Janów Lubelski

Janów Lubelski
miasto w gminie miejsko-wiejskiej
Ilustracja
Rynek w Janowie Lubelskim
Herb
Herb
Państwo

 Polska

Województwo

 lubelskie

Powiat

janowski

Gmina

Janów Lubelski

Data założenia

1640

Prawa miejskie

1640

Burmistrz

Krzysztof Adam Kołtyś

Powierzchnia

14,8 km²

Populacja (31.12.2020)
• liczba ludności
• gęstość


11 661[1]
787,91 os./km²

Strefa numeracyjna

(+48) 15

Kod pocztowy

23-300

Tablice rejestracyjne

LJA

Położenie na mapie gminy Janów Lubelski
Mapa konturowa gminy Janów Lubelski, u góry znajduje się punkt z opisem „Janów Lubelski”
Położenie na mapie Polski
Położenie na mapie województwa lubelskiego
Mapa konturowa województwa lubelskiego, na dole nieco na lewo znajduje się punkt z opisem „Janów Lubelski”
Położenie na mapie powiatu janowskiego
Mapa konturowa powiatu janowskiego, blisko centrum na dole znajduje się punkt z opisem „Janów Lubelski”
Ziemia50°42′24″N 22°24′38″E/50,706667 22,410556
TERC (TERYT)

0605054

SIMC

0980493

Urząd miejski
ul. Zamoyskiego 59
23-300 Janów Lubelski
Strona internetowa

Janów Lubelskimiasto w województwie lubelskim, w powiecie janowskim, siedziba gminy miejsko-wiejskiej Janów Lubelski.

Pod względem historycznym Janów Lubelski leży w dawnej ziemi lubelskiej w Małopolsce, wieś Biała, która w 1640 dała początek miastu[2], w drugiej połowie XVI wieku położona była w powiecie lubelskim województwa lubelskiego[3]. W latach 1975–1998 miasto administracyjnie należało do województwa tarnobrzeskiego.

Według danych GUS z 31 grudnia 2020 r. Janów Lubelski liczył 11 661 mieszkańców[1].

Położenie

Janów Lubelski położony jest na pograniczu Roztocza Zachodniego, południowego skraju Wyżyny Lubelskiej oraz Równiny Biłgorajskiej, czyli północnego krańca Kotliny Sandomierskiej.

Według danych z 1 stycznia 2011 r. powierzchnia miasta wynosiła 14,80 km²[4].

Miasto znajduje się nad rzeką Białką. Na południe od Janowa Lubelskiego rozciągają się Lasy Janowskie, stanowiące zachodnią część kompleksu leśnego Puszczy Solskiej.

Drogi krajowe przebiegające przez Janów Lubelski:

Położenie względem miast Polski:

  • ok. 70 km w kierunku południowym od Lublina;
  • ok. 90 km w kierunku północnym od Rzeszowa;
  • ok. 50 km w kierunku wschodnim od Sandomierza;

Podział miasta

Integralne części miasta Janów Lubelski[5]
SIMCNazwaRodzaj
0980501Biała Poduchownaczęść miasta
0980518Przyborowieczęść miasta
0980524Zaolszynieczęść miasta

Historia

Pierwsze wzmianki

W XII w. rozpoczęła się wzmożona kolonizacja Puszczy Sandomierskiej. Okoliczna ludność trudniła się wyrębem lasów i spławianiem drewna, wypalaniem węgla drzewnego, produkcją żelaza z rudy darniowej, przygotowywaniem potażu i mazi, bartnictwem oraz produkcją miodu i wosku. Tereny po trzebieży umożliwiły intensyfikację rolnictwa i rozwój osad takich jak Biała, Dzwola (pierwsze wzmianki w źródłach pisanych datuje się na 1245 r.), Kocudza (1377 r.) lub Godziszów (1451 r.).

Czynnikiem skłaniającym do lokacji miasta Janów była chęć stworzenia ośrodka administracyjnego i handlowego dla okolicznych dóbr Ordynacji Zamojskiej. Przez wieś Biała wiódł trakt z Turobina do Goraja i Zawichostu nad Wisłą. Już w połowie XVII wieku kupcy udający się z Zamościa do Sandomierza korzystali z drogi przez Szczebrzeszyn, Kocudzę, Janów i Zaklików. Droga licznie uczęszczana przez kupców skłoniła Katarzynę Zamoyską z Ostrogskich do założenia tu miasta.

Ordynacja Zamojska

XVII w.

Początki miasta Janowa są dobrze poznane dzięki treści przywileju lokacyjnego (zachowała się kopia). Został on wystawiony przez kancelarię króla Władysława IV w Warszawie 21 lipca 1640 r. Lokację przeprowadzono wg prawa magdeburskiego. Miasto otrzymało herb wyobrażający Najświętszą Pannę Maryję, oraz przywilej organizowania ośmiu jarmarków w roku oraz targów tygodniowych w poniedziałki. Pod przyszłe miasto wybrano teren na południowy zachód od wsi Biała, na lewym brzegu rzeki o tej samej nazwie, toteż i samo miasto początkowo nazywano Białą. Miastem często targały burdy i zamieszki. Dowodem tego jest 6 „Artykułów” datowanych na 25 sierpnia 1642 r. wydanych z racji zatargów między mieszkańcami miasta i chłopami z Białej. W trosce o rozwój miasta i bezpieczeństwo obywateli, fundatorka w Artykułach nakazuje swoim komisarzom skodyfikowanie kar za wszystkie przestępstwa karane w Janowie. W owym poleceniu po raz pierwszy użyto nazwy Janów. Jest to nazwa odimienna (od słowa „Jan”), prawdopodobnie upamiętniająca syna fundatorki – Jana Sobiepana Zamoyskiego (w podobny sposób pojawiły się nazwy Klemensów, Tomaszów.

W 1648 r. Janów został najechany i spalony przez wojska Chmielnickiego. Cztery lata później zaraza dotkliwie zmniejszyła stan liczebny mieszkańców. Jan Sobiepan Zamoyski chcąc podnieść region z ruiny zezwolił w 1652 r. na osiedlenie się w mieście Żydów i uprawianie przez nich rzemiosła. W 1661 r. powstał kahał. W 1653 r. w mieście osiedlono znaczną część Tatarów, wziętych do niewoli podczas obrony Rusi. Ludność tatarska wkrótce zlała się z miejscową. W 1660 r. do Janowa sprowadzono dominikanów, objęli oni ufundowany przez ordynację kościół i klasztor. IV Ordynat oznaczył granice miejskie, ustalił wysokość podatków. Pozwolił mieszczanom produkować gorzałkę, piwo i miód pitny. Pod koniec XVII w. Janów liczył około tysiąca mieszkańców.

XVIII w.

Mieszczanie trudnili się rzemiosłem, handlem i rolnictwem. W mieście swoją siedzibę miało 11 cechów: rzeźnicki, kowalski, krawiecki, sukienniczy, tkacki, garncarski, szewski, bednarski, kołodziejski, kuśnierski, piekarski). Po pierwszym rozbiorze polski (1772 r.) Janów znalazł się pod panowaniem Austrii (Cesarstwo Austriackie powstało dopiero 1804 r.). W 1776 roku na skutek układu między Austrią a Rzecząpospolitą miasto z powrotem wróciło w granice Polski. Na mocy traktatu rozbiorowego z 1795 r. Janów ponownie dostał się pod panowanie austriackie. Na mieszkańców Janowa spadły represje za czynne wspieranie Insurekcji Kościuszkowskiej.

W XVIII w. Janów nawiedziły pożary w latach 1740, 1753, 1754. Ostatni pożar był najbardziej niszczący – społeczność żydowska straciła 60 domostw oraz synagogę. Pod koniec XVIII w. Janów liczył ponad dwa tysiące osób.

XIX w.

W 1804 r. ogromny pożar zniszczył 71 zabudowań. Mimo pomocy Ordynacji część pogorzelców opuściła miasto. Wkrótce po tych wydarzeniach Ordynacja sprowadziła kilkudziesięciu sukienników ze Śląska. Przybyłych osadzono na Błoniach budując dla nich osadę Sukiennia. Po powstaniu listopadowym zamknięto granicę celną z Imperium Rosyjskim a to spowodowało upadek miejscowego sukiennictwa.

Centrum Janowa Lubelskiego
Panorama Janowa Lubelskiego
Budynek dawnej Kancelarii Obwodu Ordynacji Zamojskiej (1818–1823)

Po utworzeniu Królestwa Polskiego, Janów należał do obwodu zamojskiego, obejmującego wówczas dobra z obecnymi powiatami: zamojskim, biłgorajskim, zachodnią częścią tomaszowskiego i janowskim zwany kraśnickim. Centrum obwodu oraz siedzibą władz administracyjnych i sądowych był Zamość. Kiedy rządy w Królestwie objął Wielki Ks. Konstanty, zażądał od ordynacji, aby twierdza Zamość została oddana wyłącznie na użytek wojska. Ordynacja zaproponowała Janów, leżący w środku obwodu, na nowe centrum administracyjne. Władze zaakceptowały projekt i od 1817 roku zaczęto przenosić urzędy (sąd, policję, więzienie karne) do Janowa. Dzięki tej przeprowadzce, trwającej w praktyce do 1827 r., powstały administracyjne i mieszkalne zabudowania Nowego Miasta. Na terenie nowego rynku wzniesiono pomnik ku czci T. Kościuszki (1818 r.) oraz założono park miejski (ok. 1820 r.), jeden z pierwszych w Królestwie Polskim.

Najstarszy na świecie pomnik Tadeusza Kościuszki w Janowie Lubelskim (1818 r.)

W 1834 r. Janów podzielono na trzy części: Stare Miasto, Nowe Miasto i Przedmieście Zaolszynie. W 1841 r. dla stacjonującego wojska rosyjskiego postawiono cerkiew pułkową. W połowie XIX w. powstała gontarnia i cegielnia, wybrukowano główne ulice i rynek, uregulowano bieg rzeki. Liczba ludności osiągnęła poziom ok. 3,5 tysiąca. W 1860 r. w mieście istniały 2 hotele, 4 domy zajezdne, apteka, 12 szynków oraz szkoła elementarna. Odrodziło się sukiennictwo. W 1863 roku w Janowie produkcją sukna zajmowało się 72. sukienników oraz dwie fabryki.

Po powstaniu styczniowym wielu mieszkańców miasta i okolic, za walkę w oddziałach powstańczych zesłano na Sybir. Represje dotknęły również dominikanów. Wojska rosyjskie zajęły budynki klasztorne i nastąpiła kasata zakonu. Po reformie administracyjnej, w 1867 r. Janów został siedzibą powiatu. Począwszy od II połowy XIX wieku miasto zaczęło się stopniowo rozwijać – powstała fabryka zapałek, garbarnia, założono też szpital. Niestety w 1880 r. w wyniku pożaru spłonęło ok. 100 budynków.

XX w.

Na początku XX w. mieszkańców było ok. 8 tysięcy. Podczas I wojny światowej przez Janów trzykrotnie przetoczył się front. W okolicach miasta miały miejsce ciężkie walki. W 1922 roku w pożarze spłonęła blisko połowa miasta – 823 budynki. Od 1925 roku nastąpił szybki rozwój: wybrukowano nowe ulice, zbudowano 7 mostów, zakończono budowę gimnazjum. W 1934 roku w mieście były dwa tartaki, młyn, browar, 2 drukarnie, dwie olejarnie i rzeźnia. Rzemiosłem zajmowało się 339 osób. Elektrownia pozwoliła oświetlić szkoły, urzędy i ulice. Działał szpital, przytułek dla starców. Wśród stowarzyszeń i organizacji warto wymienić: Związek Strzelecki, Towarzystwo Dramatyczne, Towarzystwo Śpiewacze Echo, Klub Inteligencji oraz kilka bibliotek.

Okres okupacji był dla Janowa i jego mieszkańców tragicznym doświadczeniem. We wrześniu 1939 r. w wyniku trzykrotnych bombardowań, zginęło ok. 350 osób, 85% miasta uległo spaleniu. Przejawami terroru były masowe aresztowania w latach 1940–1941 oraz masowe egzekucje ludności żydowskiej. W 1940 r. okupanci uruchomili karny obóz pracy, istniejący do 1943 r. 26 lipca 1944 roku Janów został zajęty przez wojska radzieckie z udziałem oddziałów AL. W kwietniu 1945 r. oddziały AK uwolniły więzione w Janowie przez UB, uczestniczki powstania warszawskiego. Janów wyszedł z wojny ogromnie zniszczony. Liczba ludności spadła prawie o połowę.

Historia współczesna

Caterpillar w Janowie Lubelskim (ul. Lubelska 66)

W 1956 roku Janów Lubelski został ponownie siedzibą powiatu jednak efekty rozwoju można było zauważyć dopiero pod koniec lat sześćdziesiątych. Uruchomiono wiele zakładów: Fabrykę Maszyn, zakład odzieżowy Gracja, Zakład Produkcji Leśnej Las itp. Stworzenie miejsc pracy spowodowało gwałtowny wzrost liczby mieszkańców oraz rozwój przestrzenny miasta (powstały lub rozrosły osiedla Centrum, Wschód, Rozwój, Południe, Zaolszynie). Uruchomiono nowy szpital, żłobek, dwa przedszkola, stadion, nową pocztę.

W wyniku nowego podziału administracyjnego w 1975 r. Janów Lubelski znalazł się w granicach województwa tarnobrzeskiego.

W 1989 r. został zarejestrowany Rotary Klub Janów Lubelski.

W 1996 r. erygowano drugą parafię: św. Jadwigi.

W 1999 r. Janów Lubelski powrócił do województwa lubelskiego i został siedzibą powiatu.

Dziedzictwo kulturowe

Okolice Janowa Lubelskiego (region janowsko-biłgorajski, Roztocze Zachodnie) zaliczane są przez etnografów, etnologów i muzykologów za jeden z ciekawszych etnomuzykologicznych regionów Polski. Tutaj przenikały się różnorodne tradycje (polska, ukraińska, tatarska, żydowska, wołoska). Ze wsi Kocudza, nieopodal Janowa Lubelskiego pochodzi staropolski instrument smyczkowy suka biłgorajska, zrekonstruowany na podstawie akwareli Wojciecha Gersona (1895) m.in. przez lutnika i muzykanta Zbigniewa Butryna, mieszkańca Janowa Lubelskiego. W 2007 roku Zbigniew Butryn wraz ze swoim synem Krzysztofem (który przejął od ojca umiejętność gry) założył Szkołę Suki Biłgorajskiej, w ramach której odbywają się m.in. regularne warsztaty gry, spotkania i prezentacje poświęcone sztuce oraz muzyce tradycyjnej regionu Roztocza Zachodniego.

Atrakcje turystyczne

Kościół pw. św. Jana Chrzciciela
Dzwonnica-brama
Budynek dawnego więzienia – przeznaczony na siedzibę Muzeum Regionalnego

Sanktuarium Matki Bożej Różańcowej Łaskawej, mieszczące się w dawnym zespole klasztornym dominikanów, wybudowanym w latach 1694–1769, na który składają się:

Najstarszy na świecie pomnik Tadeusza Kościuszki z 1818r.

Zalew Janowski, sztuczny zbiornik wodny (pow. 40 ha), wraz z rozbudowaną bazą noclegową. Dziewicze lasy wchodzące w skład największego kompleksu leśnego w Polsce, w bezpośredniej okolicy znajdują się:

W Janowie siedzibę mają Muzeum Regionalne oraz Muzeum Przyrodnicze. W mieście zachował się układ urbanistyczny z poł. XVII wieku.

Oświata i wychowanie

Budynek Liceum Ogólnokształcącego im. Bohaterów Porytowego Wzgórza
  • Publiczna Szkoła Podstawowa z Oddziałami Intergracjnymi im. Jana Zamoyskiego
  • Publiczne Gimnazjum im. Jana Pawła II
  • Zespół Szkół w Janowie Lubelskim im. Wincentego Witosa
  • Liceum Ogólnokształcące im. Bohaterów Porytowego Wzgórza
  • Zespół Szkół Technicznych w Janowie Lubelskim

Wspólnoty religijne

W mieście działa Polski Narodowy Katolicki Kościół w RP, Misja – Diaspora[6], protestancka Wspólnota „Eklezja”, będąca częścią Kościoła Chrześcijan Wiary Ewangelicznej. Działalność prowadzą Świadkowie Jehowy (zbór, w tym grupa języka migowego) z własną Salą Królestwa[7].

W Janowie Lubelskim w latach 1645–1646, doszło do serii uznanych przez Kościół katolicki objawień maryjnych[8].

Demografia

Według danych z 31 grudnia 2020 r. miasto miało 11 661 mieszkańców[1].

  • Piramida wieku mieszkańców Janowa Lubelskiego w 2014 roku[9].


Piramida wieku Janow Lubelski.png

Sport

Pływalnia "Otylia"
  • Miejski Klub Sportowy Janowianka (piłka nożna).
  • Uczniowski Klub Karate Tradycyjnego.
  • Bractwo Sztuk Walki „Deus Vult” Jiu-Jitsu.
  • Janowski Ludowy Klub Sportowy „Olimp” (zapasy).
  • Janowska drużyna paintballowa
  • Pływalnia 'Otylia'

Ludzie związani z miastem

Współpraca

Zobacz też

  • Nowy cmentarz żydowski w Janowie Lubelskim
  • Stary cmentarz żydowski w Janowie Lubelskim

Przypisy

  1. a b c Ludność. Stan i struktura ludności oraz ruch naturalny w przekroju terytorialnym (stan w dniu 31.12.2020) (pol.). GUS. [dostęp 2021-08-26].
  2. Historia miejscowości (pol.). sztetl.org.pl. [dostęp 2022-06-30]. [zarchiwizowane z tego adresu (2022-06-30)].
  3. Stefan Wojciechowski: Atlas historyczny Polski. Mapy szczegółowe XVI wieku. T. 3: Województwo lubelskie w drugiej połowie XVI wieku. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1966, s. 36. [dostęp 2022-06-30].
  4. Powierzchnia i ludność w przekroju terytorialnym w 2013 r.. Warszawa: Główny Urząd Statystyczny, 2013-07-26. ISSN 1505-5507.
  5. Wyszukiwanie (pol.). eteryt.stat.gov.pl. [dostęp 2022-06-30].
  6. Misja – Diaspora. [dostęp 2009-09-04]. [zarchiwizowane z tego adresu (2009-05-19)].
  7. Watchtower: Znajdź swój zbór. jw.org. [dostęp 2020-02-07]. [zarchiwizowane z tego adresu (2020-02-25)].
  8. Informacja na stronie parafii w Janowie Lubelskim
  9. Janów Lubelski w liczbach, Polska w liczbach [dostęp 2016-01-09] (pol.), liczba ludności w oparciu o dane GUS.

Linki zewnętrzne

Media użyte na tej stronie

Lublin Voivodeship location map.svg
Autor: SANtosito, Licencja: CC BY-SA 4.0
Location map of Lublin Voivodeship. Geographic limits of the map:
  • N: 52.35 N
  • S: 50.20 N
  • W: 21.52 E
  • E: 24.25 E
Sanktuarium Matki Bożej Różańcowej Łaskawej.jpg
Brama-dzwonnica przy kościele św. Jadwigi w Janowie Lubelskim
Cat janow.JPG
Autor: Calopteryx, Licencja: CC BY-SA 4.0
Janów Lubelski; Caterpillar Poland
Pomnik Tadeusza kościuszki w Janowie Lubelskim 1.JPG
Autor: Ziomalitto, Licencja: CC0
Pomnik Tadeusza Kościuszki w Janowie Lubelskim.
Piramida wieku Janow Lubelski.png
Autor: Polskawliczbach, Licencja: CC BY-SA 2.5 pl
Piramida wieku mieszkańców Janowa Lubelskiego, 2014
POL województwo lubelskie COA.svg
herb województwa lubelskiego
Panorama - Janów Lubelski.jpg
Autor: Adam Wesolowski, Licencja: CC BY-SA 4.0
Das Stadtzentrum von Janów Lubelski
Janów Lub. ul.Zamojska 52.jpg
Autor: Krzysztof Brewczak, Licencja: CC BY-SA 3.0 pl
Janów Lubelski, budynek Kancelarii Obwodu Ordynacji Zamojskiej, 1818-1823
Janów Lubelski, centrum 01.JPG
Autor:
This file was created and uploaded by User:Szater
Ten plik został stworzony i dodany przez Wikipedystę:Szater
Szater
Commons-logo-en.svg Wikimedia Commons
Wikipedia-logo-pl.png Polska Wikipedia
, Licencja: CC BY-SA 3.0
Janów Lubelski, centrum
Budynek Liceum Ogólnokształcącego im. Boharterów Porytowego wzgórza 1.JPG
Autor: Ziomalitto, Licencja: CC BY-SA 3.0
Budynek Liceum Ogólnokształcącego im. Boharterów Porytowego wzgórza 1.
Sanktuarium Matki Bożej w Janowie Lubelskim 01.JPG
Autor:
This file was created and uploaded by User:Szater
Ten plik został stworzony i dodany przez Wikipedystę:Szater
Szater
Commons-logo-en.svg Wikimedia Commons
Wikipedia-logo-pl.png Polska Wikipedia
, Licencja: CC BY-SA 3.0
Kościół św. Jana Chrzciciela w Janowie Lubelskim
Plywalnia otylia.jpg
Autor: Calopteryx, Licencja: CC BY-SA 4.0
Kryta pływalnia w Janowie Lubelskim