Język arabski

اللغة العربية
al-ʻarabiyyah
Obszarkraje Bliskiego Wschodu i Afryki Północnej
Liczba mówiących225–285 mln
Pismo/alfabetarabskie
Klasyfikacja genetyczna
Status oficjalny
język urzędowy Algieria,
 Arabia Saudyjska,
 Bahrajn,
 Czad,
 Dżibuti,
 Egipt,
 Erytrea,
 Irak,
 Izrael do 2018 r. obok języka hebrajskiego,
 Jemen,
 Jordania,
 Katar,
 Komory,
 Kuwejt,
 Liban,
 Libia,
 Maroko,
 Mauretania,
 Oman,
 Palestyna,
 Somalia,
 Sudan,
 Syria,
 Tunezja,
 Zjednoczone Emiraty Arabskie
oraz dodatkowo w
 ONZ
obok pięciu głównych, język Zgromadzenia Ogólnego NZ
Organ regulującyAkademia Języka Arabskiego
UNESCO1 bezpieczny
Kody języka
Kod ISO 639-1AR
Kod ISO 639-2ARA
Kod ISO 639-3ara
IETFar
Glottologarab1395
Ethnologueara
GOST 7.75–97ара 050
SILABV
Występowanie
Ilustracja
W Wikipedii
Zobacz też: język, języki świata
Wikipedia w języku arabskim
Słownik języka arabskiego
w Wikisłowniku
Ta strona zawiera symbole fonetyczne MAF. Bez właściwego wsparcia renderowania wyświetlane mogą być puste prostokąty lub inne symbole zamiast znaków Unikodu.

Język arabski – język z rodziny języków semickich, w której zaliczany jest do grupy języków południowo-zachodnich według klasycznego podziału, bądź grupy języków zachodnich, centralnych według podziału Hetzrona i Voigta[1]. Zapisywany jest alfabetycznym pismem arabskim typu abdżad, od strony prawej do lewej.

Powstanie języka arabskiego datuje się na VII wiek n.e., co związane jest z narodzinami islamu oraz powstaniem imperium muzułmańskiego. Jest to tak zwany klasyczny język arabski, który przekształcił się następnie w literacki język arabski. Mimo to, początków języka arabskiego należy upatrywać w VIII wieku p.n.e., a jego rozwój można podzielić na następujące etapy: język protoarabski z dialektami staroarabskimi, arabski klasyczny i arabski literacki[2].

Język protoarabski znany jest z licznych transkrypcji datowanych na okres od VI wieku p.n.e. do VI wieku n.e.. Zachowane inskrypcje pozwalają wydzielić dwa typy dialektów: protoarabskie i staroarabskie. Do zapisu tego języka używano wówczas pisma południowoarabskiego epigraficznego. Wyjątkiem byli Samudejczycy, używający pisma aramejskiego.

Klasyczny język arabski jako język świętej księgi islamuKoranu oraz język literatury i kultury arabsko-muzułmańskiej odegrał ważną rolę cywilizacyjną. Wraz z ekspansją religii zwiększał się wpływ i zasięg terytorialny samego języka literackiego.

W XIX wieku, w okresie an-Nahdy (odrodzenia Arabów), z języka klasycznego wykształcił się współczesny język arabski (zwany w j. angielskim Modern Standard Arabic, MSA), który stał się instrumentem nowej literatury i kultury arabskiej. Używany jest głównie w formie pisanej, wtórnie w mowie (np. w telewizji). Od klasycznego języka arabskiego różni się niewiele, wyłącznie w zakresie pewnego słownictwa oraz niektórych struktur gramatycznych, uznawanych obecnie za przestarzałe.

Oprócz języka standardowego w krajach arabskich w powszechnym użyciu są dialekty lokalne. Współwystępowanie standardu literackiego i dialektów potocznych jako środków komunikacji funkcjonujących w różnych kontekstach społecznych określa się mianem dyglosji[3][4].

Fonologia

System spółgłoskowy

Zasób spółgłosek w klasycznym języku arabskim
 WargoweMiędzyzęboweZęboweZadziąsłowePodniebienneMiękko-
podniebienne
JęzyczkoweGardłoweKrtaniowe
 czyste faryngalizowane
ZwarteBezdźwięczne  t [] [ˁ]  kq ʾ [ʔ]
Dźwięczneb d [] [ˁ]ǧ [ʤ]     
SzczelinoweBezdźwięcznef [θ]s [sˁ]š [ʃ]  [x]  [ħ]h
Dźwięczne  [ð]z [ðˁ]  ġ [ɣ] ʿ [ʕ] 
Nosowem n       
Drżące  r       
Półotwartew   lj    

W czasach Mahometa spółgłoski [ˁ] i [ʤ] brzmiały najprawdopodobniej jak [ɮˁ] i [ɟ].

System samogłoskowy

W języku arabskim występują trzy fonemy samogłoskowe: /æ/ (w transkrypcji a), /i/ i /u/. Krótkie i długie samogłoski są różnymi fonemami. Samogłoska /æ/ jest realizowana jako [ɑ] po spółgłoskach gardłowych i faryngalizowanych. Istnieją dwa dyftongi: /æj/ i /æw/, w języku potocznym często realizowane jako [e:] i [o:].

Sylaba

W języku arabskim dopuszczalne są pojedyncze spółgłoski nagłosowe i zbitki najwyżej dwóch spółgłosek w śródgłosie i wygłosie. Rozpowszechnione w językach europejskich wyrazy takie jak wstęp są niemożliwe w arabskim.

Akcent

Akcentowana jest pierwsza od końca długa sylaba. Jeśli wszystkie sylaby są krótkie, akcent pada na pierwszą sylabę.

Morfologia

Struktura wyrazów w języku arabskim opiera się na rdzeniu trójspółgłoskowym i nieciągłych afiksach. Na przykład od rdzenia k-t-b można utworzyć wyrazy takie jak:

  • كتاب kitāb „książka”
  • كاتب kātib „pisarz”
  • مكتوب maktūb „zapisane”
  • كتب kataba „on napisał”, także „pisać”.

Język arabski posiada rozbudowany system odmiany czasownika[5]. Istnieją dwa aspekty (dokonany i niedokonany) i pięć trybów: orzekający, przypuszczający, rozkazujący, życzący i energetyczny (używany do podkreślenia pewności, np. jaktubun „on z pewnością pisze”). Podobnie jak w innych językach afroazjatyckich, przedrostki i przyrostki są używane do oznaczenia osoby, liczby i rodzaju.

Poniżej zaprezentowano odmianę czasownika faʿala (robić):

Czas teraźniejszy
OsobaLiczba pojedynczaLiczba podwójnaLiczba mnoga
1.afʿalunafʿalunafʿalu
2. (rodzaj męski)tafʿalutafʿalānitafʿalūna
2. (rodzaj żeński)tafʿalīnatafʿalānitafʿalna
3. (rodzaj męski)jafʿalujafʿalānijafʿalūna
3. (rodzaj żeński)tafʿalutafʿalānijafʿalna
Czas przeszły
OsobaLiczba pojedynczaLiczba podwójnaLiczba mnoga
1.faʿaltufaʿalnāfaʿalnā
2. (rodzaj męski)faʿaltafaʿaltumāfaʿaltum
2. (rodzaj żeński)faʿaltifaʿaltumāfaʿaltunna
3. (rodzaj męski)faʿalafaʿalāfaʿalū
3. (rodzaj żeński)faʿalatfaʿalatāfaʿalna

Ponadto, do czasownika mogą dołączać się (postpozycja) zaimki oznaczające dopełnienie, np. ﺭأﻳﻨﺎﻫﻢ raʾaynāhum „my widzieliśmy ich”.

Rzeczowniki odmieniają się przez przypadki – wyróżniamy mianownik (końcówka -u), dopełniacz (końcówka -i) i biernik (końcówka -a), a także stan konstrukcji (bez końcówki). Istnieją trzy liczby: pojedyncza, podwójna i mnoga. Regularna liczba mnoga ma końcówkę -ūn w mianowniku i -īn w dopełniaczu i bierniku. Wiele rzeczowników tworzy jednak liczbę mnogą w sposób nieregularny (łamana liczba mnoga), np. ربّ (rabb) „władca”, ale أرباب (ʾarbāb) „władcy”.

Język arabski odróżnia rzeczowniki określone (z przedrostkiem ʾal, asymilowanym do następujących spółgłosek t, ṯ, d, ḏ, r, z, s, š, ṣ, ḍ, ṭ, ẓ, n) i nieokreślone (z -n po końcówce przypadka). Po końcówce przypadka rodzajnik ʾal występuje w formie l.

Istnieje gramatyczny rodzaj żeński, tworzony przez dodanie do rzeczownika męskiego -at- przed końcówką przypadka lub -a w stanie konstrukcji. Niektóre wyrazy, takie jak fulk „łódź”, šams „słońce”, czy umm „matka”, są rodzaju żeńskiego mimo braku końcówki.

Podstawowy szyk zdania to VSO. Wyraz określający następuje zawsze po wyrazie określanym, tak jak w innych językach semickich, np. kitābu l-muqaddas „Biblia”, dosłownie „księga święta”.

Wybrane zwroty

  • Tak – na‘am – نعم
  • Nie – – لا
  • Dzień dobry – ṣabāḥu l-ḫajri – صباح الخير
  • Dobry wieczór – masāʾu l-ḫajri – مساء الخير
  • Pokój wam – as-salāmu ‘alaykum – السلام عليكم
  • Do widzenia – ma‘a s-salāmati – مع السلامة
  • Jak się czujesz? – kayfa ḥāluka (do mężczyzny), kayfa ḥāluki (do kobiety) – كيف حالك
  • Witam – marḥaban – مرحبا
  • Dziękuję – šukran – شكرا
  • Przepraszam – āsifun – آسف
  • Jak się nazywasz? – ma (i)smuka? (do mężczyzny), ma (i)smuki? (do kobiety) – „i” nie jest tu wymawiane – ما اسمك
  • Nie rozumiem – lā afham – لا أفهم
  • Bóg jest wielki – alllah 'akbar – الله أكبر

Liczebniki

  1. / ١ – wāḥid – واحد
  2. / ٢ – iṯnān – إثنان
  3. / ٣ – ṯalāṯa – ثلاثة
  4. / ٤ – 'arba‘a – أربعة
  5. / ٥ – ḫamsa – خمسة
  6. / ٦ – sitta – ستّة
  7. / ٧ – sab‘a – سبعة
  8. / ٨ – ṯamāniya – ثمانية
  9. / ٩ – tis‘a – تسعة
  10. / ١٠ – `ašara – عشرة

Dialekty

Dialekty języka arabskiego, często bardzo różniące się od języka klasycznego, używane są jedynie w mowie. Sporadycznie wykorzystuje się zapis języka mówionego w dramatach, dialogach książkowych czy komiksach. Posługuje się nimi ludność w Afryce Północnej i na Bliskim Wschodzie. Pomiędzy tymi dialektami występują duże różnice, utrudniające porozumienie osobom pochodzącym z różnych rejonów świata arabskiego. Niekiedy mówi się wręcz o językach arabskich, porównując sytuację do epoki formowania się języków romańskich z lokalnych dialektów łaciny ludowej (patrz dyglosja).

Zobacz też

Przypisy

  1. J. Danecki, Klasyczny język arabski, Warszawa 1998, s. 12–14.
  2. J. Danecki, Klasyczny język arabski, Warszawa 1998, s. 19.
  3. Charles A. Ferguson, Diglossia, „Word”, 2, 15, 1959, s. 325–340, DOI10.1080/00437956.1959.11659702 (ang.).
  4. Ernest C. Migliazza, Yanomama Diglossia, [w:] William C. McCormack, Stephen A. Wurm (red.), Approaches to Language: Anthropological Issues, Walter de Gruyter, 2011, s. 561, ISBN 978-3-11-080003-6 (ang.).
  5. O języku arabskim. [dostęp 2011-05-02]. [zarchiwizowane z tego adresu (2013-05-20)].

Linki zewnętrzne

Media użyte na tej stronie

Flag of Israel.svg
Flag of Israel. Shows a Magen David (“Shield of David”) between two stripes. The Shield of David is a traditional Jewish symbol. The stripes symbolize a Jewish prayer shawl (tallit).
Flag of Mauritania.svg
Flag of Mauritania, adopted in 2017. The National Assembly added red stripes to the top and bottom edges to represent “the blood shed by the martyrs of independence”.
Flag of Syria.svg
Łatwo można dodać ramkę naokoło tej grafiki
Dispersión lengua árabe.png
Autor: Fobos92, Licencja: FAL
Distribution of Arabic. Legend: dark green – Arabic majority; light green – Arabic minority.
Wikipedia-logo.svg
Autor: Version 1 by Nohat (concept by Paullusmagnus); Wikimedia., Licencja: CC BY-SA 3.0
New Wikipedia’s logo. See also File:Wikipedia wordmark.svg for the wordmark, and File:Wikipedia-logo-v2-wordmark.svg for the logo+wordmark.