Języki słowiańskie

Języki słowiańskie
ObszarEuropa Środkowa, Europa Wschodnia, Europa Południowa, Azja Północna
UżytkownicySłowianie
Klasyfikacja genetycznajęzyki indoeuropejskie
Prajęzykjęzyk prasłowiański
Podziałjęzyki południowosłowiańskie

języki wschodniosłowiańskie
języki zachodniosłowiańskie

Kody rodziny językowej
ISO 639-5sla
Występowanie
Ilustracja

     Państwa z zachodniosłowiańskim językiem urzędowym

     Państwa ze wschodniosłowiańskim językiem urzędowym

     Państwa z południowosłowiańskim językiem urzędowym

Ta strona zawiera symbole fonetyczne MAF. Bez właściwego wsparcia renderowania wyświetlane mogą być puste prostokąty lub inne symbole zamiast znaków Unikodu.
Rozprzestrzenienie języków słowiańskich w Europie
Mapa z 1869 roku

     Słowianie

Języki słowiańskiegrupa języków w obrębie podrodziny bałtosłowiańskiej rodziny języków indoeuropejskich. Pochodzą od języka prasłowiańskiego, który rozpadł się na dialekty regionalne w wyniku wielkiej ekspansji Słowian w pierwszej połowie I tysiąclecia n.e. Używanie języków słowiańskich jest wyznacznikiem przynależności do ludów słowiańskich, które prócz języków łączy kultura i pochodzenie.

Języki słowiańskie dzielą się na trzy zespoły języków: zachodnio-, wschodnio- i południowosłowiańskie.

Najstarsze zachowane manuskrypty z tekstami słowiańskimi pochodzą z X wieku. Do zapisu języków słowiańskich używane są lub były alfabety: głagolicki, cyrylicki i łaciński, a w niewielkim zakresie również arabski i hebrajski. Językami słowiańskimi posługuje się ponad 300 milionów ludzi.

Pochodzenie

Języki indoeuropejskie ok. 500 p.n.e. Kolor niebieski – języki kentum, czerwony – języki satem. Ciemnoczerwonym kolorem zaznaczono hipotetyczne centrum palatalizacji indoeuropejskiej.

Języki słowiańskie należą do grupy „satem” języków indoeuropejskich[1].

Języki słowiańskie powstały w wyniku rozpadu pierwotnego języka prasłowiańskiego. Nie ma jednak uzgodnionego stanowiska co do tego, kiedy i gdzie język prasłowiański istniał oraz kiedy doszło do jego rozpadu. Zasadniczo są dwa stanowiska w tej kwestii:

  1. wspólnota językowa prasłowiańska istniała w odległych czasach (wymienia się tu często II tysiąclecie p.n.e.);
  2. wspólnota językowa prasłowiańska istniała w czasach bliskich pojawieniu się Słowian w antycznych źródłach pisanych, a więc być może nawet dopiero około połowy I tysiąclecia n.e.

Większość językoznawców ponadto uważa, że przed etapem istnienia języka prasłowiańskiego istniała wspólnota językowa bałto-słowiańska. Języki słowiańskie wykazują najwięcej cech wspólnych z językami bałtyckimi (litewskim, łotewskim oraz wymarłymi: pruskim i jadźwińskim), co przemawia za wyprowadzeniem wniosku o wspólnocie bałtosłowiańskiej. Języki słowiańskie wykazują również stopień pokrewieństwa z językami germańskimi i irańskimi, a także pewne cechy wspólne z językami celtyckimi, iliryjskim i trackim. Pozwala to zaakceptować wniosek, że język Słowian rozwinął się między kompleksami etnicznymi: bałtyjskim na północy, germańskim na zachodzie, irańskim na wschodzie oraz celtyckim, trackim i iliryjskim na południu[2].

Wspólne cechy

Wszystkie języki słowiańskie mają wyraźne cechy wspólne:

  • wybitnie fleksyjna morfologia – większość języków słowiańskich ma 6 lub 7 przypadków
  • podział czasowników na dokonane i niedokonane (leksykalny aspekt)
  • obecność fonemicznej palatalizacji (znanej jako zmiękczenie)
  • skomplikowane zbitki spółgłoskowe, powstałe po zaniku jerów, np. w polskim wyrazie bezwzględny lub rosyjskim wstrjecza „spotkanie”.

Języki słowiańskie nie tylko mają bardzo podobną gramatykę, lecz wykazują również duże podobieństwo w słownictwie, co dowodzi, że z języka prasłowiańskiego wyodrębniły się stosunkowo niedawno. Tam, gdzie poszczególne języki słowiańskie graniczą ze sobą, granice te z reguły są nieostre – występują szerokie pasy gwar przejściowych i obszary przenikania się zjawisk charakterystycznych dla obu sąsiadujących języków. Uważa się, że języki słowiańskie tworzą kontinuum. Jest to szczególnie wyraźnie widoczne w przypadku języków południowosłowiańskich[3][4]. Podobne zjawisko występowało do 1947 roku na obszarze etnicznego styku polsko-ukraińskiego (polski – rusiński – ukraiński).

Klasyfikacja języków słowiańskich

Przynależność i podział języków słowiańskich są w lingwistyce ugruntowane. Wątpliwości powstają jedynie w kwestii grupowania poszczególnych lektów i zespołów gwarowych, a także nakreślania granicy między pojęciami języka i dialektu. Poniższa klasyfikacja pochodzi ze strony projektu Ethnologue[5].

języki indoeuropejskie
języki bałtosłowiańskie
języki słowiańskie (ok. 317 mln)
języki zachodniosłowiańskie (ok. 61 mln)
grupa lechicka – języki lechickie
połabski
polski (ok. 44 mln)
śląski (ok. 509 tys.) – uznawany za dialekt języka polskiego lub nieoficjalnie za odrębny język
kaszubski (ok. 50 tys.) – uznawany za język regionalny
słowiński – †
grupa łużycka – języki łużyckie
dolnołużycki (ok. 15 tys.)
ponaschemu
górnołużycki (ok. 55 tys.)
wschodniołużycki
grupa czesko-słowacka
czeski (ok. 10 mln)
słowacki (ok. 5 mln)
knaan
języki południowosłowiańskie (ok. 35 mln)
grupa wschodnia (ok. 10 mln)
staro-cerkiewno-słowiański (starosłowiański)
cerkiewnosłowiański †*
bułgarski (ok. 8,5 mln)
macedoński (ok. 1,8 mln)
grupa zachodnia (ok. 25 mln)
słoweński (ok. 2 mln)
serbsko-chorwacki (ok. 23 mln)
serbski (ok. 13 mln)
chorwacki (ok. 7 mln)
bośniacki (ok. 2,5 mln)
czarnogórski (ok. 0,15 mln)
języki wschodniosłowiańskie (ok. 210 mln)
ruski
białoruski (ok. 8 mln)
rosyjski (ok. 160 mln)
ukraiński (ok. 40 mln)
rusiński (ok. 0,61 mln)

Oznaczenia:

† – język wymarły lub dawne stadium historyczne języka dzisiejszego

†* – język dawny, ale zachowany tradycyjnie w liturgii, tekstach religijnych, filozoficznych lub naukowych

Mikrojęzyki słowiańskie

W grupie języków słowiańskich oprócz języków indywidualnych wyróżnia się także tzw. mikrojęzyki, tj. etnolekty odmienne od języka ogólnego dominującego na danym obszarze, ale charakteryzujące się pewną tradycją piśmienniczą i pewnym stopniem normalizacji[6][7]. Są to[8]:

Istnieje też tendencja do wyodrębniania się kolejnych języków słowiańskich:

Na bazie języków słowiańskich powstało też wiele sztucznych języków słowiańskich, m.in. język międzysłowiański, które w założeniu twórców powinny być zrozumiałe dla mówiących przynajmniej jednym językiem słowiańskim[10]. Na podstawie wschodniosłowiańskich dialektów Syberii (z zapożyczeniami z języków tureckich oraz języka arabskiego) opracowano sztuczny język syberyjski. Również oparte na językach słowiańskich są fikcyjne języki północnosłowiańskie oraz wenedyk – język romański, który przeszedł podobny rozwój jak polski.

Porównanie wybranych wyrazów w językach słowiańskich

prasłowiańskirosyjskiukraińskibiałoruskiłemkowskipolskikaszubskiczeskisłowackidolnołużyckigórnołużyckisłoweńskiserbsko-chorwackibułgarskimacedoński
*ogňьогонь (ogoń)вогонь (wohoń)агонь (ahoń)оген (ohen)ogieńòdżinoheňoheňwogeńwoheńogenjoganj/vatra / огањ/ватраогън (ogăn)оган/огин (ogan/ogin)
*rybaрыба (ryba)риба (ryba)рыба (ryba)рыба (rŷba)rybarëbarybarybarybarybaribariba / рибариба (riba)риба (riba)
*gnězdoгнездо (gniezdo)гнiздо (hnizdo)гняздо (hniazdo)гнiздо (hnizdo)gniazdogniôzdohnízdohniezdognězdohnězdognezdogn(ij)ezdo / гн(иј)ездогнездо (gnezdo)гнездо (gnezdo)
*okoоко (oko)око (oko)вока (woka)око (oko)okoòkòokookowokowokookooko / окооко (oko)око (oko)

Przypisy

  1. satemové jazyky, [w:] Jozef Mistrík, Encyklopédia jazykovedy, wyd. 1, Bratysława: Obzor, 1993, s. 376, ISBN 80-215-0250-9, OCLC 29200758 (słow.).
  2. Zdeněk Váňa, Świat dawnych Słowian, Artia, 1985, s. 15, ISBN 83-06-01126-0.
  3. Lehr-Spławiński, Kuraszkiewicz i Sławski 1954 ↓, s. 110, 125.
  4. Sławski Języki słowiańskie, passim, w: Bednarczuk (red.) Języki..., tom II, s. 907–1005.
  5. Ethnologue report for Slavic.
  6. Grażyna Balowska, Mikrojęzyki literackie, „Socjolingwistyka”, 16, Wydaw. Instytutu Języka Polskiego Polskiej Akademii Nauk, 2000, s. 41-49.
  7. Литературный микроязык, Академик [dostęp 2019-01-08] (ros.).
  8. Dalewska-Greń 2002 ↓, s. 585–586.
  9. Jože Toporišič, Enciklopedija slovenskega jezika, Ksenija Dolinar (red.), Lublana: Cankarjeva založba, 1992, s. 80, ISBN 86-361-0756-3 (słoweń.).
  10. Spis słowiańskich języków pomocniczych.

Bibliografia

Media użyte na tej stronie

Slavic europe.svg
Autor: CrazyPhunk, Licencja: CC-BY-SA-3.0
  Kraje, w których językiem urzędowym jest język zachodniosłowiański
  Kraje, w których językiem urzędowym jest język wschodniosłowiański
  Kraje, w których językiem urzędowym jest język południowosłowiański
Cyrillic capital letter byelorussian-ukrainian I with curve at bottom.svg
Autor: Person or Persons Unknown, Licencja: CC BY-SA 4.0
Кириллическая заглавная буква белорусско-украинская И с изгибом снизу.
ListBullet.svg
Autor: MGalloway (WMF), Licencja: CC BY-SA 4.0
listBullet icon
Cyrillic small letter bashkir Ha.svg
Autor: Person or Persons Unknown, Licencja: CC BY-SA 4.0
Кириллическая строчная буква башкирская Ха.
Cyrillic capital letter O with notch at bottom.svg
Autor: Person or Persons Unknown, Licencja: CC BY-SA 4.0
Кириллическая заглавная буква О с зарубкой снизу.
Slaven.jpg
The Spread of Slavs in the Balkan Peninsula and the Carpathian-Danubian space, 1869. The author of this map was the renowned cartographer August Heinrich Petermann. According to Henry Robert Wilkinson (Maps and politics: a review of the ethnographic cartography of Macedonia, Liverpool, England : University Press, 1951, p. 55.) the author of the explanatory text to the map was the Croatian ethnographer prof. F. Bradashka.
Cyrillic capital letter O with left notch.svg
Autor: Person or Persons Unknown, Licencja: CC BY-SA 4.0
Кириллическая заглавная буква О с зарубкой слева.
Cyrillic letter small capital Je with inverted belt.svg
Autor: Person or Persons Unknown, Licencja: CC BY-SA 4.0
Кириллическая буква капительная Йе с ремешком вверх дном.
Cyrillic letter Ghe with hook (article link).svg
Autor: Szczecinolog, Licencja: CC BY-SA 4.0
Cyrillic letter Ghe with hook (article link for navbox)
Jezyki slowianskie.png
Rozprzestrzenienie języków słowiańskich w Europie.
Cyrillic letter small capital script U.svg
Autor: Person or Persons Unknown, Licencja: CC BY-SA 4.0
Кириллическая буква капительная рукописная У .
Centum Satem map.png
Autor: by en:User:Dbachmann, Licencja: CC-BY-SA-3.0
Indoeuropean Language around 2500 Before Present = 500 Before Christ. Centum languages are in blue, Satem languages are in red
Cyrillic capital letter Je with inverted belt.svg
Autor: Person or Persons Unknown, Licencja: CC BY-SA 4.0
Кириллическая заглавная буква Йе с ремешком вверх дном.
Cyrillic capital letter script U.svg
Autor: Person or Persons Unknown, Licencja: CC BY-SA 4.0
Кириллическая заглавная буква рукописная У.
Cyrillic letter small capital byelorussian-ukrainian I with curve at bottom.svg
Autor: Person or Persons Unknown, Licencja: CC BY-SA 4.0
Кириллическая буква капительная белорусско-украинская И с изгибом снизу.
Cyrillic letter Che with hook (article link).svg
Autor: Szczecinolog, Licencja: CC BY-SA 4.0
Cyrillic letter Che with hook (article link for navbox)
Cyrillic small letter long Es.svg
Autor: Person or Persons Unknown, Licencja: CC BY-SA 4.0
Кириллическая строчная буква долгая С.
Cyrillic capital letter bashkir Ha.svg
Autor: Person or Persons Unknown, Licencja: CC BY-SA 4.0
Кириллическая заглавная буква башкирская Ха.
Cyrillic capital letter long Es.svg
Autor: Person or Persons Unknown, Licencja: CC BY-SA 4.0
Кириллическая заглавная буква долгая С.
Cyrillic letter Ghe with stroke and descender (article link).svg
Autor: Szczecinolog, Licencja: CC BY-SA 4.0
Cyrillic letter Ghe with stroke and descender (article link for navbox)
Cyrillic small letter open at bottom O.svg
Autor: Person or Persons Unknown, Licencja: CC BY-SA 4.0
Кириллическая строчная буква О с зарубкой снизу.
Cyrillic letter Zhe with long middle leg and stroke through descender (article link).svg
Autor: Szczecinolog, Licencja: CC BY-SA 4.0
Cyrillic letter Zhe with long middle leg and stroke through descender (article link for navbox)
Cyrillic letter Ghe split by middle ring (article link).svg
Autor: Szczecinolog, Licencja: CC BY-SA 4.0
Cyrillic letter Ghe split by middle ring (article link for navbox)
Cyrillic small letter O with left notch.svg
Autor: Person or Persons Unknown, Licencja: CC BY-SA 4.0
Кириллическая строчная буква О с зарубкой слева.