocy z 2 na 3 maja 1921 doszło do wybuchu III powstania śląskiego popartego strajkiem powszechnym. Oddziały laurahuckie, którymi dowodził Jan Lamper, wchodziły w skład rejonu III powiatu katowickiego[28]. Huta Laura w trakcie III powstania śląskiego została zajęta przez powstańców[29].
Pod koniec rządów pruskich, w maju 1922 połączono Hutę Laurę z Siemianowicami, tworząc gminę Laurahütte-Siemianowitz (pol. Laurahütte-Siemianowice)[4], którą w czerwcu tego roku włączono do Polski[22]. Odtąd gmina nazywała się Huta Laura-Siemianowice. Z dniem 4 marca 1927, na mocy uchwały Sejmu Śląskiego, gmina Huta Laura-Siemianowice zmieniła nazwę na Siemianowice Śląskie[30]. Gmina Siemianowice Śląskie została zaliczona do rzędu miast z dniem 23 czerwca 1932[31][32].
Galeria
Fragment ronda przy placu Piotra Skargi
Przypisy
- ↑ Konstanty Prus , Spis miejscowości polskiego Śląska Górnego, Bytom: Nakładem Polskiego Komisarjatu Plebiscytowego dla Górnego Śląska, 1920, s. 29 .
- ↑ Kalendarz ludowy Ilustrowany na rok zwyczajny 1889 opracowany przez Górnoszlązaków, Siemianowice – Laurahuta: Drukiem i nakładem Józefa Pramora w Laurahucie, 1888 , rocznik I.
- ↑ a b c Halor 2000 ↓, s. 48.
- ↑ a b Vereinigung der Landgemeinden Laurahütte-Siemianowitz zu einem Gemeindebezirke, „Amtsblatt der Regierung zu Oppeln”, Bd. 107 (Stück 13, Nr. 257), 27 maja 1922, s. 150 [dostęp 2022-08-09] , (Śląska Biblioteka Cyfrowa).
- ↑ a b Halor 2000 ↓, s. 181.
- ↑ Halor 2000 ↓, s. 47.
- ↑ Rechowicz 1969 ↓, s. 37.
- ↑ Rechowicz 1969 ↓, s. 39.
- ↑ Halor 2000 ↓, s. 182.
- ↑ Halor 2000 ↓, s. 183.
- ↑ Halor 2000 ↓, s. 20.
- ↑ Halor 2000 ↓, s. 49.
- ↑ a b Halor 2000 ↓, s. 185.
- ↑ Halor 2008 ↓, s. 133–134.
- ↑ a b Rechowicz 1969 ↓, s. 57.
- ↑ Meyers Großes Konversations-Lexikon: Laurahütte. www.zeno.org. [dostęp 2021-01-11]. (niem.).
- ↑ SCHLESIEN vor 1945: Laurahütte (Stadt). cybercity.de. [dostęp 2021-01-11]. (niem.).
- ↑ Według innego źródła - Laurahütte (Stadt) gminę wówczas zamieszkiwało 18 336 osób
- ↑ Rechowicz 1969 ↓, s. 62.
- ↑ Rechowicz 1969 ↓, s. 63.
- ↑ Halor 2000 ↓, s. 52.
- ↑ a b Halor 2000 ↓, s. 187.
- ↑ Rechowicz 1969 ↓, s. 100.
- ↑ a b Rechowicz 1969 ↓, s. 101.
- ↑ Rechowicz 1969 ↓, s. 105.
- ↑ Rechowicz 1969 ↓, s. 109.
- ↑ Rechowicz 1969 ↓, s. 110.
- ↑ Rechowicz 1969 ↓, s. 114.
- ↑ Rechowicz 1969 ↓, s. 115.
- ↑ Ustawa z dnia 9 lutego 1927 roku w sprawie zmiany nazwy gminy „Huta Laura-Siemianowice” na „Siemianowice Śląskie”, Dz.U. Śl. 1927 Nr 5, poz. 9 .
- ↑ Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 10 czerwca 1932 r. o zaliczeniu gminy Siemianowice Śląskie w powiecie katowickim, w województwie śląskiem do rzędu miast., isap.sejm.gov.pl [dostęp 2021-09-30] .
- ↑ Zmiany administracyjne miast i osiedli 1918–1963, Warszawa: Główny Urząd Statystyczny, 1964, s. 113 .
Bibliografia
- Antoni Halor, Przewodnik siemianowicki. Wędrówki po mieście i okolicy, wyd. pierwsze, Siemianowice Śląskie: Urząd Miasta Siemianowice Śląskie, 2000, ISBN 83-913068-1-X (pol.).
- Jakub Halor , Zarys historii dróg żelaznych w Siemianowicach Śląskich, „Siemianowicki Rocznik Muzealny” (7), Siemianowice Śląskie: Muzeum Miejskie w Siemianowicach Śląskich, 2008, ISSN 1644-8154 (pol.).
- Małgorzata Pędzińska , Gminny Program Opieki nad Zabytkami Siemianowic Śląskich do 2022 roku, Załącznik Nr 1 do uchwały Nr 170/2019 Rady Miasta Siemianowic Śląskich z dnia 19 grudnia 2019 r., Siemianowice Śląskie 2019 (pol.).
- Henryk Rechowicz (red.), Siemianowice. Zarys rozwoju miasta, Katowice: Śląski Instytut Naukowy w Katowicach. Wydawnictwo „Śląsk”, 1969 (pol.).
Media użyte na tej stronie
(c) Karte: NordNordWest, Lizenz: Creative Commons by-sa-3.0 de
Location map of Poland
Autor: SANtosito, Licencja: CC BY-SA 4.0
Location map of en:Silesian Voivodeship with counties (powiats) and municipalities (gminas). Geographic limits of the map:
- N: 51.1617 N
- S: 49.2956 N
- W: 17.8872 E
- E: 20.0559 E
Dawny herb gminy Laurahütte (Huta Laura).
Autor: Marek Mróz, Licencja: CC BY-SA 4.0
Siemianowice Śląskie - Centrum. Ulica Karola Miarki
Autor: Marek Mróz, Licencja: CC BY-SA 4.0
Siemianowice Śląskie - Centrum. Ulica Jana Kapicy. Kościół św. Antoniego z Padwy
Autor: Marek Mróz, Licencja: CC BY-SA 4.0
Siemianowice Śląskie - Centrum. Plac Piotra Skargi. Rondo
Autor: Marek Mróz, Licencja: CC BY-SA 4.0
Siemianowice Śląskie - Centrum. Ulica Jana III Sobieskiego 2. Dawny ratusz gminy Huta Laura
Autor: Leo Wehrli , Licencja: CC BY-SA 4.0
Tytuł: Laurahütte Hochofen.
Adres wydawniczy: [Miejsce nieznane : wydawca nieznany, 1919] ([miejsce nieznane : drukarz nieznany])
Gatunek: pocztówka
Forma i typ: pocztówki
Opis fizyczny: [1] karta : ilustracja ; 9x14 cm
Autor: Marek Mróz, Licencja: CC BY-SA 4.0
Siemianowice Śląskie - Centrum. Ulica Jana III Sobieskiego 13
Autor:
Autor: Marek Mróz, Licencja: CC BY-SA 4.0
Siemianowice Śląskie - Centrum. Skwer Laura. W tle kościół św. Antoniego z Padwy