Józef Kopeć (generał)
generał kawalerii | |
Data i miejsce urodzenia | 15 maja 1762 |
---|---|
Data i miejsce śmierci | 1833? |
Przebieg służby | |
Lata służby | 1778–1794 |
Jednostki | 2 Brygada Kawalerii Narodowej Wielkiego Księstwa Litewskiego |
Główne wojny i bitwy | |
Późniejsza praca | etnograf, pamiętnikarz |
Józef Kopeć, przydomek rodowy: Kołodziński (ur. 15 maja 1762[1] w powiecie pińskim, zm. po styczniu 1833[2] w Łuszniewie[3]) – polski oficer, zesłany na Syberię po klęsce insurekcji kościuszkowskiej. Etnograf, badacz Kamczatki, badacz substancji halucynogennych i pamiętnikarz.
Młodość
Urodził się 15 maja 1762 (według innych źródeł w 1758) roku w powiecie pińskim. Pochodził z litewsko-ruskiego rodu herbu Lubicz. Pierwsze nauki pobierał w rodzinnym domu pod kierunkiem ojca. Około roku 1774 wstąpił do wojska. Od roku 1778 służył w 2 Brygadzie Kawalerii Narodowej Wojsk Wielkiego Księstwa Litewskiego pod komendą Jerzego Kołłątaja, początkowo jako szeregowy, potem kolejno: podoficer, towarzysz, namiestnik, chorąży i podporucznik.
W randze porucznika (awans w roku 1791) dowodził szwadronem kawalerii w wojnie polsko-rosyjskiej w 1792 roku. Wziął udział w bitwie pod Dubienką, Po przystąpieniu króla do Targowicy, Kopeć wraz ze swą jednostką został zmuszony do złożenia przysięgi na wierność Katarzynie II i wcielony do armii rosyjskiej w randze majora.
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/e7/Czukcza.jpg/200px-Czukcza.jpg)
Insurekcja Kościuszkowska
Wewnątrz polskich jednostek wcielonych do armii carskiej dość szybko zawiązało się wiele spisków planujących zbrojne wystąpienie przeciw Rosji; Kopeć przystąpił do jednego z nich. Po wybuchu insurekcji kościuszkowskiej w 1794 roku, oddział (brygada) Kopcia wraz z kilkoma innymi szwadronami, które się do niego przyłączyły przedarł się spod Kijowa przez całą Ukrainę i linie rosyjskie, na Wołyń, by dołączyć do oddziałów Tadeusza Kościuszki. W ślad za nim podążyło kilkanaście tysięcy Polaków z innych jednostek rosyjskich. Za ten czyn Kopeć 8 maja 1794 został awansowany do stopnia wicebrygadiera (obecnie pułkownik). Wkrótce potem został mianowany brygadierem.
Kopeć brał udział w wielu bitwach, m.in. pod Chełmem, w obronie Warszawy i pod Maciejowicami. W ostatniej bitwie został ciężko ranny i wzięty do niewoli. Nagrodzony złotą obrączką Ojczyzna Obrońcy Swemu[4].
Zesłanie
Kopeć został uwięziony w Kijowie, a następnie w klasztorze w Smoleńsku, a carskim ukazem z 20 czerwca 1795 roku skazany za dezercję na zesłanie z przymusowym osiedleniem na Kamczatce. Przez ponad dwa lata zesłania zajmował się m.in. kolekcjonowaniem i opisywaniem kultury ludów dalekiej północy. Spisał też zeznania naocznych świadków buntu i brawurowej ucieczki z Kamczatki Maurycego Augusta Beniowskiego. Ukazem cara Pawła I z 29 listopada 1796 roku, Kopeć został zwolniony z zesłania. Nie pozwolono mu jednak na osiedlanie się w żadnym z większych miast.
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/18/Ohock.jpg/200px-Ohock.jpg)
Dalsze lata
Po powrocie do Polski mieszkał jako rezydent w Puławach u Czartoryskich, następnie u Radziwiłłów w Nieświeżu i w Porycku u Tadeusza Czackiego. W końcu osiadł w rodzinnym majątku Luszniew[3] na dzisiejszej Białorusi, gdzie założył rodzinę (ślub z Anielą Szmyderówną) i spłodził syna Józefa. Poświęcił się prowadzeniu majątku, pisaniu dzienników i działalności społecznej, m.in. w ramach lokalnej loży masońskiej.
Około roku 1817 roku car Aleksander I oficjalnie awansował go do stopnia generała kawalerii i nadał mu Luszniew na 50 lat. Zmarł w swym majątku w roku 1833 i został pochowany w miejscowej kaplicy[5].
Twórczość
- Dziennik podróży... przez całą wzdłuż Azją, lotem od portu Ochocka, oceanem przez wyspy Kurylskie do niższej Kamczatki, a stamtąd na powrót do tegoż portu na psach i jeleniach, powst. 1810; fragm.: Obyczaje kamczackie, Gazeta Literacka 1821, nr 6; całość wyd. E. Raczyński, Wrocław 1837; wyd. następne: uzupełnione pt. Dziennik... brygadiera wojsk polskich, z rozmaitych not dorywczych sporządzony, Berlin 1863 (z własnoręcznymi rysunkami autora), stąd fragmenty przedr. Dziennik Literacki 1863, nr 47-52; Berlin 1868; pt. Dziennik podróży..., Chełmno 1865, Sybirskie Pamiętniki Polaków z Pobytu na Sybirze nr 2; Paryż (1867), Biblioteka Ludowa Polska (z przedmową A. Mickiewicza); pt. Niewola i ciekawe przygody jenerała polskiego... podług jego własnych pamiętników ułożone, Lwów 1893; Lwów 1894; Lwów 1906; fragm. w zbiorze: Sybir. Obrazy i wspomnienia, Warszawa 1916; najpełniejszy tekst pamiętników pt. Obyczaje kamczackie, 1821 – znajduje się w Bibliotece Czartoryskich, rękopis nr 2266; rękopis z początku XIX w. – w Archiwum Historycznym w Kijowie (zbiór 228, rejestr 1, nr 104); przekł. francuski (1839).
- Do rady wojennej w r. 1812 (podanie), z rękopisu Towarzystwa Przyjaciół Nauk w Wilnie wyd. H. Mościcki w przypisach do: A. Fredro: Trzy po trzy, Warszawa (1917), s. 222.
Przypisy
- ↑ Bibliografia Literatury Polskiej – Nowy Korbut. T. 5: Oświecenie. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1967, s. 158.
- ↑ Znany jest testament gen. Józefa Kopcia z 20.01.1833 r., zob. http://www.genealogia.szlachta.org.pl/gw.cgi?b=kopec;p=jozef;n=kopec;oc=1.
- ↑ a b Luszniew znajduje się obecnie na Białorusi, na pograniczu z Litwą. Za życia Józefa Kopcia tereny te obejmował powiat jezioroski, później weszły w skład powiatu brasławskiego. Zobacz również: Fiszka genealogiczna gen. Józefa Kopcia, Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich. T. 5, Warszawa: nakł. Filipa Sulimierskiego i Władysława Walewskiego, 1880-1914, s. 485-486.
- ↑ Gazeta Rządowa, nr 69 11 września 1794 roku, s. 277.
- ↑ Luszniew, [w:] Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, t. V: Kutowa Wola – Malczyce, Warszawa 1884, s. 485 .
Bibliografia
- „Dziennik podróży...” (...przez całą wzdłuż Azję, lądem do portu Ochocka, oceanem przez Wyspy Kurylskie do Niższej Kamczatki, a stamtąd na powrót do tegoż portu na psach i jeleniach), Wrocław, 1837 (pośm.)
- Antoni Kuczyński, Syberia – 400 lat polskiej diaspory, Wrocław: Alta 2, 1998 .
- Bibliografia Literatury Polskiej – Nowy Korbut. T. 5: Oświecenie. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1967, s. 158–159.
Linki zewnętrzne
- Dzieła Józefa Kopcia w bibliotece Polona
Media użyte na tej stronie
JÓZEF KOPEĆ.«Dziennik podróży Józefa Kopcia przez całą wzdłuż Azyę lądem do portu Ochocka etc.»
Józef Kopeć.«Dziennik podróży Józefa Kopcia przez całą wzdłuż Azyę lądem do portu Ochocka etc.»