Ił-10

Ił-10
Ilustracja
Ił-10M w barwach Radzieckich Sił Powietrznych w muzeum w Monino niedaleko Moskwy
Dane podstawowe
Państwo

 ZSRR

Producent

Woroneskie Zakłady Lotnicze, zakłady Aviakor, CSKB-Progress

Konstruktor

Iliuszyn

Typ

samolot szturmowy

Załoga

2 osoby (pilot i tylny strzelec)

Historia
Data oblotu

27 września 1944

Lata produkcji

1944-1957

Wycofanie ze służby

1972 (lotnictwo ChRL)

Dane techniczne
Napęd

12-cylindrowy silnik widlasty
Mikulin AM-42

Moc

1470 kW (2000 KM)

Wymiary
Rozpiętość

13,40 m (14,0 m – Ił-10M)

Długość

11,12 m (11,87 m -Ił-10M)

Wysokość

4,10 m

Masa
Własna

4650 kg (5570 kg – Ił-10M)

Startowa

6300 kg (7100 kg – Ił-10M)

Osiągi
Prędkość maks.

507 km/h (476 km/h – Ił-10M)

Prędkość przelotowa

310-325 km/h (283 km/h – Ił-10M)

Prędkość wznoszenia

na wysokość 5000 m:
9 min 70 s

Pułap

7250 m (7000 m – Ił-10M)

Zasięg

800 km (1070 km – Ił-10M)

Dane operacyjne
Uzbrojenie
2 × działka kal. 23 mm
2 × karabin maszynowy kal. 7,62 mm
lub 4 × działko NR-23 kal. 23 mm (IŁ-10M)
(w krawędziach natarcia skrzydeł)
1 x km UBT kal. 12,7 mm
lub 1 × ruchome działko B-20T kal. 20 mm (Ił-10M)
(w wieżyczce grzbietowej)
- 400 kg bomb i 4 pociski rakietowe
lub 600 kg bomb (Ił-10M)
w komorze bombowej i na podwieszeniach zewnętrznych
Użytkownicy
World operators of the Il-10.png
Rzuty
Rzuty samolotu

Ił-10 (ros. Ил-10) – radziecki samolot szturmowy skonstruowany pod koniec II wojny światowej w biurze konstrukcyjnym Iliuszyna. Budowany był także na licencji w Czechosłowacji jako Avia B-33.

Historia

Powstanie

Podstawowym samolotem szturmowym, używanym przez lotnictwo radzieckie od początku wojny radziecko-niemieckiej, był Ił-2 konstrukcji Siergieja Iliuszyna, napędzany silnikiem widlastym Mikulin AM-38. Pomimo że stanowił on udaną konstrukcję, odnoszącą spore sukcesy, w toku wojny uwidoczniła się potrzeba zastąpienia go nowszym samolotem, o lepszych parametrach, pozbawionym też pewnych wad Ił-2. Głównym założeniem dla następcy Ił-2 było zwiększenie prędkości i manewrowości na małych wysokościach w celu łatwiejszego unikania ognia małokalibrowej artylerii przeciwlotniczej, która stanowiła główne zagrożenie dla lotnictwa szturmowego. Od 1942 roku swój projekt nowoczesnego lekkiego samolotu szturmowego Su-6, rokujący spore nadzieje, rozwijał Pawieł Suchoj. Iliuszyn natomiast prowadził prace nad cięższym samolotem, wywodzącym się z Ił-2, oznaczonym WSz, następnie Ił-8 M-71. Oba miały być napędzane nie produkowanym seryjnie silnikiem gwiazdowym M-71.

Iliuszyn podjął również w 1943 prace nad nowym samolotem, oznaczonym Ił-1, który miał być opancerzonym jedno- lub dwumiejscowym samolotem myśliwsko-szturmowym, przeznaczonym głównie do zwalczania bombowców i samolotów transportowych. Ił-1 był ogólnie podobny konstrukcyjnie do Ił-2, lecz był nowocześniejszy, całkowicie metalowy i napędzany nowym silnikiem AM-42 oraz miał bardziej zwartą konstrukcję. Siły powietrzne odstąpiły jednak od zamiaru budowy opancerzonych myśliwców, z uwagi na ich zbyt niską prędkość, niewystarczającą nawet do przechwycenia części bombowców. W związku z tym, Iliuszyn postanowił przekonstruować Ił-1 do roli samolotu szturmowego, przy tym jego oznaczenie zmieniono na początku 1944 z Ił-1 na Ił-10 (nieparzyste numery nosiły radzieckie myśliwce). Na wiosnę 1944 prototypowy samolot został oblatany i w czerwcu przeszedł z sukcesem próby państwowe.

W tym czasie ukończony został także inny projekt cięższego szturmowca Iliuszyna Ił-8 z takim samym silnikiem AM-42, wywodzący się konstrukcyjnie z Ił-2. Przenosił on więcej uzbrojenia, niż Ił-10 – do 1000 kg bomb, lecz miał gorsze osiągi. Trzecim ukończonym prototypem samolotu szturmowego była nowa wersja Su-6 z silnikiem AM-42. W wyniku prób porównawczych, Ił-10 uznany został za najlepszy i wybrany jako nowy samolot szturmowy, mimo że według części opinii, Su-6 był bardziej udanym i nowoczesnym samolotem, o porównywalnych osiągach, ale lepszym uzbrojeniu. Istotną zaletą Ił-10 było jednak również jego pokrewieństwo z produkowanym już Ił-2, ułatwiające opanowanie technologii produkcji i obsługi.

Produkcja

Postanowieniem Państwowego Komitetu Obrony (GKO) z 23 sierpnia 1944 Ił-10 został skierowany do seryjnej produkcji. Podjęto ją w fabrykach nr 1 i nr 18 w Kujbyszewie. Pierwszy seryjny samolot oblatano 27 września 1944, a do końca roku zbudowano 99 maszyn. Samoloty pierwszych serii borykały się  z szeregiem usterek, w tym awariami i pożarami silników, z których większość wyeliminowano w 1945. Uzbrojenie maszyny było podobne, jak w ostatnich seriach Ił-2 i stanowiło je dwa działka kaliber 23 mm WJa-23 i 2 karabiny maszynowe 7,62 mm w skrzydłach, ruchomy wkm 12,7 mm tylnego strzelca oraz 400 kg, a maksymalnie 600 kg bomb. Samolot początkowo nie zabierał pocisków rakietowych.

Od kwietnia 1945 wprowadzono możliwość uzbrajania samolotów w 4 niekierowane pociski rakietowe. Produkcję Ił-10 zakończono w 1947 po zbudowaniu 4600 samolotów.

W latach 1945-47 wyprodukowano ponadto 280 samolotów szkolno-treningowych Ił-10U. W miejscu kabiny strzelca urządzono w nim kabinę instruktora ze zdwojonymi przyrządami sterowniczymi. Oprócz ograniczenia uzbrojenia do dwóch działek w skrzydłach, dwóch niekierowanych pocisków rakietowych i bomb, jego dane techniczne i konstrukcja były zbliżone do samolotu bojowego.

W 1951 produkcję Ił-10 podjęto na licencji w czechosłowackich zakładach Avia pod oznaczeniem B-33. Pierwszy został oblatany 26 grudnia 1951. Początkowo silniki sprowadzano z ZSRR, a od 1952 produkowano je w Czechosłowacji jako M-42. Oprócz wersji bojowej, produkowano wersję szkolną UIł-10 pod oznaczeniem CB-33. Łącznie do 1956 roku zbudowano 1200 samolotów Avia B-33 i CB-33.

W 1951 roku, na skutek doświadczeń wojny koreańskiej, dowództwo radzieckiego lotnictwa uznało, że śmigłowe samoloty szturmowe nie utraciły całkiem przydatności na polu walki i postanowiło wznowić produkcję Ił-10 w zmodernizowanym wariancie Ił-10M, oblatanym 2 lipca 1951. Zwiększono nieco długość kadłuba, rozpiętość skrzydeł oraz powierzchnię usterzenia samolotu. W skrzydłach zamontowano 4 nowsze działka 23 mm NR-23, zaś tylny strzelec został uzbrojony w działko kal. 20 mm. Ładunek bomb wynosił 600 kg. Nie przewidywano użycia pocisków rakietowych. Unowocześniono również wyposażenie pilotażowe. Nieco spadły osiągi samolotu, lecz poprawiły się jego własności pilotażowe. W latach 1953-54 wyprodukowano 146 samolotów Ił-10M, głównie w fabryce nr 168 w Rostowie.

Łącznie zbudowano 6226 samolotów Ił-10 we wszystkich odmianach.

Prowadzono próby wersji rozwojowych Ił-10 z mocniejszymi silnikami AM-43 i AM-45, lecz nie były one udane. Iliuszyn skonstruował następnie nieco pomniejszony samolot szturmowy Ił-16, o polepszonych osiągach i podobnym uzbrojeniu. Oblatany został 10 czerwca 1945, lecz z uwagi na niedopracowanie silnika AM-43, prace nad nim wstrzymano.

Użycie

Uszkodzony Ił-10 należący do Sił Powietrznych Koreańskiej Republiki Ludowo-Demokratycznej na lotnisku Gimpo we wrześniu 1950 roku

W lotnictwie radzieckim, Ił-10, jako nowy typ samolotu, najpierw wszedł na wyposażenie jednostek szkolnych. W styczniu 1945 weszły one na uzbrojenie 78. gwardyjskiego pułku lotnictwa szturmowego, lecz jednostka ta nie wzięła udziału w walce z powodu nieukończenia szkolenia. W końcowych walkach II wojny światowej w Europie wzięły natomiast udział trzy pułki Ił-10: 571. pułk lotnictwa szturmowego (od 15 kwietnia 1945), 108. gwardyjski pułk lotnictwa szturmowego (od 16 kwietnia 1945) i 118. gwardyjski pułk lotnictwa szturmowego (8 maja 1945). Kilkanaście samolotów zostało zniszczonych ogniem przeciwlotniczym lub na skutek awarii silników, lecz samolot okazał się udaną konstrukcją. Jeden Ił-10 został zestrzelony przez myśliwce Fw 190, natomiast załoga ze 118. pułku zestrzeliła inny Fw 190 i uszkodziła kolejny. Na dzień 10 maja 1945, w jednostkach bojowych radzieckiego lotnictwa było 120 sprawnych Ił-10 i 26 niesprawnych.

Po przystąpieniu ZSRR do wojny z Japonią, od 9 sierpnia 1945, jeden pułk Ił-10 – 26. pułk szturmowy Floty Oceanu Spokojnego został użyty w działaniach na Półwyspie Koreańskim, atakując żeglugę japońską w portach i transport kolejowy.

Po wojnie, do początku lat 50., Ił-10 był podstawowym samolotem szturmowym lotnictwa radzieckiego. Samoloty te wycofano w 1956, przekreślając również wówczas prace nad dalszymi konstrukcjami odrzutowych opancerzonych samolotów szturmowych. Ił-10, także w wersji licencyjnej B-33, stał się też w latach 50. podstawowym samolotem szturmowym państw Układu Warszawskiego. W Polsce używano od lutego 1949 roku 120 Ił-10 (w tym 24 UIł-10), a następnie 281 B-33. Avie B-33 zostały w Polsce dostosowane do przenoszenia dodatkowych zbiorników paliwa 400 l. Zaczęto je wycofywać w 1957, a ostatecznie wycofano w 1959. W Czechosłowacji w latach 1950-60 używano 86 Ił-10 (w tym 6 UIł-10) i około 600 B-33. Węgry w latach 1949-56 używały 159 Ił-10 i B-33. Rumunia w latach 1953-60 używała 30 Ił-10 i 150 B-33. Samolotów tych używała również Bułgaria.

Pod koniec lat 40., 93 samoloty Ił-10 i UIł-10 otrzymało lotnictwo Koreańskiej Republiki Ludowo-Demokratycznej. Samoloty te następnie były używane bojowo w 57. pułku szturmowym podczas wojny koreańskiej, odnosząc początkowo sukcesy przeciw słabej obronie Korei Południowej, lecz następnie ponosząc duże straty w starciu z amerykańskimi myśliwcami. W 1950 roku, podczas wojny, KRLD otrzymała pewną liczbę dalszych samolotów z ZSRR.

Od 1950 roku samolotów Ił-10 używała Chińska Republika Ludowa, w składzie dwóch pułków w dywizji szturmowej. W styczniu 1955 zostały one użyte bojowo podczas konfliktu granicznego z Tajwanem o przybrzeżne wyspy. Samoloty te służyły w Chinach aż do 1972 roku. Ponadto, od 1957, 24 samolotów B-33 używał Jemen.

Opis techniczny

Avia B33 (licencyjny Ił-10) w Muzeum Lotnictwa Polskiego w Krakowie

Jednosilnikowy dolnopłat o konstrukcji metalowej, pokryty metalem. Przednia część kadłuba, do kabiny załogi, stanowi skorupę z blachy pancernej o grubości 4-8 mm, stanowiącej integralny element konstrukcji nośnej. Najgrubszy pancerz 8 mm znajduje się na dolnej osłonie silnika. Kabina załogi w środkowej części, opancerzone są boczne ściany kabiny, przegroda między członkami załogi i ścianka za kabiną, oraz dach kabiny nad pilotem i boczne ramy oszklenia kabiny pilota. Przed pilotem znajduje się szyba ze szkła pancernego grubości 64 mm. Pancerz miał ogólną masę 994 kg (z elementami mocowania). Tylna część kadłuba o konstrukcji półskorupowej, usterzenie klasyczne. Skrzydło składa się z centropłata i dwóch części zewnętrznych. W centropłacie znajdują się dwie komory bombowe (ładowane przez luki od góry). Załoga: 2 osoby, z przodu: pilot, z tyłu strzelec, oddzieleni pancerną przegrodą. Podwozie samolotu klasyczne, golenie główne wciągane do skrzydeł do tyłu po obrocie o 86°, kółko ogonowe chowane.

Uzbrojenie strzeleckie: wczesne Ił-10 miały dwa działka WJa-23 kal. 23 mm (po 150 nabojów) i 2 karabiny maszynowe kal. 7,62mm SzKAS (po 750 nabojów) stałe w skrzydłach, obsługiwane przez pilota i ruchomy wielkokalibrowy karabin maszynowy kal. 12,7 mm UBT na tylnym stanowisku strzeleckim BU-8, obsługiwany przez strzelca, z zapasem 150 nabojów i polem ostrzału 100° w poziomie. Od 1947 roku samoloty miały 4 działka 23 mm NS-23 w skrzydłach (po 150 nabojów) i działko 20 mm B-20T tylnego strzelca w stanowisku BU-9 (150 nabojów) (Avia B-33 miała 4 działka 23 mm NS-23RM w skrzydłach i działko 20 mm B-20ET tylnego strzelca w stanowisku BU-9M). Ił-10M miał 4 działka 23 mm NR-23 w skrzydłach (po 150 nabojów) i działko 20 mm B-20EN tylnego strzelca w stanowisku BU-9M.

Normalny ładunek bomb wynosił 400 kg, a maksymalny 600 kg. Można było używać małych bomb odłamkowych lub przeciwpancernych o działaniu kumulacyjnym o wagomiarze kilku lub kilkunastu kilogramów, układanych bezpośrednio na podłodze komór bombowych, albo bomb o wagomiarze 50 lub 100 kg podwieszanych po jednej w komorach bombowych i na dwóch zamkach pod centropłatem, albo dwóch bomb 200 lub 250 kg pod centropłatem. Zamiast bomb można było podwieszać różne zasobniki chemiczne (np. zbiorniki z napalmem). Jedne z wariantów ładunku w postaci bomb małych wagomiarów to 182 (maksymalnie 200) bomb odłamkowych AO-2,5-2 (wagomiar 2 kg) lub 144 przeciwpancerne PTAB-2,5-1,5. Oprócz bomb, samolot mógł przenosić 4 niekierowane pociski rakietowe RS-82 lub RS-132 na prowadnicach pod skrzydłami. Samoloty Avia B-33 były przystosowane także do przenoszenia innych pocisków rakietowych. W ogonowej części samolotu znajdowała się kaseta DAG-10 z 10 granatami AG-2 opadającymi na spadochronach i wybuchającymi po zadziałaniu zapalników czasowych. W zamierzeniu miały być one używane do zwalczania atakujących z tylnej półsfery, samolotów myśliwskich przeciwnika. Brak jednak informacji o przypadkach ich użycia bojowego.

Napęd: jeden 12-cylindrowy widlasty AM-42 o mocy normalnej 1770 KM, startowej 2000 KM (resurs silnika 100, później 200 godzin). Trójłopatowe śmigło o nastawnym skoku AW-5Ł-24 o średnicy 3,6 m. Zbiornik paliwa górny o pojemności 440 l w kadłubie, nad silnikiem, przed kabiną załogi i dolny 290 l pod kabiną załogi. Samolot był wyposażony w radiostację oraz aparat fotograficzny AFA-1M w tylnej dolnej części kadłuba do oceny skutków bombardowania i zadań rozpoznawczych.

W muzeach

Przypisy

  1. Muzeum w Monino. [dostęp 2012-04-23]. [zarchiwizowane z tego adresu (2017-07-17)].
  2. eMWPaedia
  3. wojskoitechnika.cba.pl. [dostęp 2012-10-30]. [zarchiwizowane z tego adresu (2016-03-05)].

Bibliografia

  • О.В.Растренин: "Штурмовик Ил-10. Часть 1", seria Avia-Kolekcja 5/2004
  • О.В.Растренин: "Штурмовик Ил-10. Часть 2", seria Avia-Kolekcja 1/2005

Linki zewnętrzne

Media użyte na tej stronie

Ilyushin Il-2 Warsaw 2.JPG
Autor: Halibutt, Licencja: CC-BY-SA-3.0
Ił-10 w Muzeum Wojska Polskiego
Avia-B33 Il10 PICT0021.JPG
Autor: Michał Derela (Pibwl), Licencja: CC-BY-SA-3.0
Avia B33 (licencyjny Ił-10) w Muzeum Lotnictwa Polskiego w Krakowie
Red star.svg
A red star. 1922-1943. Used as a symbol of communism in some occasions. The symbol can also represent socialism. Also seen on Soviet aircraft.
Il-10 damaged Kimpo Korea 1950.jpeg
A North Korean Ilyushin Il-10 attack aircraft in a damaged hangar at Kimpo airfield, South Korea, on 21 September 1950.
Roundel of the Soviet Union (1945–1991).svg
Roundel of the Soviet Air Forces, Air Defence Forces, and Naval Aviation (1945–1991).
Ilyushin Il-10M Soviet AF Monino 29.08.94 edited-3.jpg
Autor: RuthAS, Licencja: CC BY 3.0
Ilyushin Il-10M in Soviet AF markings preserved at the Monino museum near Moscow
Ilyushin Il-10 3-view silhouette.jpg
Autor: TSRL, Licencja: CC BY-SA 3.0
Silhouette of the Ilyushin Il-10. The World's Fighting Planes (William Green and Gerald Pollinger, McDonald: London 1954) used 55 Crown Copyright silhouettes provided by the Controller of H.M. Stationery. An acknowledgements section on page 6 of the book identifies them by page. This image is one of those and since the publication date is pre-1957 is in the public domain.