Katedra w Uppsali

Katedra w Uppsali
Uppsala domkyrka
katedra

Katedra – widok od południa
Państwo Szwecja
MiejscowośćUppsala
Wyznanieluteranizm (po zapanowaniu reformacji)
KościółKościół Szwecji
DiecezjaDiecezja Uppsali
Wezwanieśw. Eryk; św. Olaf; św. Wawrzyniec
Położenie na mapie regionu Uppsala
Mapa konturowa regionu Uppsala, blisko centrum na dole znajduje się punkt z opisem „Katedra w Uppsali”
Położenie na mapie Szwecji
Mapa konturowa Szwecji, blisko centrum na dole znajduje się punkt z opisem „Katedra w Uppsali”
Ziemia59°51′29,27″N 17°38′00,88″E/59,858131 17,633578
Strona internetowa
Wnętrze katedry

Katedra w Uppsali (szw. Uppsala domkyrka) – protestancka katedra zbudowana w stylu gotyckim. Kilkakrotnie przebudowywana i w XIX wieku zregotycyzowana. Architektura świątyni łączy formy nadbałtyckiego gotyku ceglanego i francuskiego gotyku katedralnego. Służy ona za kościół katedralny arcybiskupów Uppsali, kościół parafialny miejscowej parafii katedralnej, a także narodowe sanktuarium królestwa Szwecji (szw. rikshelgedom). W roku 1435 została oddana pod patronat św. Eryka, Olafa oraz Wawrzyńca.

Katedra ma status zabytku sakralnego według rozdz. 4 Kulturminneslagen (pol. Prawo o pamiątkach kultury) ponieważ została wzniesiona do końca 1939 (3 §)[1].

Katedra w Uppsali jest największą budowlą sakralną Skandynawii: ma 118,7 metrów długości, taka sama jest wysokość obu zachodnich wież[2], szerokość katedry wynosi 45 m[3]. W jednej z wież umieszczone są dwa dzwony pochodzące z Polski (zrabowane w 1703 podczas wojny północnej), jeden z nich jest aktualnie największym dzwonem kościelnym w Szwecji – tzw. Thornan. Ponad południowym portalem znajduje się największy witraż Szwecji – Okno Syna (szw. Sonens Fönster), o powierzchni 119 m².

Katedra była miejscem koronacji wielu królów i królowych Szwecji. Koronacje przeprowadzano tutaj od średniowiecza do końca XVII wieku.

Historia

Około 1270 w Östra Aros rozpoczęto budowę nowej, dużej katedry. Miała ona zastąpić starą, zniszczoną przez pożar katedrę w położonej w odległości ok. 3 km Gamla Uppsala. Z tego powodu postanowiono zmienić nazwę miejscowości z Östra Aros na Uppsala[4].

W poszukiwaniu mistrza murarskiego arcybiskup Uppsali udał się do Paryża, gdzie za poradą miejscowego burmistrza wynajął Étienne’a de Bonneuil, zatrudnionego wcześniej przy budowie paryskiej katedry Notre-Dame. Ok. 1287 de Bonneuil wraz z 20 współpracownikami udał się do Szwecji a koszty ich podróży zostały pokryte ze składek szwedzkich studentów studiujących w Paryżu. Projekt de Bonneuila zakładał budowlę w stylu francuskim, z parą wysokich wież od strony zachodniej. Budowę katedry rozpoczęto z wykorzystaniem kamienia, ponieważ jednak import jego okazał się zbyt kosztowny, roboty budowlane kontynuowano z użyciem tańszej cegły[5]. Pozostałością tamtego etapu budowy jest prawdopodobnie portal północny. W 1435, po ok. 165 latach budowy, 7 czerwca, w święto Zesłania Ducha Świętego konsekrowano katedrę, choć jej budowa nie była jeszcze ukończona (brakowało wież). W latach 1473, 1572 i 1702 katedrę nawiedziły duże pożary.

Poważnej restauracji katedry dokonano dopiero w latach 1885-93 pod kierownictwem architekta Helgo Zettervalla[4]. Zadanie to zleciła mu kapituła katedralna. Helgo Zettervall w zaproponowanym w 1874 projekcie za punkt wyjścia przyjął francuski późny gotyk a jako materiał budowlany zaproponował cement. W 1876 zmodyfikował projekt, biorąc pod uwagę wzory północnoniemieckiego gotyku ceglanego, jeśli chodzi o zewnętrzny wygląd katedry. Z tego względu jako budulca użył czerwonej cegły maszynowej. W efekcie restauracji katedra otrzymała nowe, neogotyckie wieże, wyższy dach i nowy system przyporowy. Pinakle, nisze i koronkowe szczyty architekt wykonał z cementu, co wzbudziło krytykę. Zmiany wprowadzone przez Zettervalla określano jako “nowe barbarzyństwo”; wnętrze katedry, spokojne i zharmonizowane, nie wzbudziło już takich kontrowersji[6].

Do końca XIX wieku z północnej wieży obserwował miasto strażnik (szw. Tornpelle). Jego zadaniem było uderzenie w dzwony w przypadku pożaru miasta oraz dawanie sygnału rogiem na każdą pełną godzinę[7].

W latach 1971–1976, podczas kolejnej restauracji katedry odnowiono malowidła, w pięciu kaplicach wykonano nowoczesne pokrycia ścienne a ołtarz główny otrzymał nową dekorację[4].

Wyposażenie

Skarbiec katedralny

W północnej wieży ulokowano skarbiec katedralny, w którym znajduje się jeden z najpiękniejszych w Europie zbiorów średniowiecznych szat liturgicznych, w tym ubiory arcybiskupów z lat 70. XIII w. i bractw z XV w. oraz pozłacana suknia królowej Małgorzaty I, jedyny zachowany na świecie średniowieczny strój paradny.

Inne eksponaty przechowywane w skarbcu to m.in. szaty, które mieli na sobie Svante Sture oraz jego synowie Nils i Erik, kiedy zostali zamordowani na zamku w Uppsali w 1567, poza tym złoty kielich królowej Krystyny, miecz Gustawa I Wazy i szpada Jana III Wazy[8].

Grobowce

We wnętrzu katedry znajdują się groby wielu ważnych postaci w historii.

  • Święty Eryk – król Szwecji w latach 1156–1160. Jego relikwiarz znajduje się za ołtarzem. Domniemane szczątki świętego spoczywają w srebrnej skrzyni. Rocznica męczeńskiej śmierci patrona Szwecji była ważną uroczystością aż do czasów reformacji[9].
  • Birger Persson till Finsta – rycerz i pierwszy sędzia Upplandu (szw. lagman) oraz jego żona Ingeborg (zm. 1314) – rodzice Świętej Brygidy. Ich nagrobek jest jednym z najstarszych w katedrze[10].
  • Laurentius Petri – protestancki arcybiskup Szwecji, Odnowiciel Kościoła.
  • Gustaw I Waza – pierwszy po Unii kalmarskiej król niepodległej Szwecji, panował w latach 1523–1560, wprowadził w Szwecji protestantyzm. Spoczywa on w dawnej kaplicy Mariackiej, w mauzoleum, pomiędzy swymi dwiema żonami. Mauzoleum zaprojektował w latach 70. XVI w. holenderski rzeźbiarz Guillaume Boyers[9].
  • Katarzyna saska – pierwsza żona Gustawa I Wazy, królowa Szwecji w latach 1531–1535
  • Małgorzata Leijonhufvud – druga żona Gustawa I Wazy, królowa Szwecji w latach 1536–1551
  • Katarzyna Stenbock – trzecia żona Gustawa I Wazy, królowa Szwecji w latach 1552–1560
  • Jan III Waza – syn Gustawa I Wazy, król Szwecji w latach 1568–1592
  • Katarzyna Jagiellonka – pierwsza żona Jana III Wazy, królowa Szwecji w latach 1568–1583. Jej nagrobek znajduje się w jednej z małych kaplic na wschodnim krańcu katedry. Umieszczono nad nim fresk przedstawiający Kraków. Według legendy królową na łożu śmierci przerażała wizja czyśćca. Jednak jej spowiednik rozwiał te obawy mówiąc, iż wizja czyśćca jest kłamstwem wymyślonym przez księży w celu utrzymania wiernych w posłuszeństwie. Berło i korona królowej wystawione są w zakrystii[9]. Autorem nagrobka jest Willem Boy[11]
  • Gunilla Bielke – druga żona Jana III Wazy, królowa Szwecji w latach 1585–1592
  • Magnus Stenbock – jeden z najważniejszych dowódców Karola XII
  • Karol Linneusz – szwedzki przyrodnik
  • Emanuel Swedenborg – szwedzki naukowiec, filozof i mistyk
  • Nathan Söderblom – arcybiskup Szwecji, laureat Pokojowej Nagrody Nobla

Na posadzce obok pozłacanego relikwiarza świętego Eryka znajduje się kamienna płyta upamiętniająca pobyt Jana Pawła II w Szwecji w 1989 roku[12].

Wygląd katedry na przestrzeni dziejów

Przypisy

  1. Sveriges riksdag: Svensk författningssamling (SFS) Lag (1988:950) om kulturminnen m.m. (szw.). [dostęp 2012-10-22].
  2. Uppsala domkyrka: Uppsala domkyrka (szw.). [dostęp 2010-03-23].
  3. Anne Benthues: 100 katedr świata (niem. Die 100 schönsten Kathedralen der Welt). Warszawa: Elipsa, 2003, s. 142. ISBN 83-7265-052-7.
  4. a b c Svenska Kyrkan Uppsala: Historik. [dostęp 2011-04-25].
  5. Elizabeth Cruwys, Beau Riffenburgh, Wacław Petryński (przekł. z ang.): Najpiękniejsze katedry świata (ang. Cathedras of the World). Warszawa: Penta, 1999, s. 104. ISBN 83-85440-52-6.
  6. Bo Grandien: rozdz. Arkitekturen w: Signums svenska konsthistoria: Konsten 1845-1890. Lund: Bokförlaget Signum, 2000, s. 171. ISBN 91-87896-41-9.
  7. Karl G. Fredriksson, Lilian Fredriksson, Lars-Åke Skagegård: Pärlor och märkvärdigheter i Uppsala. Stockholm: Publit, 2016, s. 18-19. ISBN 978-91-983246-0-0.
  8. Svenska Kyrkan Uppsala: Skattkammaren. [dostęp 2011-04-25].
  9. a b c Elizabeth Cruwys, Beau Riffenburgh, Wacław Petryński (przekł. z ang.): Najpiękniejsze katedry świata ( ang. Cathedras of the World). Warszawa: Penta, 1999, s. 105. ISBN 83-85440-52-6.
  10. Karl G. Fredriksson, Lilian Fredriksson, Lars-Åke Skagegård: Pärlor och märkvärdigheter i Uppsala. Stockholm: Publit, 2016, s. 10-12. ISBN 978-91-983246-0-0.
  11. Karl G. Fredriksson, Lilian Fredriksson, Lars-Åke Skagegård: Pärlor och märkvärdigheter i Uppsala. Stockholm: Publit, 2016, s. 13. ISBN 978-91-983246-0-0.
  12. Karl G. Fredriksson, Lilian Fredriksson, Lars-Åke Skagegård: Pärlor och märkvärdigheter i Uppsala. Stockholm: Publit, 2016, s. 10. ISBN 978-91-983246-0-0.

Media użyte na tej stronie

Geographylogo.svg
Autor: Andrew Fitzsimon, Licencja: CC0
Geography logo
Sweden location map.svg
Autor: NordNordWest, Licencja: CC BY-SA 3.0
Location map of Sweden
Church.svg
icone pour église
Catherine of Sweden (1562) effigy 2007.jpg
Queen Catherine of Sweden (née Jagellonica of Poland) as depicted on the sarcophagus of her grave sculpted by Willem Boy about 1580
Place: Uppsala Domkyrka, Upsala, Sweden
Vasagrav Uppsala Domkyrka.jpg
Autor: User Jordgubbe on sv.wikipedia, Licencja: CC-BY-SA-3.0
Gustav Vasas gravtumba i Uppsala Domkyrka. Fotograf:sv:Användare:Jordgubbe
Sweden Uppsala location map.svg
Autor: Erik Frohne, Licencja: CC BY 3.0
Location map of Uppsala county in Sweden

Equirectangular projection, N/S stretching 200 %. Geographic limits of the map:

  • N: 60.80° N
  • S: 59.30° N
  • W: 16.60° E
  • E: 18.90° E
Dom uppsala.jpg
(c) Stroehli, CC-BY-SA-3.0
Dom zu Uppsala, Schweden
Uppsala cathedral inside.JPG
Autor: Autor nie został podany w rozpoznawalny automatycznie sposób. Założono, że to Epiq (w oparciu o szablon praw autorskich)., Licencja: CC-BY-SA-3.0
I took this picture in 2004.
JohannesIII.JPG
Tomb of John III in Uppsala Cathedral, Sweden.
Uppsala domkyrka Sanctus Ericus sml.jpg
Autor: Håkan Svensson (Xauxa), Licencja: CC BY 2.5
Uppsala domkyrka / Uppsala cathedral. Grave of Saint Erik