Józef Feliks Rogaliński
| ||
Data i miejsce urodzenia | ||
---|---|---|
Data i miejsce śmierci | ||
Wyznanie | ||
Kościół | ||
Inkardynacja | ||
Prezbiterat | ok. 1748 | |
Odznaczenia | ||
![]() |
Józef Feliks Rogaliński herbu Łodzia (ur. 20 listopada 1728 w Jurkowie, zm. 6 listopada 1802 we Wschowie[1]) – polski ksiądz rzymskokatolicki i naukowiec: matematyk, fizyk, astronom i teoretyk wojskowości; kaznodzieja. Studiował prawo, teologię i filozofię w Rzymie, następnie nauki fizyczne i matematyczne w Paryżu, dziekan katedry poznańskiej.
Życiorys
Urodził się w Jurkowie (pow. Kościan), jako syn Antoniego Rogalińskiego herbu Łodzia (sędzia ziemski wschowski), i Heleny z Rogalińskich. Brat Kaspra. W wieku 17 lat wstąpił (15 sierpnia 1746 w Krakowie do jezuitów, nowicjat odbył u Św. Szczepana (do roku 1748). Początkowo studiował (1748-1751) filozofię w Jarosławiu. Przez kilka następnych lat (1751-1754) był nauczycielem kolejno 3 szkół zakonnych: Brześć Litewski (rok szkolny 1751/1752, nauczanie początków i gramatyki), Toruń (1752/1753, gramatyka) i Kalisz (1753/1754, poetyka). Jesienią (październik) roku 1754 zostaje wysłany na 3-letnie studia teologiczne do rzymskiego Collegium Romanum.
Po ukończeniu studiów działał w Poznaniu gdzie był przełożonym muzeum, laboratorium fizycznego oraz obserwatorium astronomicznego, które prawie w całości zostało wybudowane i wyposażone przez rodzinę Rogalińskich[2]. Od 1762 zajmował się reformą szkolnictwa. W roku 1765 w laboratorium złożył mu wizytę słynny szwajcarski uczony Leonhard Euler, który uznał je za świetnie wyposażone, co później opisał[3].
Uważany jest za twórcę poznańskiego ośrodka badań fizyczno-matematycznych. Rogaliński był prekursorem bezpłatnych wykładów publicznych, na które obok uczniów Akademii Lubrańskiego i Kolegium Jezuickiego uczęszczali również mieszkańcy miasta, szczególnie rzemieślnicy. Tematyką wykładów była fizyka doświadczalna. Organizował również "popisy", podczas których uczniowie omawiali wynalazki techniczne i ich zastosowanie.
Po likwidacji zakonu jezuitów w roku 1773 i ich poznańskiej szkoły Józef Rogaliński został rektorem Akademii Wielkopolskiej, którą starał się podnieść do rangi uniwersytetu. Po połączeniu przez Komisję Edukacji Narodowej tej szkoły z Akademią Lubrańskiego został zwolniony ze stanowiska, uzyskując jednak roczną pensję.
W 1790 roku był członkiem Komisji Porządkowej Cywilno-Wojskowej dla województwa poznańskiego i powiatu poznańskiego[4].
Swój duży majątek do 1000 czerw. złot. kazał rozdać między osoby uczciwe a żebrać się wstydzące, tudzież między podupadłe, ale trzeźwe i pracowite rzemieślniki[2].
Odznaczony Orderem Świętego Stanisława w 1789[5].
Twórczość
Józef Rogaliński był autorem licznych rozpraw z zakresu fizyki, matematyki, architektury i astronomii oraz współtwórcą polskiej terminologii naukowej w tych dyscyplinach[3]. Jest autorem 4 ksiąg podręcznika fizyki doświadczalnej. Najbardziej znana był 600 stronicowy podręcznik Doświadczenia skutków rzeczy pod zmysły podpadających, wydawanych w latach (1765-1776)[6], w którym między innymi: wyłożył powszechne własności ciał..., usposabia czytelnika do zrozumienia teoryi machin..., wykłada teoryą machin, tak poiedyńczych jak i złożonych..., teoryą biegu ułatwił sobie wykład obrotu ciał niebieskich..., i usposobił do zrozumienia architektury militarney...[2][3]. Za ten podręcznik otrzymał od króla Stanisława II Augusta kosztowny pierścień i Order Świętego Stanisława.
Był prałatem kapituły poznańskiej a będąc znawcą literatury łacińskiej, francuskiej i włoskiej głosił piękne, barwne kazania - przeięty rzeczą o której mówił, wlewał ią w słuchaczów mocą przekonywaiącey i czułey wymowy.
Ważniejsze dzieła i kazania
- Tablica na zawsze wyrachowana wschodu i zachodu słońca na Poznań i miejsca przyległe, Poznań 1763
- O sztuce budowniczej na swoje porządki podzielonej zabawa ciekawa miana w szkołach poznańskich, (Poznań) 1764[7]; wyd. 2: Sztuka budownicza... teraz na nowo poprawiona, przedrukowana, przerysowana, wyd. Franciszek Degen, Warszawa 1775[8]
- Doświadczenia skutków rzeczy pod zmysły podpadających na publicznych posiedzeniach ww szkołach poznańskich Societatis Jesu na widok wystawione i wykładane, księga 1. Poznań 1765[9]; księga 2. Poznań 1767[10]; księga 3. Poznań 1770[11]; księga 4. Poznań 1776[12]; wyd. 2 tytułowe księgi 1-3: Poznań 1771; duże fragm. Przemowy przedr.: F. Chłapowski w: Życie i prace ks. J. Rogalińskiego cz. 1, "Rocznik Towarzystwa Przyjaciół Nauk Poznań" t. 28 (1901) i odb. Poznań 1902; S. Bednarski: Upadek i odrodzenie szkół jezuickich w Polsce, Kraków 1933, s. 361-367; B. Suchodolski w: Nauka polska w okresie Oświecenia, (Warszawa) 1953; w tym przypadku wzorował się na dziele swego mistrza J. A. Nollet: Leçons de physique expérimentale; w księdze 4 zawarto obszerny wykład nauki wojennej
- Kazanie na zaczęciu sejmu walnego ordynaryjnego dnia 5 października roku 1778 w Kolegiacie Warszawskiej miane, Warszawa (1778)
- Mowa J. W. Jmci księdza... dziekana i deputata na Trybunał Koronny Katedry Poznańskiej delegowanego od tegoż Trybunału do J. K. Mci, dnia 19 października roku 1783 miana, brak miejsca wydania (1783)
- Kazanie na uroczystej wotywie przed elekcją plenipotenta na sejm i sędziów apelacyjnych miast wolnych województwa poznańskiego miane, Poznań (1791).
Drobne wiersze (z roku 1746) i obserwacje astronomiczne Rogalińskiego ogł. F. Chłapowski, jak wyżej poz. 3. Rękopisy wierszy w: Ossolineum, sygn. 30/II, 31/II i Bibliotece Uniwersytetu Poznańskiego, sygn. 69, 279, 334.
Listy i materiały
- Do Stanisława Augusta z 9 września 1772 i roku 1778; rękopis: Biblioteka Czartoryskich, sygn. 105
- Do A. Sułkowskiego 9 listów z lat 1774-1778 oraz notatki i rachunki, ogł. F. Chłapowski, jak wyżej Ważniejsze dzieła i kazania poz. 3 (cz. 2, Poznań 1905)
- Odpis metryki chrztu w: Liber metricae novitiorum Societatis Jesu (1709-1773), rękopis: Ossolineum, sygn. 100/II k. 69
- Notatnik życia duchownego za l. 1747-1783; rękopis: Archiwum Prowincji Małopolskiej Towarzystwa Jezusowego nr 38 (bez tytułu); omówienie S. Bednarski, jak wyżej Ważniejsze dzieła i kazania poz. 3, s. 71; na końcu notatnika: Oratio ante scholam; faksymile autografu i przekł. polskiego modlitwy ogł. S. Bednarski, s. 377-378.
Przypisy
- ↑ T. 6, cz. 1: Oświecenie. W: Bibliografia Literatury Polskiej – Nowy Korbut. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1970, s. 124.
- ↑ a b c Franciszek, Xawery Dmochowski: Pisma rozmaite cz. 2. Warszawa: N. Glücksberga, 1826, s. 217 - 220.
- ↑ a b c Iłowiecki 1981 ↓, s. 137.
- ↑ Dziennik rządowo-ekonomiczno handlowy. Zaymuiący różne Wiadomości,Rządowe, Handlowe, Ekonomiczne, Fbryczne, Kontraktowe na Dobra, Summy, i Produkta.Zajmujący 3 miesiące kwiecień may czerwiec 1790. R.5. T. II., s. 397.
- ↑ Ciąg dalszy Kalendarzyka narodowego i obcego na rok ... 1792 czyli II część, z konstytycyami od roku 1788 dnia 6 października do roku 1791 dnia 23 grudnia przez daty oznaczonemi, s. 416.
- ↑ Marian Skrzypek: Filozofia i myśl społeczna w latach 1700-1830. T. 1, Okres saski 1700-1763. Warszawa: 2000, s. 377.
- ↑ Józef Feliks Rogaliński , O sztuce budowniczej na swoje porządki podzielonej (...), polona.pl [dostęp 2018-02-09] .
- ↑ Józef Feliks Rogaliński , Sztuka budownicza na swoje porządki podzielona (...), polona.pl [dostęp 2018-02-09] .
- ↑ Józef Feliks Rogaliński , Doświadczenia skutków rzeczy pod zmysły podpadających (...) ks. 1., polona.pl [dostęp 2018-02-09] .
- ↑ Józef Feliks Rogaliński , Doświadczenia skutków rzeczy pod zmysły podpadających (...) ks. 2., polona.pl [dostęp 2018-02-09] .
- ↑ Józef Feliks Rogaliński , Doświadczenia skutków rzeczy pod zmysły podpadających (...) ks. 3., polona.pl [dostęp 2018-02-09] .
- ↑ Józef Feliks Rogaliński , Doświadczenia skutków rzeczy pod zmysły podpadających (...) ks. 4., polona.pl [dostęp 2018-02-09] .
Bibliografia
- Dzieje Poznania, t. I, cz. 2 do roku 1793, red. J. Topolski, Warszawa – Poznań 1988
- Chłapowski F., Życie i praca księdza Józefa Rogalińskiego, odbitki cz. 1-2, Poznań 1902-1905; "Rocznik Towarzystwa Przyjaciół Nauk Poznań" t. 28 (1901), t. 34 (1904); (wznowienie pt.: Józef Rogaliński – uczony poznański czasów Oświecenia, fizyk, astronom, pedagog, Poznań 2007, ISBN 978-83-7503-015-0)
- Molendowski L., Józef Rogaliński SJ – reformator XVIII-wiecznej armii Rzeczpospolitej, 25 lutego 2009
- T. 6, cz. 1: Oświecenie. W: Bibliografia Literatury Polskiej – Nowy Korbut. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1970, s. 123-125.
- Maciej Iłowiecki: Dzieje nauki polskiej. Warszawa: Interpress, 1981. ISBN 83-223-1876-6.
Linki zewnętrzne
- Dzieła Józefa Rogalińskiego w bibliotece Polona
Media użyte na tej stronie
Baretka: Order Świętego Stanisława (Polska)
Autor: MOs810, Licencja: CC BY-SA 4.0
Nagrobek Józefa Rogalińskiego w poznańskiej Farze.
Autor:
- Herb_Lodzia.jpg: Tadeusz Gajl
- derivative work: KamilkaŚ (talk)
Polish coat of arms