Królestwo Prus
1701–1918 | |||||
| |||||
Dewiza: (łac.) Suum cuique (Każdemu swoje) | |||||
Hymn: (Pieśń Prus) | |||||
![]() | |||||
Język urzędowy | |||||
---|---|---|---|---|---|
Stolica | |||||
Ustrój polityczny | monarchia absolutna(1701-1849) monarchia konstytucyjna od 1849[1] | ||||
Typ państwa | |||||
Głowa państwa | |||||
Szef rządu | |||||
Powierzchnia • całkowita |
| ||||
Liczba ludności (1910) • całkowita • gęstość zaludnienia |
| ||||
Waluta | Reichsthaler (do 1750) | ||||
Data powstania | 18 stycznia 1701 | ||||
Data likwidacji | 9 listopada 1918 | ||||
Religia dominująca | |||||
![]() |
Królestwo Prus (niem. Königreich Preußen) – państwo powstałe przez podniesienie Księstwa Pruskiego do rangi królestwa w 1701 r. Powstałe państwo objęło także pozostałe domeny dynastii Hohenzollernów (m.in. Elektorat Brandenburgii). W 1806 r., po rozwiązaniu Świętego Cesarstwa Rzymskiego jego władcy utracili uprawnienia księcia elektora Rzeszy. W latach 1815–1866 państwo członkowskie Związku Niemieckiego, w latach 1866–1871 Związku Północnoniemieckiego, w latach 1871–1918 Cesarstwa Niemieckiego. Król Prus był jednocześnie cesarzem niemieckim, a Prusy w Cesarstwie miały pozycję hegemoniczną. Terytorium Królestwa Prus obejmowało dwie trzecie całego obszaru Cesarstwa Niemieckiego.
Historia
Od 1618 r. Elektorat Brandenburgii i Księstwo Pruskie były w unii personalnej, jako Brandenburgia-Prusy. Królestwo powstało w momencie koronacji elektora brandenburskiego Fryderyka III w 1701 z dotychczasowego państwa Brandenburgia-Prusy. Fryderyk przyjął tytuł króla w Prusach, niem. König in Preussen, a nie króla Prus. Koronacja miała miejsce w Królewcu, który był tradycyjną stolicą dotychczasowego Księstwa Pruskiego, ale centrum państwa Hohenzollernów jako całości pozostał Berlin. Jedną z pierwszych osób, które złożyły Fryderykowi gratulacje, był ówczesny król polski i książę elektor saski August II Mocny. Wtedy jednak owego tytułu nie uznał Sejm Rzeczypospolitej, co z punktu prawnego było równoznaczne z nieuznawaniem go przez państwo polskie, wobec czego August II mógł je składać wyłącznie jako elektor Saksonii. Tytuł ów uznała jednak większość innych liczących się na arenie politycznej państw Europy: Austria, Szwecja, Rosja, Wielka Brytania, Holandia, Dania. W 1713, po wojnie o sukcesję hiszpańską, godność królewską władców Prus i Brandenburgii uznały również Francja i Hiszpania (w wojnie tej Francja i Prusy walczyły po przeciwnych stronach). Osłabiona Rzeczpospolita uznała ten tytuł dopiero na sejmie konwokacyjnym w 1764, wskutek rosyjskich nacisków i pruskiego przekupstwa, zaś Stolica Apostolska w 1787. Cesarz Leopold I Habsburg, formalny zwierzchnik elektora Fryderyka na terenie Rzeszy Niemieckiej, wyraził zgodę na koronację w zamian za poparcie Brandenburgii-Prus dla sprawy sukcesji Habsburgów austriackich w Hiszpanii. Protesty ze strony zakonu krzyżackiego zostały zbite przez pruskiego prawnika P. Ludeviga, który wywiódł absolutny brak jakichkolwiek praw zakonu do tych ziem, m.in. poprzez traktaty welawsko-bydgoskie, uzasadniając pełną suwerenność domu Hohenzollernów na tym terytorium.
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/1a/Prussian_standard.jpg/220px-Prussian_standard.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/06/Fryderyk_Wilhelm_I_wita_osadnik%C3%B3w.jpg/220px-Fryderyk_Wilhelm_I_wita_osadnik%C3%B3w.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/d0/Berlin_altes_Museum_und_Lustgarten_um_1900.jpg/220px-Berlin_altes_Museum_und_Lustgarten_um_1900.jpg)
Książę-elektor Fryderyk III ogłosił się 18 stycznia 1701 w Królewcu królem w Prusach (niem. König in Preussen, w domyśle Książęcych, w których suwerenami byli od 1657), gdyż tytuł króla Prus był należny od 1466 władcom Polski, oraz przyjął imię Fryderyk I. Wiązało się to także z chęcią uniknięcia konfliktu z Rzecząpospolitą, bowiem nazwa „Prusy” obejmowała również Pomorze Gdańskie. Władca pruski nie mógł koronować się w Brandenburgii, należącej formalnie do Świętego Cesarstwa Rzymskiego, a co za tym idzie będącej częścią Królestwa Niemieckiego i podlegającej zwierzchnictwu cesarskiemu.
W sierpniu 1757, w toku wojny siedmioletniej, Królestwo zostało zajęte przez wojska rosyjskie, a w grudniu tego roku caryca Elżbieta wydała ukaz o jego włączeniu do Imperium Rosyjskiego. Zamek w Królewcu stał się odtąd siedzibą rosyjskiego gubernatora. Cud domu brandenburskiego, czyli śmierć carycy w 1762, spowodował jednak przywrócenie władzy Hohenzollernów[2].
Fryderyk II Wielki w 1772, czyli po I rozbiorze Polski, w wyniku którego uzyskał Prusy Królewskie, przyjął już tytuł króla Prus (niem. König von Preussen), choć używał go już wcześniej, podobnie jak tytułu Rex Borussorum, czyli Król Prusaków.
Po wojnach śląskich Prusy powiększyły się o zdobyty na Habsburgach Śląsk, a w wyniku rozbiorów Polski zagarnęły najpierw Prusy Królewskie, a potem także Wielkopolskę, Kujawy i północne Mazowsze wraz z Warszawą. Po III rozbiorze Polski (1795) obszar zaboru pruskiego stanowił ponad połowę terytorium Królestwa Prus, zaś Polacy stanowili blisko połowę jego ludności[3].
W XVIII i XIX wieku Prusy stawały się najsilniejszym państwem Rzeszy, rywalizując otwarcie z Habsburgami, zgodnie z doktryną polityczną ukutą przez Fryderyka Wielkiego. Uczestnicząc w wojnie o sukcesję austriacką Fryderyk odebrał Austrii bogaty Śląsk. Dzięki poparciu cesarza rosyjskiego Piotra III udaremnił plan rozbioru Prus podczas wojny siedmioletniej, a następnie aktywnie sprzeciwiał się próbom wzmocnienia władzy centralnej (cesarskiej) i pozycji Austrii w Rzeszy. Rozbiory Polski w II połowie XVIII wieku przyniosły Prusom znaczne nabytki terytorialne i wzrost siły politycznej i militarnej. Po krótkotrwałym kryzysie w czasie wojen napoleońskich Prusy odzyskały siłę i zajęły pozycję mocarstwową w Europie. Na kongresie wiedeńskim otrzymały bogate i uprzemysłowione regiony Nadrenii i Westfalii oraz część ziem Królestwa Saksonii (była to rekompensata za utratę części ziem polskich na rzecz Rosji). Po pokonaniu Austrii w 1866 i zwycięstwie nad Francją w 1871 kierowane przez Ottona von Bismarcka Prusy doprowadziły do zjednoczenia Niemiec (bez udziału Austrii) i powstania Cesarstwa Niemieckiego. Proklamowano je w sali lustrzanej pałacu w Wersalu 18 stycznia 1871, w rocznicę koronacji pierwszego pruskiego króla. Jednocześnie do Prus anektowano sprzyjające Austrii Królestwo Hanoweru, Księstwo Szlezwiku, Księstwo Holsztynu, Księstwo Nassau, Elektorat Hesji i Wolne Miasto Frankfurt, a zaniechano aneksji Królestwa Saksonii i Czech (które pozostały w Austrii). Utworzone w 1871 Cesarstwo Niemieckie było monarchią konstytucyjną – federacyjnym związkiem państw niemieckich pod hegemonią Prus, z instytucjami związkowymi (Reichstag, Bundesrat, Sąd Najwyższy Rzeszy). Król pruski sprawował jednocześnie władzę cesarza niemieckiego.
Klęska militarna Cesarstwa w I wojnie światowej na jesieni 1918 doprowadziła do upadku monarchii – w obliczu rewolucji Wilhelm II uciekł do Holandii i ogłoszono jego abdykację, a zebrane 6 lutego 1919 ogólnoniemieckie Zgromadzenie Narodowe ogłosiło powstanie Republiki Weimarskiej. Prusy stały się krajem związkowym o ustroju republikańskim i demokratycznym, „Freistaat Preußen”.
Miasta
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/fa/Breslau_um_1900.jpg/220px-Breslau_um_1900.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/5a/Waidmarkt1910.jpg/220px-Waidmarkt1910.jpg)
Największe miasta Królestwa Prus w 1900 roku:
Lp. | Miasto | Populacja | Prowincja | Po 1945 |
---|---|---|---|---|
1. | Berlin | 1 888 848[4] | ![]() | ![]() |
2. | Wrocław | 422 709[5] | ![]() | ![]() |
3. | Kolonia | 372 529[6] | ![]() | ![]() |
4. | Frankfurt nad Menem | 288 989[7] | ![]() | ![]() |
5. | Hanower | 235 649[8] | ![]() | ![]() |
6. | Magdeburg | 229 667[9] | ![]() | ![]() |
7. | Düsseldorf | 213 711[10] | ![]() | ![]() |
8. | Szczecin | 210 702[11] | ![]() | ![]() |
9. | Królewiec | 189 483[12] | ![]() | ![]() |
10. | Charlottenburg | 189 305[4] | ![]() | ![]() |
11. | Altona | 161 501[13] | ![]() | ![]() |
12. | Elberfeld | 156 966[14] | ![]() | ![]() |
13. | Halle (Saale) | 156 609[15] | ![]() | ![]() |
14. | Dortmund | 142 733[16] | ![]() | ![]() |
15. | Barmen | 141 944[14] | ![]() | ![]() |
16. | Gdańsk | 140 563[17] | ![]() | ![]() |
17. | Akwizgran | 135 245[18] | ![]() | ![]() |
18. | Essen | 118 862[19] | ![]() | ![]() |
19. | Poznań | 117 033[20] | ![]() | ![]() |
20. | Kilonia | 107 977[21] | ![]() | ![]() |
Zobacz też
Przypisy
- ↑ Lech Trzeciakowski, Posłowie polscy w Berlinie 1848-1928, Warszawa 2003, s. 60.
- ↑ Adam Hlebowicz: Kaliningrad bez wizy. Gdansk: Oskar, 2012, s. 144. ISBN 978-83-63709-17-4.
- ↑ Marian Kukiel: Dzieje Polski porozbiorowe (1795–1921). Londyn: Wydawnictwo „Puls”, 1993, s. 46. ISBN 1-85917-009-9.
- ↑ a b Stadt Berlin. Deutsche Verwaltungsgeschichte. [dostęp 2015-05-05].
- ↑ Informationsseite – DENIC eG, verwaltungsgeschichte.de [dostęp 2018-07-27] [zarchiwizowane z adresu 2017-11-03] (niem.).
- ↑ Informationsseite – DENIC eG, verwaltungsgeschichte.de [dostęp 2018-07-27] [zarchiwizowane z adresu 2018-01-17] (niem.).
- ↑ Informationsseite – DENIC eG, verwaltungsgeschichte.de [dostęp 2018-07-27] [zarchiwizowane z adresu 2016-07-15] (niem.).
- ↑ Informationsseite – DENIC eG, verwaltungsgeschichte.de [dostęp 2018-07-27] [zarchiwizowane z adresu 2017-09-03] (niem.).
- ↑ Informationsseite – DENIC eG, verwaltungsgeschichte.de [dostęp 2018-07-27] [zarchiwizowane z adresu 2018-01-18] (niem.).
- ↑ Informationsseite – DENIC eG, verwaltungsgeschichte.de [dostęp 2018-07-27] [zarchiwizowane z adresu 2018-01-25] (niem.).
- ↑ Informationsseite – DENIC eG, verwaltungsgeschichte.de [dostęp 2018-07-27] [zarchiwizowane z adresu 2017-07-22] (niem.).
- ↑ Informationsseite – DENIC eG, verwaltungsgeschichte.de [dostęp 2018-07-27] [zarchiwizowane z adresu 2018-01-16] (niem.).
- ↑ Informationsseite – DENIC eG, verwaltungsgeschichte.de [dostęp 2018-07-27] [zarchiwizowane z adresu 2016-05-28] (niem.).
- ↑ a b Stadtkreis Wuppertal. Deutsche Verwaltungsgeschichte. [dostęp 2015-05-05].
- ↑ Informationsseite – DENIC eG, verwaltungsgeschichte.de [dostęp 2018-07-27] [zarchiwizowane z adresu 2017-11-09] (niem.).
- ↑ Informationsseite – DENIC eG, verwaltungsgeschichte.de [dostęp 2018-07-27] [zarchiwizowane z adresu 2017-09-22] (niem.).
- ↑ Informationsseite – DENIC eG, verwaltungsgeschichte.de [dostęp 2018-07-27] [zarchiwizowane z adresu 2017-12-25] (niem.).
- ↑ Deutsche Verwaltungsgeschichte Rheinprovinz, Aachen, verwaltungsgeschichte.de [dostęp 2017-11-18] [zarchiwizowane z adresu 2017-09-09] .
- ↑ Informationsseite – DENIC eG, verwaltungsgeschichte.de [dostęp 2018-07-27] [zarchiwizowane z adresu 2017-09-23] (niem.).
- ↑ Informationsseite – DENIC eG, verwaltungsgeschichte.de [dostęp 2018-07-27] [zarchiwizowane z adresu 2017-11-02] (niem.).
- ↑ Informationsseite – DENIC eG, verwaltungsgeschichte.de [dostęp 2018-07-27] [zarchiwizowane z adresu 2017-04-30] (niem.).
Bibliografia
- Sebastian Haffner: Prusy bez legendy: Zarys dziejów. Warszawa: Oficyna Historii XIX i XX wieku, 1996. ISBN 83-905989-3-0.
Linki zewnętrzne
Media użyte na tej stronie
Autor: Popik, Licencja: CC BY-SA 4.0
Król Prus Fryderyk Wilhelm I wita w Prusach protestanckich uchodźców z Salzburga (rycina z 1742 roku)
Flaga Niemiec o proporcjach 3:2
Flag of the duchy of Saxe-Coburg & Gotha 1911-1920; Ratio (2:3)
Flag of the Kingdom of Württemberg; Ratio (3:5)
Flag of the Grand Duchy of Baden 1855-1891; Ratio (3:5)
Historische Lithographie Köln, Waidmarkt 1910
Flag of the duchy of Saxe-Coburg & Gotha 1826-1911; Ratio (2:3)
Autor: Maximilian Dörrbecker (Chumwa), Licencja: CC BY-SA 2.0
Administrative Map of the German Empire as of January 1st, 1900
Flag of Alsace-Lorraine, adopted on the 25th of June 1912 and flag of the Republic of Alsace-Lorraine (Nov 11 1918 - Nov 21 1918)
Flag of the Duchy of Anhalt and also flag of Augsburg
Flag of the principality of Reuß Younger Line; Ratio (4:5) may also be (5:6)
Flag of the principality of Lippe; Ratio (2:3)
Flag of the Grand Duchies of Mecklenburg-Strelitz and Mecklenburg-Schwerin; Ratio (2:3)
Flag of the Prussian province of Hannover; Ratio (2:3)
Civil flag of the Kingdom of Hannover
Flaga Prowincji Pomorze, przyjęta w 1882 i zniesiona w 1935
Autor: User:52 Pickup, Licencja: CC BY-SA 2.5
The North German Confederation / Norddeutscher Bund (1867–1871) in red. The states that would join the confederation and form the German Empire are in orange. Alsace-Lorraine, the territory annexed from France following the Franco-Prussian War of 1871, is in a paler orange.
Autor: Adam Carr z angielskiej Wikipedii, Licencja: CC-BY-SA-3.0
Expansion of Prussia.
Flag of the Grand Duchy of Saxe-Weimar-Eisenach 1813-1897; Ratio (2:3)
Autor:
- Blank map of Europe.svg: maix¿?
- derivative work: Alphathon
A map of the Kingdom of Prussia within the North German Confederation and within Europe circa 1870 CE.
Altes Museum und Lustgarten zwischen 1890 und 1900
Flag of the Prussian province of Silesia; also later flag of Lower Silesia; Ratio (2:3). Flag adopted 22nd October 1882, readopted only for Lower Silesia 1920, abolished 1935.
Autor: Ta ^specifik^ z W3C grafika wektorowa została stworzona za pomocą Inkscape ., Licencja: CC BY-SA 3.0
Flag of the Prussian Province of the Rhineland.
Flag of the principalities of Schwarzburg-Sondershausen and Schwarzburg-Rudolstadt; Ratio (2:3)
Flag of the Kingdom of Saxony; Ratio (2:3)
Flag of the Grand Duchy of Hesse without arms; Ratio (4:5)
Civil flag of Oldenburg, before 1871 and beween 1921 and 1935
Flag of the principality of Schaumburg-Lippe; Ratio (2:3), c. 1880–1935
Coronation of Elector Friedrich I as King Frederick I in Prussia, Königsberg, 1701. Here he is anointed by two Protestant bishops (Bernhard von Sanden and Benjamin Ursinus) after the coronation.
Flag of the duchy of Brunswick; Ratio (2:3)
Flag of the Prussian province of Schleswig-Holstein; Ratio (2:3)
Flag of the Prussian province of Hessen-Nassau; Ratio (2:3)
Brandenburgia-Prusy 1600-1795
Autor: User:52 Pickup, Licencja: CC BY-SA 2.5
The Kingdom of Prussia within the German Empire
Imperial Eagle of the German Empire from 1889 to 1918.
Flag of the principality of Reuss Elder Line; Ratio (27:34)
Autor: Glasshouse, using elements by Sodacan, Katepanomegas and Regicollis, Licencja: CC BY-SA 4.0
Coat of Arms of the Kingdom of Prussia 1873-1918