Język keczua
Obszar | Andy (Argentyna, Brazylia, Boliwia, Chile, Ekwador, Kolumbia, Peru) | ||||||
---|---|---|---|---|---|---|---|
Liczba mówiących | 11 milionów | ||||||
Pismo/alfabet | |||||||
Klasyfikacja genetyczna | |||||||
| |||||||
Status oficjalny | |||||||
język urzędowy | Boliwia, Kolumbia, Peru | ||||||
Organ regulujący | Academia Mayor de la Lengua Quechua | ||||||
Kody języka | |||||||
Kod ISO 639-1↗ | qu | ||||||
Kod ISO 639-2↗ | que | ||||||
Kod ISO 639-3↗ | que | ||||||
?↗ | qwe | ||||||
IETF | qu | ||||||
Glottolog | quec1387 | ||||||
Ethnologue | que | ||||||
GOST 7.75–97 | кеч 300 | ||||||
SIL | QUE | ||||||
Występowanie | |||||||
![]() Dialekty języka keczua | |||||||
W Wikipedii | |||||||
| |||||||
Ta strona zawiera symbole fonetyczne MAF. Bez właściwego wsparcia renderowania wyświetlane mogą być puste prostokąty lub inne symbole zamiast znaków Unikodu. |
Język keczua, kiczua (runa simi – „język ludzi”; hiszp. quechua) – język z rodziny keczua, którym posługują się Indianie Keczua. Był językiem urzędowym imperium inkaskiego aż do jego upadku, a po konkwiście do jego rozpowszechnienia przyczynili się misjonarze, przyjmując go za oficjalny język ewangelizacji (język misyjny). Obecnie językiem keczua posługuje się ok. 11 mln osób, głównie w Andach, od Argentyny, przez Ekwador po Kolumbię, a w Peru oraz Boliwii jest jednym z języków urzędowych (obok hiszpańskiego). Z języka keczua wywodzą się takie polskie wyrazy, jak inka, lama, puma, kauczuk, kondor czy guano.
Dialekty
Keczua jest językiem silnie zróżnicowanym dialektalnie. Wyróżnia się 44 odmiany, często wzajemnie niezrozumiałe[1], wobec czego niektórzy badacze mówią raczej o rodzinie języków keczuańskich, bądź o tzw. makrojęzyku keczua. Największym prestiżem cieszy się odmiana z Cuzco, używana również jako lingua franca na terenach od jeziora Titicaca do Ayacucho[2].
Alfabet
Do zapisu keczua stosuje się alfabet łaciński. Alfabet keczua składa się z następujących znaków: a, ch, chh, ch', h, i, k, kh, k', l, ll, m, n, ñ, p, ph, p', q, qh, q', r, s, t, th, t', u, w, y.
Fonetyka
Spółgłoski
wargowe | dziąsłowe | zadziąsłowe | podniebienne | miękko -podniebienne | języczkowe | krtaniowe | |
---|---|---|---|---|---|---|---|
zwarte | p | t | tʃ | k | q | ||
zwarte przydechowe | pʰ | tʰ | tʃʰ | kʰ | qʰ | ||
ejektywne | pʼ | tʼ | tʃʼ | kʼ | qʼ | ||
szczelinowe | s | h | |||||
nosowe | m | n | ɲ | ||||
boczne | l | ʎ | |||||
uderzeniowe | ɾ | ||||||
półotwarte | j | w |
Samogłoski
Język keczua ma trzy samogłoski: /a/, /i/, /u/. Po spółgłosce języczkowej /i/ i /u/ brzmią jak [e] i [o]. Akcent zawsze pada na przedostatnią sylabę wyrazu. Nie ma tonów ani iloczasu.
Gramatyka
Keczua jest bardzo regularnym językiem aglutynacyjnym. Typowy szyk wyrazów w zdaniu to SOV. Szczególną cechą gramatyczną jest dwuosobowa odmiana czasownika (zgodność czasownika z podmiotem i jednocześnie z dopełnieniem). Język keczua także gramatycznie oddaje przekonanie nadawcy o prawdziwości stwierdzenia (ang. evidentiality). Osobne przyrostki gramatyczne wskazują, kto odniesie korzyść z danej akcji i stosunek nadawcy na temat akcji.
Poszczególne sufiksy są „przylepiane” (łac. agglutinare) do wyrazu, precyzując w ten sposób znaczenie. Przykład:
- wasi – dom
- wasi-yki – twój dom
- wasiyki-kuna – twoje domy
- wasiykikuna-manta – z twoich domów
Rzeczownik
Rzeczowniki są nieodmienne, funkcje gramatyczne zaznaczane są przez szereg dodawanych doń przyrostków:
- llaqta – miasto
- llaqtata – do miasta
- llaqtamanta – z miasta
- llaqtapi – w mieście
- llaqtakama – aż do miasta
Przymiotnik
Przymiotniki są nieodmienne
- hatun wasi – duży dom
- hatun wasikuna – duże domy
Czasownik
Czasowniki odmieniają się przez osoby, czasy i tryby za pomocą licznych specjalnych przyrostków, które bliżej charakteryzują określany wyraz – mają znaczenie np. wątpiące, potwierdzające itd. Nie ma czasowników nieregularnych[3].
Przykład odmiany czasownika rimay (mówić) w czasie teraźniejszym:
- noqa rima-ni – mówię
- qan rima-nki – mówisz
- pay rima-n – on/ona mówi
- noqayku rima-yku – mówimy (tzw. my ekskluzywne, nieobejmujące rozmówcy)
- noqanchis rima-nchis – mówimy (my inkluzywne, obejmujące także rozmówców)
- qanhuna rima-nkichis – mówicie
- paykuna rima-nku – mówią
Czas przeszły tworzy się poprzez dodanie -ra- pomiędzy temat a końcówką: rima-ra-ni, rima-ra-nki itd.
Przeczenie tworzy się za pomocą podwójnej partykuły mana … chu np. mana riman-chu (on nie mówi).
Inne często używane sufiksy
- -chi- – znaczenie kauzatywne, np. qhaway – patrzeć, qhawa-chi-y – pokazać;
- -yoq – „z” np. lichi-yoq – z mlekiem
- -cha – zdrobnienie np. wasi-cha – domek
- -lla – „tylko” np. noqa-lla – tylko ja
Słownictwo
Zasób leksykalny języka keczua opiera się na słownictwie lokalnym, choć istnieje również pewna liczba zapożyczeń z języka hiszpańskiego np. sirwisa – piwo, mediko – lekarz, turu – byk itd. Większość użytkowników jest dwujęzyczna, i również w peruwiańskiej odmianie języka hiszpańskiego istnieje wiele słów przejętych z keczua, np. papa ziemniaki.
Przypisy
Bibliografia
- Monografia keczua, perskiego, portugalskiego i rumuńskiego, pod red. Adama Weinsberga. – Warszawa : Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, 1987. ISBN 83-230-0476-5 ss. 13–37.
- Ronal Wright , Quechua Phrasebook, Lonely Planet Publications, 1989, ISBN 0-86442-039-0 .
Linki zewnętrzne
- Gramatyka języka keczua (ang.)
- Minirozmówki (ang.)