Jan Chryzostom Pasek
Jan Chryzostom Pasek pod Lachowiczami, obraz Juliusza Kossaka | |
![]() Doliwa | |
Data i miejsce urodzenia | ok. 1636 |
---|---|
Data i miejsce śmierci |
Jan Chryzostom Pasek z Gosławic herbu Doliwa (ur. ok. 1636 w Węgrzynowicach, zm. 1 sierpnia 1701 w Niedzieliskach) – marszałek sejmiku rawskiego w 1661 roku, komornik ziemi krakowskiej[1], polski pamiętnikarz epoki baroku.
Życiorys
Jan Chryzostom Pasek pochodził z mazowieckiej szlachty, wykształcony w kolegium jezuickim w Rawie Mazowieckiej, przez 10 lat prowadził barwne i burzliwe życie żołnierza (m.in. pod dowództwem hetmana Czarnieckiego w Danii). W czasie rokoszu Lubomirskiego 1665 r. stanął po stronie króla, ale przyznawał również wiele racji opozycji i krytykował bratobójcze walki. Do roku 1668 Pasek był dzierżawcą Klucza Olszowskiego należącego do Ordynacji Myszkowskich[2]. Jego pobyt w Olszówce uwieczniono kamienną płytą pamiątkową. W 1668 wziął w dzierżawę wsie Miławczyce i Bieglów, a po 2 latach, w 1670, objął w posiadanie wieś Smogorzów, którą wniosła w posagu jego żona Anna z Remiszowskich primo voto Łącka. W 1676 Pasek oddał w dzierżawę przynoszący dochody Smogorzów i za 10 tys. złotych kupił Skrzypiów i Zakrzów. Podpisany w 1697 roku na Oznajmieniu wyboru króla Augusta II[3], a następnie pod pacta conventa Augusta II Mocnego[4], w obu przypadkach z tytułem komornika ziemskiego krakowskiego. Pasek był pieniaczem i awanturnikiem procesującym się osiemnastokrotnie, pięciokrotnie skazanym na banicję, a w 1700 r. na infamię.
Jego matka została pochowana w Stopnicy w klasztorze Sercanów. Natomiast w Budziszewicach, wsi położonej obok miejsca urodzin JCP, spoczywa ciało pisarza.
Twórczość
Pamiętniki
Pamiętniki, które spisywał najprawdopodobniej pod koniec życia (w latach 1690–1695), zostały wydane drukiem w 1836 przez hrabiego Edwarda Raczyńskiego. Dzielą się one na dwie części: lata 1655–1666 – żołnierska służba Rzeczypospolitej, lata 1667–1688 – żywot ziemiański (sprawy domowe i publiczne). W swej narracji wspomnieniowej autor umieścił m.in. wiersz liryczny (np. pożegnanie ukochanego konia Deresza), panegiryki opiewające wiktorie nad rzeką Basią czy pod Wiedniem, listy króla Jana Kazimierza i Stefana Czarnieckiego, uroczyste mowy, fragmenty popularnych piosenek, przyśpiewek, kąśliwych paszkwilów na Litwinów. Pasek przyjął w swej relacji konwencję narracji gawędziarskiej z elementami języka potocznego, obrazowego, wplótł humor, dowcipy, rubaszne słownictwo. Posługiwał się często tzw. makaronizmami (mieszaniną słów i wyrażeń polskich oraz łacińskich). Nie bez powodu nazywano Pamiętniki „epopeją Sarmacji polskiej”.
Pamiętniki stały się źródłem pisarskiej inspiracji w XIX wieku (np. Adama Mickiewicza, Juliusza Słowackiego, Henryka Sienkiewicza, Teodora Jeske-Choińskiego, Zygmunta Krasińskiego, Józefa Ignacego Kraszewskiego, Henryka Rzewuskiego) i w literaturze XX wieku, np. w poezji Jerzego Harasymowicza, Ernesta Brylla, w powieści Trans-Atlantyk (1953) Witolda Gombrowicza (parodia gawędy szlacheckiej). Liczne odwołania do pamiętników Paska są dowodem zakorzenienia twórców polskich w XVII-wiecznej kulturze narodowej i ich (Pamiętników) wartości literackiej i faktograficznej.
Listy i materiały
- Listy do Jana Antoniego Chrapowickiego z lat 1660-1664, wiad. podał J. Bartoszewicz Nowe dowody autentyczności kroniki J. Ch. Paska, „Dziennik Warszawski” 1852, nr 256[5]; także przedr. T. Święcki Historyczne pamiątki znamienitych rodzin i osób dawnej Polski, t. 1, Warszawa 1858 dod.
- Akt roboracji umowy dzierżawnej, wystawiony przez J. M. Myszkowskiego, dat. w Sandomierzu 8 lutego 1679, ogł. T. Wierzbowski Materiały do dziejów piśmiennictwa polskiego, t. 2, Warszawa 1904[6].
- Pozew starościński w sprawie zatargu J. Paska z margrabią S. Myszkowskim, dat. 24 marca 1687, ogł. w przekł. polskim A. Kraushar Nowe epizody z ostatnich lat życia Imci J. Ch. z Gosławic Paska, Petersburg 1893, s. 49-57[7]; fragm. w oryginale podał J. Czubek „J. C. Pasek w oświetleniu archiwalnym (1667-1701)”, Rozprawy AU Wydział Filologiczny, t. 28 (1900) i odb. Kraków 1898.
- Dokumenty do sporu J. Paska z Wojciechem Wolskim z lat 1691-1695, ogł. A. Przezdziecki „Dokumenta oryginalne tyczące się J. Ch. z Gosławic Paska”, Książka zbiorowa ofiarowana K. W. Wójcickiemu, Warszawa 1862.
- 2 orzeczenia Trybunału lubelskiego (w tym: dekret banicyjny) w sprawie zatargu J. Paska z W. Wolskim, dat. 1700, ogł. A. Kraushar Nowe epizody z ostatnich lat życia Imci J. Ch. z Gosławic Paska, Petersburg 1893, s. 49-57.
- Streszczenie i omówienie innych dokumentów i aktów zob.: A. Kraushar Nowe epizody z ostatnich lat życia Imci J. Ch. z Gosławic Paska, Petersburg 1893, s. 49-57; J. Czubek „J. C. Pasek w oświetleniu archiwalnym (1667-1701)”, Rozprawy AU Wydział Filologiczny, t. 28 (1900) i odb. Kraków 1898.
- Fascimile podpisu J. C. Paska, ogł. Biblioteka Warszawska 1877, t. 4, s. 327[8].
Przypisy
- ↑ Rodzina, herbarz szlachty polskiej, t. XIII, Warszawa 1916, s. 226.
- ↑ Robert Zwierzyniecki, Ordynacja Myszkowskich. Czyli kto miał Chroberz, Książ i Szaniec, Kraków 2017, s. 38.
- ↑ Stanisław Jan Plewako: Oznaymienie Krola Nowo Obranego, Na Seymie Walnym. druk sejmowy z 1697 r, pierwsza reedycja w Zbiorze Praw "Volumina Legum" t. V w 1739 r., 2016-11-22. [dostęp 2016-12-12]. [zarchiwizowane z tego adresu (2016-12-20)].
- ↑ Actum in Curia Regia Varsaviensi, 1697 feriâ secundâ post festum Sanctae Margarethae Virginis [...] proximâ anno [...] 1697, s. 23.
- ↑ Dziennik Warszawski nr 256 (27 września1852 r.), polona.pl [dostęp 2018-02-10] .
- ↑ Materyały do dziejów piśmiennictwa polskiego i biografii pisarzów polskich. T. 2, 1526-1830 s.102, polona.pl [dostęp 2018-02-10] .
- ↑ Aleksander Kraushar , Nowe epizody z ostatnich lat życia JMci pana Jana Chryzostoma z Gosławic Paska, polona.pl [dostęp 2018-02-10] .
- ↑ Biblioteka Warszawska 1877 t. 4 s. 327, polona.pl [dostęp 2018-02-10] .
Bibliografia
- Bibliografia Literatury Polskiej: Nowy Korbut. T. III: Piśmiennictwo Staropolskie. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1965, s. 88-92.
- Jan Chryzostom Pasek: Pamiętniki. opr. Roman Pollak. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1987. ISBN 83-06-01577-0.
- The Memoirs of Jan Chryzostom z Goslawic Pasek. tłum. ang. Maria Święcicka-Ziemianek. New York: The Kosciuszko Foundation, 1979. ISBN 0-917004-15-9.
- Paskowe zwierciadło epoki. W: Janusz Tazbir: Spotkania z historią. Warszawa: Iskry, 1979, s. 49-60. ISBN 83-207-0053-1.
Linki zewnętrzne
- Spór o Paska. Awanturnik czy człowiek honoru?. Dwójka - Program 2 Polskiego Radia, 2016-01-26. [dostęp 2016-01-27].
- Pamiętniki w bibliotece Polona
- ISNI: 0000 0000 7139 3965
- VIAF: 12350591
- LCCN: n91053241
- GND: 118739433
- LIBRIS: sq469jvb1194fqs
- BnF: 12177989t
- SUDOC: 030345596
- NLA: 35702537
- NKC: kup19960000074318
- BNE: XX1390719
- NTA: 070895546
- CiNii: DA14262672
- Open Library: OL5259299A
- PLWABN: 9810616532905606
- NUKAT: n94001483
- J9U: 987007266352905171
- LNB: 000005368
- CONOR: 102389859
- ΕΒΕ: 148246
- LIH: LNB:InR;=Bf
- WorldCat: lccn-n91053241
Media użyte na tej stronie
Juliusz Kossak – Pasek pod Lachowiczami 1660
Autor: Ta ^specifik^ z W3C grafika wektorowa została stworzona za pomocą Inkscape ., Licencja: CC BY-SA 2.5
Herb Doliwa