Idriss Déby

Idriss Déby
Ilustracja
Idriss Déby (2014)
Data i miejsce urodzenia

18 czerwca 1952
Fada

Data i miejsce śmierci

20 kwietnia 2021
Region Tibesti

Prezydent Czadu
Okres

od 2 grudnia 1990
do 20 kwietnia 2021

Przynależność polityczna

Patriotyczny Ruch Ocalenia

Poprzednik

Hissène Habré

Następca

Mahamat Déby Itno[1]

podpis
Odznaczenia
Łańcuch i Krzyż Wielki Orderu Narodowego (Czad) Krzyż Wielki Orderu Narodowego Beninu Krzyż Wielki Orderu Zasługi (Republika Środkowoafrykańska) Krzyż Wielki Międzynarodowego Orderu Palm Akademickich (OIPA/CAMES)
Idriss Déby z żoną Hindą w towarzystwie Baracka Obamy i Michelle Obamy, 5 sierpnia 2014

Idriss Déby (wym. [iˈdʀis deˈbi]; od stycznia 2006 Idriss Déby Itno; ur. 18 czerwca 1952 w Fadzie, zm. 20 kwietnia 2021 w regionie Tibesti[2]) – czadyjski polityk i wojskowy, w latach 1990–2021 prezydent Czadu.

Życiorys

Idriss Déby wywodził się z grupy etnicznej Bidayat, będącej odłamem ludu Zaghawa. Był muzułmaninem, synem pasterza. Po ukończeniu szkoły wstąpił do szkoły oficerskiej w Ndżamenie. Stamtąd został wysłany do Francji na szkolenie, do Czadu wrócił w 1976 roku mając uprawnienia pilota zawodowego. Pozostał w wojsku w służbie prezydenta Félixa Mallouma aż do upadku władzy centralnej w 1979 roku. Swą karierę jako polityk Déby rozpoczął podczas wojny domowej w Czadzie na przełomie lat 70. i 80. Związał się wówczas z Hissènem Habré, jednym z lokalnych watażków. Gdy w 1982 roku Habré został prezydentem Czadu, w nagrodę za lojalność mianował Déby’ego dowódcą armii czadyjskiej. Déby wyróżnił się w 1984 roku rozbijając prolibijskie ugrupowania działające we wschodnim Czadzie. W 1985 roku skierowany został do Paryża na kurs do szkoły wojskowej (fr. École Militaire), a po powrocie został prezydenckim doradcą wojskowym. W 1987 roku podczas walk z siłami libijskimi w tzw. wojnie toyot zastosował taktykę, która przyniosła przeciwnikowi ciężkie straty.

Cień w kontaktach między Déby a Hissènem Habré pojawił się w 1989 roku, w związku ze wzmocnieniem gwardii prezydenckiej. Habré oskarżył wówczas Déby’ego o przygotowywanie zamachu stanu, dlatego też ten zdecydował się na ucieczkę do Libii, a następnie do Sudanu. Tam utworzył Patriotyczny Ruch Ocalenia, ugrupowanie wspierane przez rządy Libii i Sudanu, by w październiku 1989 roku rozpocząć działania zbrojne zmierzające do obalenia prezydenta. Decydujący atak rozpoczął się 10 listopada 1990, a 2 grudnia Déby przy pomocy wiernych sobie oddziałów wojska zajął stolicę Czadu, Ndżamenę i przejął władzę. Habré udał się na emigrację, najpierw do Kamerunu, a potem do Senegalu.

Déby wprowadził system wielopartyjny, stanął następnie na czele rządu tymczasowego, by 28 lutego 1991 objąć formalnie funkcję prezydenta. Po przyjęciu w marcu 1996 roku nowej konstytucji, Déby został dwukrotnie wybrany prezydentem w powszechnych wyborach w 1996 i w 2001 roku, aczkolwiek obserwatorzy międzynarodowi zwracali uwagę na liczne naruszenia procedur wyborczych i prawa. Ponieważ konstytucja z 1996 roku zawierała zapis, mówiący o tym, iż prezydent Czadu może sprawować tylko dwie pięcioletnie kadencje (nie licząc okresu sprzed przyjęcia konstytucji), w czerwcu 2005 roku przeprowadzone zostało referendum, w którym zapis ten został odrzucony. Pozwoliło to Déby’emu wziąć udział w kolejnych, zorganizowanych w 2006 roku wyborach prezydenckich i wygrać je.

Rządy Déby’ego charakteryzowały się nepotyzmem, gdyż na najwyższe stanowiska w państwie mianował współplemieńców z ludu Zaghawów. W kraju zamieszkanym przez około 200 grup etnicznych, dominacja jednego (1,5% populacji) wywołała falę rebelii. Jedna z najpoważniejszych wybuchła po 2003 roku, jako reperkusja wojny w Darfurze. Darfurscy partyzanci, którzy odnosili porażki w bitwach z sudańskim wojskiem, szukali schronienia na ziemiach Czadu. W 2005 roku prezydent Sudanu Umar al-Baszir oskarżył Deby’ego o zbrojenie sudańskich bojówek i zapowiedział mu zemstę, która przerodziła się de facto w wojnę między krajami, polegający na wspieraniu bojówek wrogim rządom w Ndżamenie i Chartumie. 13 kwietnia 2006 czadyjscy partyzanci dokonali szturmu na Ndżamenę. Wówczas przed upadkiem stolicy uchronili Deby’ego francuscy żołnierze. Podobna sytuacja miała miejsce 2 lutego 2008, kiedy rebelianci otoczyli pałac prezydenta. 13 marca 2008 podpisano między Czadem i Sudanem pokój w Dakarze a oba kraje wznowiły stosunki dyplomatyczne.

W lutym 2010 roku Czad i Sudan zawarły porozumienie o współpracy granicznej i przeciwdziałaniu buntownikom. Władze w Ndżamenie pogratulowały zwycięstwa Umarowi al-Baszirowi w wyborach powszechnych z kwietnia 2010 roku, z kolei al-Baszir przybył w 2011 roku na inauguracje czwartej kadencji Déby’ego. W wyniku ocieplenia się stosunków między sąsiadami, rząd czadyjski rozpoczął pierwsze rozmowy z rebeliantami[3].

Déby’emu udało się przetrwać dwie próby zamachów stanu – w 2004 i 2006 roku.

Od 30 stycznia 2016 do 30 stycznia 2017 sprawował funkcję przewodniczącego Unii Afrykańskiej[4].

20 kwietnia 2021 Déby zmarł w wyniku obrażeń odniesionych w trakcie walk z rebeliantami na północy kraju[5]. W związku z jego śmiercią władzę przejęła Tymczasowa Rada Wojskowa z jego synem Mahamatem Déby Itno na czele, zawieszono konstytucję, rozwiązano parlament, rząd oraz ogłoszono czternastodniową żałobę narodową i tymczasowo zamknięto granice[6][7]. W związku z jego śmiercią trzydniową żałobę narodową ogłoszono w Mali[8] i Sudanie Południowym[9][10] a jednodniową żałobę na Kubie[11], Demokratycznej Republice Konga[12], Gwinei[13] i Kongo[14].

Życie prywatne

Od 1996 roku był masonem, członkiem Grande Loge nationale française[15].

W 2005 roku ożenił się z Hindą Mahamat Abderahim Acyl, w 2012 roku poślubił Amani Musę Hilal – córkę Musy Hilala, lidera sudańskich dżandżawidów.

Miał dwóch synów – Mahamata (ur. 1984) i Brahima (1980–2007). Brahim został 2 lipca 2007 zamordowany we Francji, w miejscowości Courbevoie. Według francuskiej policji zabójstwo to nie miało podłoża politycznego[16].

Odznaczenia

  • Łańcuch i Krzyż Wielki Orderu Narodowego (Czad)[17]
  • Krzyż Wielki Orderu Narodowego Beninu
  • Krzyż Wielki Orderu Zasługi (Republika Środkowoafrykańska)
  • Krzyż Wielki Międzynarodowego Orderu Palm Akademickich (OIPA/CAMES, 2013)[18]

Przypisy

  1. Jako przewodniczący Tymczasowej Rady Wojskowej
  2. Chad: President Idriss Déby is dead, confirms army on national, The Africa Report.com, 20 kwietnia 2021 [dostęp 2021-04-20] (ang.).
  3. Chadian army clashes with rebels (ang.). wp.pl, 2010-04-29. [dostęp 2010-04-29].
  4. Prez Idriss Itno Déby of #Chad takes over from Prez #RobertMugabe of #Zimbabwe as #AU Chairperson. #26thAUSummit, @_AfricanUnion, 2016-01-30.
  5. Reuters Staff, Chad President Idriss Deby dies on front lines, says army spokesman, „Reuters”, 20 kwietnia 2021 [dostęp 2021-04-20] (ang.).
  6. Rebels threaten to march on capital as Chad reels from president’s battlefield death. Reuters, 2021-04-21. [dostęp 2021-04-24].
  7. Chad's new leader - Mahamat Idriss Déby Itno. BBC News, 2021-04-21. [dostęp 2021-04-24].
  8. [1]
  9. [2]
  10. [3]
  11. [4]
  12. [5]
  13. [6]
  14. [7]
  15. Vincent Hugeux. Francs-maçons: l’Afrique aux premières loges. „L’Express”, 14 kwietnia 2008. [dostęp 2020-04-05]. 
  16. French charges over Deby killing, 29 listopada 2008 [dostęp 2021-04-17] (ang.).
  17. Tchad: Investiture – Les nouveaux engagements d’Idriss Deby, allafrica.com (fr.) [dostęp 2019-05-14].
  18. Le CAMES honore Idriss Deby, journaldutchad.com (fr.) [dostęp 2016-10-14].

Bibliografia

Media użyte na tej stronie

Coat of arms of Chad.svg
Autor: Milenioscuro, Licencja: CC BY 3.0
Coat of arms of Chad
Signature Idriss Déby.svg
Autor: Idriss Déby Itno, Licencja: CC0
Signature de Idriss Déby Itno, président de la république du Tchad
Ordre international des Palmes académiques du CAMES.png
Autor: McOleo, Licencja: CC BY 4.0
Ordre international des Palmes académiques du OIPA/CAMES
BEN National Order of Dahomey - Grand Cross BAR.png
Baretka Krzyża Wielkiego Narodowego Orderu Dahomeju
Idriss Déby at the White House in 2014.jpg
Idriss Déby Itno, President of the Republic of Chad
Ordre national du Tchad - Grand Croix.svg
Autor: Mimich, Licencja: CC BY-SA 3.0
Grand Croix de l'Ordre national du Tchad
Idriss Deby with Obamas 2014.jpg
President Barack Obama and First Lady Michelle Obama greet His Excellency Idriss Deby Itno, President of the Republic of Chad, and Mrs. Hinda Deby Itno, in the Blue Room during a U.S.-Africa Leaders Summit dinner at the White House, Aug. 5, 2014. [Official White House Photo by Amanda Lucidon] This official White House photograph is in the public domain from a copyright perspective, so while restrictions such as personality or privacy rights may apply, in general, manipulations are allowed.
Order of Merit - Grand Cross (Central African Republic).png
Autor: McOleo, Licencja: CC BY 4.0
Ribbon bar of the Order of Merit - Grand Cross (Central African Republic)