Incydent nad Banja Luką
Wojna w Bośni i Hercegowinie | |||
![]() Artystyczne przedstawienie bitwy | |||
Czas | 28 lutego 1994 | ||
---|---|---|---|
Miejsce | na południe od Banja Luki, okolice Novego Travnika | ||
Terytorium | |||
Wynik | zwycięstwo sił NATO | ||
Strony konfliktu | |||
| |||
Siły | |||
| |||
Straty | |||
| |||
![]() |
Incydent nad Banja Luką – mianem tym określa się walkę powietrzną, do której doszło 28 lutego 1994 r. w okolicach Novego Travnika (na południe od Banja Luki), kiedy to, w ramach operacji Deny Flight, 2 samoloty F-16 sił NATO zaatakowały 6 samolotów typu J-21 Jastreb Sił Powietrznych Republiki Serbskiej. Incydent zakończył się utratą 5 maszyn Republiki Serbskiej. Było to pierwsze w historii bojowe wykorzystanie jednostek Sojuszu Północnoatlantyckiego[1].
Kontekst
Przebieg
Misja serbska
Na poranek 28 lutego, lotnictwo bośniackich serbów zaplanowało zbombardowanie składu i fabryki amunicji Slavko Rodić w Bugojnie i fabryki systemów artyleryjskich bośniackich muzułmanów Bratstvo w miejscowości Novi Travnik[1]. Piloci zgłosili się do tego zadania na ochotnika[2]. W całej misji brało udział 8 samolotów[3][4][5].
- 4 lekkie samoloty szturmowe Soko J-21 Jastreb
- nr 24259 – kpt. Zlatko Mikerević
- nr 24406 – kpt. Zvezdan Pešić
- nr 24220 – maj. Uroš Studen
- nr 24275 – kpt. Zlatan Crnalić
- 2 samoloty Jastreb w wariancie rozpoznawczym – IJ-21
- nr 24207 – kpt. Ranko Vukmirović
- nr 24257 – kpt. Goran Zarić
- 2 cięższe samoloty Soko J-22 Orao
- nr????? – kpt. Miljan Vlačić
- nr????? – kpt. Ilija Mijatović
Operacja rozpoczęła się o godz. 6.00. Maszyny wystartowały z bazy lotniczej w Udbinie (dzisiaj Chorwacja; wtedy Republika Serbskiej Krajiny), skąd do celu w linii prostej było ok. 150 km[6]. Samoloty Jastreb, skierowane na fabrykę w Novim Travniku, leciały w następujących parach[3]:
- Vukmirović – Studen
- Crnalić – Zarić
- Mikerević – Pešić
Dwa J-22 Orao, w tym samym czasie, kierowały się na skład i fabrykę amunicji w Bugojno[3].
Misja NATO
Około godz. 1.00 w nocy z bazy Aviano wystartowała para F-16C z 526. Eskadry Myśliwskiej (86. Skrzydło Myśliwskie) USAF. Prowadzącym był kpt. Bob „Wilbur” Wright, a prowadzonym kpt. Scott „Zulu” O’Grady. Oba samoloty wyposażone były w dwa pociski AIM-120 AMRAAM, dwa pociski AIM-9E Sidewinder, a także parę bomb ogólnego przeznaczenia. Para, o znakach wywoławczych Black 04 i Black 03, miała za zadanie patrolowanie rejonu na zachód od Mostaru[2].
Druga para F-16C (również z 526. Eskadry) z powodu złej pogody z opóźnieniem wystartowała z Aviano ok. godz. 6.30. Prowadzącym maszyn, o znakach wywoławczych Knight 25 i Knight 26, był kpt. Steve „Yogi” Allen, a prowadzonym płk. Jace Mayer[2]. Celem misji tej pary była współpraca z francuskim wysuniętym punktem naprowadzania w ramach ćwiczeń zadań typu CAS (wsparcia sił lądowych) niedaleko Sarajewa.
W tym czasie obserwację radarową obszaru sprawował, znajdujący się nad Węgrami, brytyjski[7] Boeing E-3 Sentry systemu AWACS[8].
Spotkanie
Radar F-16C Block 40E (nr 89-2009)[9], pilotowanego przez kpt. Allena, wykrył grupę 6 niezidentyfikowanych statków powietrznych w odległości 24–32 km (15–20 mil), kierujących się na wschód, co oznaczało, że niedługo znajdą się nad terytorium Republiki Bośni i Hercegowiny, która objęta była zakazem lotów. Prawdopodobnie Boeing E-3 Sentry nie wykrył serbskich samolotów od razu po starcie z powodu odległości oraz trudności terenowych. Para F-16 zbliżyła się do, nierozpoznanych jeszcze wtedy, Serbów na odległość 7,5 km, jednak została powstrzymana przed przechwyceniem formacji przez załogę samolotu AWACS. Jak się później okazało, para kpt. Allena została oznaczona w systemie jako przygotowana do misji CAS (wsparcia sił lądowych), dlatego nie została skierowana do przejęcia Serbów. O 6.35 AWACS nadał sygnał IFF, jednak nie uzyskał szyfrowanej odpowiedzi, która mogłaby zostać wysłana z jednostki sojuszniczej[10]. Następnym komunikatem było już wezwanie do natychmiastowego lądowania lub opuszczenia strefy zastrzeżonej, co Serbowie zignorowali[8]. W rezultacie na miejsce została zadysponowana para F-16 kpt. Wrighta (patrolująca w tym czasie rejon Mostaru), choć jej rezerwy paliwa były już na ukończeniu.
Wezwane F-16 znad Mostaru skierowały się na północ. Maszyna Wrighta przeszukiwała obszar nad ziemią, a O’Grady’ego – obszar powyżej. Tymczasem serbska formacja, lecąc z prędkością ok. 450 km/h, obrała kurs południowo-wschodni. Po dostrzeżeniu pierwszej pary J-21 Jastreb, kpt. Wright obniżył lot w celu wizualnej identyfikacji obcych maszyn, tymczasem kpt. O’Grady pozostał wyżej na wypadek zagrożenia z ziemi. Amerykanin błędnie rozpoznał maszyny serbskie jako Soko G-2 Galeb, które później, podobnie jak Soko G-4 Super Galeb, były wielokrotnie niepoprawnie podawane w źródłach anglojęzycznych. Wright, zgodnie z zasadami użycia siły zawartymi w rezolucji ONZ nr 816, nadał dwukrotnie komunikat o treści „wyląduj lub opuść strefę zakazu lotów albo użyjemy siły”, który Serbowie ponownie zignorowali[8]. Lecąc na wysokości 450–600 m, Wright dostrzegł kolejne dwie pary J-21 lecące 2,5–3 km powyżej. W tym momencie pilot poprosił o wsparcie w postaci oddelegowanych wcześniej myśliwców Knight 25 i Knight 26. Serbskie pary połączyły się w jedną formację i kontynuowały zadanie. Około godz. 6.42 Amerykanie zameldowali o zbombardowaniu przez Serbów fabryki w Novim Travniku i poprosili o zezwolenie na użycie siły. Autoryzacja została przekazana z Połączonego Centrum Operacji Powietrznych w Vicenzy do samolotu AWACS, a następnie do myśliwców[10].
Serbowie po wykonaniu zadania skierowali się w stronę lotniska macierzystego. O godz. 6.45, na wysokości ok. 650 m n.p.t., kpt. Wright wziął na cel najbliższy kontakt i odpalił ze swojego F-16C Block 40G (nr 89-2137)[11] pocisk AIM-120 AMRAAM. Trafiona maszyna kpt. Zvezdana Pešicia eksplodowała w powietrzu[3]. Dwie minuty później ten sam pilot zestrzelił pociskiem AIM-9E Sidewinder kolejną maszynę i zaczął namierzać następną. Jak sam relacjonował, był tak blisko, że instynktownie chciał sięgnąć po działko 30 mm, jednak w tle zobaczył budynki mieszkalne i wziął pod uwagę straty jakie mogłyby wyrządzić zbłąkane pociski[12]. Bał się również, aby nie uderzyć w ziemię lecąc na niskiej wysokości w pochyleniu ok. 135 stopni. Zdecydował się użyć drugiego pocisku termicznego Sidewinder, który również dosięgnął celu. Do akcji podłączył się kpt. S. O’Grady, który również odpalił pocisk AIM-9, jednak ten zdetonował zbyt szybko – jeszcze przed namierzaną maszyną. Ilość paliwa wymagana na powrót wynosiła 5500 funtów, kiedy Wright posiadał 3700, a O’Grady – 3000. Para zaniechała więc dalszego pościgu, zatankowała ze, znajdującego się nad Morzem Adriatyckim, samolotu Boeing KC-135 Stratotanker i wróciła do bazy w Aviano.
W tym samym czasie dwa kolejne F-16 prowadzone przez kpt. Allena były już w drodze, ok. 30 km od celu, kiedy zobaczyli na radarze toczoną walkę powietrzną. Minęli oddalających się z pola walki Wrighta i O’Grady’ego. Allen namierzył dwa samoloty kierujące się na północ, znajdujące się w odległości 20 km przed nim i 9–12 km od siebie. Trzeci kontakt znajdował się bliżej i nie odpowiedział na prośbę o identyfikację. Amerykanin zbliżył się do nierozpoznanej, serbskiej maszyny i stwierdził, iż leci ona z prędkością 590–650 km/h na wysokości zaledwie 23–30 m n.pt. O godz. 6.50 Allen wybrał pocisk AIM-9 znajdujący się na jego lewym skrzydle, namierzył cel i oddał strzał. Szybko stracił pocisk z pola widzenia, więc odczekał kilka sekund, jednak nie usłyszał eksplozji. Odpalił więc drugi pocisk typu Sidewinder, znowu odliczył kilka sekund i tym razem zobaczył, w odległości ok. 1,5 km przed sobą, kulę ognia. Para F-16 wzniosła się w poszukiwaniu pozostałych dwóch maszyn, jednak te prawdopodobnie drastycznie zmniejszyły wysokość i oddaliły się w kierunku Chorwacji[8]. Kpt. Allen i Mayer zostali oddelegowani do patrolowania przestrzeni powietrznej Bośni, co, z pomocą powietrznego tankowca, robili w sumie przez ponad 6 godzin.
Początkowo uważano, że strącone zostały 4 maszyny, jednak strona serbska potwierdziła utratę 5 samolotów[3][4][13]. Przyczyna utraty ostatniej maszyny nie jest pewna. Możliwe, że rozbiła się podczas manewrów na małej wysokości, została wcześniej porażona przez eksplodujący pocisk Sidewinder lub pilot katapultował się z powodu niewystarczającej ilości paliwa. Szósty J-21 Jastreb kpt. Zlatana Crnalicia doleciał do bazy w Udbine, pomimo zgaśnięcia silnika przy lądowaniu oraz uszkodzonego statecznika pionowego (prawdopodobnie od bliskiej eksplozji pocisku Sidewinder wystrzelonego przez kpt. O’Grady’ego)[14]. Samolot, o nr 24275, został naprawiony i powrócił do służby. Dwaj piloci, którzy przeżyli katapultację (Z. Mikarević i S. Uroš), wrócili później do Banja Luki[3].
Dwie maszyny J-22 Orao wykonały swoje zadanie i po dostrzeżeniu zbliżających się F-16, niewykryte oddaliły się na niskiej wysokości poza terytorium Bośni[3].
Straty serbskie
Podczas misji zginęło w sumie 3 serbskich pilotów i utraconych zostało 5 maszyn[3][4][14][15].
- Soko J-21 Jastreb
- kpt. Zlatko Mikerević – katapultował się w okolicy Ključa; przeżył.
- kpt. Zvezdan Pešić – trafiony jako pierwszy, rakieta urwała statecznik i w okolicy wsi Bravsko uderzył w ziemię ginąc na miejscu.
- maj. Studen Uroš – katapultował się w okolicy Mrkonjić Gradu; przeżył.
- kpt. Zlatan Crnalić – wylądował uszkodzonym samolotem na lotnisku w Udbinie.
- Soko IJ-21 Jastreb
Zobacz też
Przypisy
- ↑ a b Spencer Tucker , Almanac of American Military History, ABC-CLIO, 2013, ISBN 978-1-59884-530-3 [dostęp 2020-02-24] (ang.).
- ↑ a b c Incydent nad Novim Travnikiem – Magnum-x, www.magnum-x.pl [dostęp 2020-02-22] .
- ↑ a b c d e f g h How the US pilots attacked Serbs without warning., Przetłumaczone z serbskiego portalu kurir.rs, vaaju.com, 1 marca 2020 [dostęp 2020-02-23] (ang.).
- ↑ a b c Lista gubitaka/ostecenja vazduhoplova u Ex-JRV od 1945 godine do danas, web.archive.org [dostęp 2020-02-22] [zarchiwizowane z adresu 2004-03-20] .
- ↑ Letelice SOKO J-21 Jastreb u RV i PVO i njihove sudbine – Page, www.paluba.info [dostęp 2020-02-22] .
- ↑ Pomiar odległości wykonany za pomocą Google Maps.
- ↑ Daniel L. Haulman , Manned aircraft losses over the former Yugoslavia 1994-1999, 2009 [dostęp 2020-02-22] (ang.).
- ↑ a b c d Peter Dancey , USAF Air Combat Command and Air Mobility Command, Lulu.com, 9 sierpnia 2010, ISBN 978-1-4461-5515-8 [dostęp 2020-02-23] (ang.).
- ↑ Airframe Details for F-16 #89-2009, www.f-16.net [dostęp 2020-02-23] .
- ↑ a b Stephen Wrage , Scott Cooper , No Fly Zones and International Security: Politics and Strategy, Routledge, 14 marca 2019, ISBN 978-1-317-08718-2 [dostęp 2020-02-23] (ang.).
- ↑ Airframe Details for F-16 #89-2137, www.f-16.net [dostęp 2020-02-23] .
- ↑ The Missing Aces, Air Force Magazine [dostęp 2020-02-23] (ang.).
- ↑ Hronika Republike Srpske Krajine 1989–1995, web.archive.org [dostęp 2020-02-24] [zarchiwizowane z adresu 2011-07-13] .
- ↑ a b Petar Horvatić , 28. veljače 1994. – zašto je NATO srušio četiri srbijanska zrakoplova?, narod.hr, 28 lutego 2017 [dostęp 2020-02-22] (chorw.).
- ↑ TARA, Successful ejections [dostęp 2020-02-24] .
Bibliografia
- Szymon Tetera. Incydent nad Novim Travnikiem. „Lotnictwo”. 6/2017, s. 52–54. Warszawa: Magnum X. ISSN 1732-5323.
Linki zewnętrzne
- Zdjęcie uszkodzonego statecznika pionowego jedynego ocalałego Soko J-21 Jastreb. avijacijabezgranica.com. [zarchiwizowane z tego adresu (2007-03-09)].
Media użyte na tej stronie
Autor:
- Dinaric_Alps_map-es.svg: *Dinaric_Alps_map-fr.svg: Sémhur
- derivative work: GabrielZafra (talk)
- derivative work: BokicaK (talk)
- derivative work: Ivan25 (talk)
Relief Map of Bosnia and Herzegovina
- Cropped and edited original file with Inkscape.
Flaga Paktu Północnoatlantyckiego (NATO).
The flag of Navassa Island is simply the United States flag. It does not have a "local" flag or "unofficial" flag; it is an uninhabited island. The version with a profile view was based on Flags of the World and as a fictional design has no status warranting a place on any Wiki. It was made up by a random person with no connection to the island, it has never flown on the island, and it has never received any sort of recognition or validation by any authority. The person quoted on that page has no authority to bestow a flag, "unofficial" or otherwise, on the island.
Flag of the Serb Republic (not to be confused with the Republic of Serbia).
Autor: , Licencja: CC BY-SA 3.0
Abstract crossed rifles symbol on sunburst
110303-F-OT300-001