Królestwo Prus

Königreich Preußen
Królestwo Prus
1701–1918
Flaga Prus
Herb Prus
Flaga PrusHerb Prus
Dewiza: (łac.) Suum cuique
(Każdemu swoje)
Hymn: Preußenlied
(Pieśń Prus)
Położenie Prus
Język urzędowyniemiecki
StolicaBerlin
Ustrój politycznymonarchia absolutna(1701-1849) monarchia konstytucyjna od 1849[1]
Typ państwakrólestwo
Ostatnia głowa państwakról Wilhelm II Hohenzollern
Ostatni szef rządupremier Maximilian von Baden
Powierzchnia
 • całkowita

348 779,87 km²
Liczba ludności (1910)
 • całkowita 
 • gęstość zaludnienia

34 472 509
98,8 osób/km²
walutaReichsthaler (do 1750)
Thaler (1750-1857)
Vereinsthaler (1857-1871)
Goldmark (1871-1914)
Papiermark (od 1914)
Data powstania18 stycznia 1701
Data likwidacji9 listopada 1918
Mapa Prus

Królestwo Prus (niem. Königreich Preußen) – państwo powstałe przez podniesienie Księstwa Pruskiego do rangi królestwa w 1701 r. Powstałe państwo objęło także pozostałe domeny dynastii Hohenzollernów (m.in. Elektorat Brandenburgii). W 1806 r., po rozwiązaniu Świętego Cesarstwa Rzymskiego jego władcy utracili uprawnienia księcia elektora Rzeszy. W latach 1815–1866 państwo członkowskie Związku Niemieckiego, w latach 1866–1871 Związku Północnoniemieckiego, w latach 1871–1918 Cesarstwa Niemieckiego. Król Prus był jednocześnie cesarzem niemieckim, a Prusy w Cesarstwie miały pozycję hegemoniczną. Terytorium Królestwa Prus obejmowało dwie trzecie całego obszaru Cesarstwa Niemieckiego.

Historia

Rozwój terytorialny Prus w XVII i XVIII wieku
Rozwój terytorialny Prus w XIX wieku

Od 1618 r. Elektorat Brandenburgii i Księstwo Pruskie były w unii personalnej, jako Brandenburgia-Prusy. Królestwo powstało w momencie koronacji elektora brandenburskiego Fryderyka III w 1701 z dotychczasowego państwa Brandenburgia-Prusy. Fryderyk przyjął tytuł króla w Prusach, niem. König in Preussen, a nie króla Prus. Koronacja miała miejsce w Królewcu, który był tradycyjną stolicą dotychczasowego Księstwa Pruskiego, ale centrum państwa Hohenzollernów jako całości pozostał Berlin. Jedną z pierwszych osób, które złożyły Fryderykowi gratulacje, był ówczesny król polski i książę elektor saski August II Mocny. Wtedy jednak owego tytułu nie uznał Sejm Rzeczypospolitej, co z punktu prawnego było równoznaczne z nieuznawaniem go przez państwo polskie, wobec czego August II mógł je składać wyłącznie jako elektor Saksonii. Tytuł ów uznała jednak większość innych liczących się na arenie politycznej państw Europy: Austria, Szwecja, Rosja, Wielka Brytania, Holandia, Dania. W 1713, po wojnie o sukcesję hiszpańską, godność królewską władców Prus i Brandenburgii uznały również Francja i Hiszpania (w wojnie tej Francja i Prusy walczyły po przeciwnych stronach). Osłabiona Rzeczpospolita uznała ten tytuł dopiero na sejmie konwokacyjnym w 1764, wskutek rosyjskich nacisków i pruskiego przekupstwa, zaś Stolica Apostolska w 1787. Cesarz Leopold I Habsburg, formalny zwierzchnik elektora Fryderyka na terenie Rzeszy Niemieckiej, wyraził zgodę na koronację w zamian za poparcie Brandenburgii-Prus dla sprawy sukcesji Habsburgów austriackich w Hiszpanii. Protesty ze strony zakonu krzyżackiego zostały zbite przez pruskiego prawnika P. Ludeviga, który wywiódł absolutny brak jakichkolwiek praw zakonu do tych ziem, m.in. poprzez traktaty welawsko-bydgoskie, uzasadniając pełną suwerenność domu Hohenzollernów na tym terytorium.

Pruski sztandar
Król Fryderyk Wilhelm I wita w Prusach protestanckich uchodźców z Salzburga (grafika z 1742 roku). W sumie z Księstwa Salzburg przybyło do Prus 30 tysięcy osadników.
Berlin, 1900

Książę-elektor Fryderyk III ogłosił się 18 stycznia 1701 w Królewcu królem w Prusach (niem. König in Preussen, w domyśle Książęcych, w których suwerenami byli od 1657), gdyż tytuł króla Prus był należny od 1466 władcom Polski, oraz przyjął imię Fryderyk I. Wiązało się to także z chęcią uniknięcia konfliktu z Rzecząpospolitą, bowiem nazwa „Prusy” obejmowała również Pomorze Gdańskie. Władca pruski nie mógł koronować się w Brandenburgii, należącej formalnie do Świętego Cesarstwa Rzymskiego, a co za tym idzie będącej częścią Królestwa Niemieckiego i podlegającej zwierzchnictwu cesarskiemu.

W sierpniu 1757, w toku wojny siedmioletniej, Królestwo zostało zajęte przez wojska rosyjskie, a w grudniu tego roku caryca Elżbieta wydała ukaz o jego włączeniu do Imperium Rosyjskiego. Zamek w Królewcu stał się odtąd siedzibą rosyjskiego gubernatora. Cud domu brandenburskiego, czyli śmierć carycy w 1762, spowodował jednak przywrócenie władzy Hohenzollernów[2].

Fryderyk II Wielki w 1772, czyli po I rozbiorze Polski, w wyniku którego uzyskał Prusy Królewskie, przyjął już tytuł króla Prus (niem. König von Preussen), choć używał go już wcześniej, podobnie jak tytułu Rex Borussorum, czyli Król Prusaków.

Po wojnach śląskich Prusy powiększyły się o zdobyty na Habsburgach Śląsk, a w wyniku rozbiorów Polski zagarnęły najpierw Prusy Królewskie, a potem także Wielkopolskę, Kujawy i północne Mazowsze wraz z Warszawą. Po III rozbiorze Polski (1795) obszar zaboru pruskiego stanowił ponad połowę terytorium Królestwa Prus, zaś Polacy stanowili blisko połowę jego ludności[3].

W XVIII i XIX wieku Prusy stawały się najsilniejszym państwem Rzeszy, rywalizując otwarcie z Habsburgami, zgodnie z doktryną polityczną ukutą przez Fryderyka Wielkiego. Uczestnicząc w wojnie o sukcesję austriacką Fryderyk odebrał Austrii bogaty Śląsk. Dzięki poparciu cesarza rosyjskiego Piotra III udaremnił plan rozbioru Prus podczas wojny siedmioletniej, a następnie aktywnie sprzeciwiał się próbom wzmocnienia władzy centralnej (cesarskiej) i pozycji Austrii w Rzeszy. Rozbiory Polski w II połowie XVIII wieku przyniosły Prusom znaczne nabytki terytorialne i wzrost siły politycznej i militarnej. Po krótkotrwałym kryzysie w czasie wojen napoleońskich Prusy odzyskały siłę i zajęły pozycję mocarstwową w Europie. Na kongresie wiedeńskim otrzymały bogate i uprzemysłowione regiony Nadrenii i Westfalii oraz część ziem Królestwa Saksonii (była to rekompensata za utratę części ziem polskich na rzecz Rosji). Po pokonaniu Austrii w 1866 i zwycięstwie nad Francją w 1871 kierowane przez Ottona von Bismarcka Prusy doprowadziły do zjednoczenia Niemiec (bez udziału Austrii) i powstania Cesarstwa Niemieckiego. Proklamowano je w sali lustrzanej pałacu w Wersalu 18 stycznia 1871, w rocznicę koronacji pierwszego pruskiego króla. Jednocześnie do Prus anektowano sprzyjające Austrii Królestwo Hanoweru, Księstwo Szlezwiku, Księstwo Holsztynu, Księstwo Nassau, Elektorat Hesji i Wolne Miasto Frankfurt, a zaniechano aneksji Królestwa Saksonii i Czech (które pozostały w Austrii). Utworzone w 1871 Cesarstwo Niemieckie było monarchią konstytucyjną – federacyjnym związkiem państw niemieckich pod hegemonią Prus, z instytucjami związkowymi (Reichstag, Bundesrat, Sąd Najwyższy Rzeszy). Król pruski sprawował jednocześnie władzę cesarza niemieckiego.

Klęska militarna Cesarstwa w I wojnie światowej na jesieni 1918 doprowadziła do upadku monarchii – w obliczu rewolucji Wilhelm II uciekł do Holandii i ogłoszono jego abdykację, a zebrane 6 lutego 1919 ogólnoniemieckie Zgromadzenie Narodowe ogłosiło powstanie Republiki Weimarskiej. Prusy stały się krajem związkowym o ustroju republikańskim i demokratycznym, „Freistaat Preußen”.

Miasta

Mapa administracyjna w dniu 1 stycznia 1900 roku
Wrocław, 1890–1900
Kolonia, 1910

Największe miasta Królestwa Prus w 1900 roku:

Lp.MiastoPopulacjaProwincjaPo 1945
1.Berlin1 888 848[4]Flag of Berlin 1861.svg Berlin Niemcy
2.Wrocław422 709[5]Flagge Preußen - Provinz Schlesien.svg Śląsk Polska
3.Kolonia372 529[6]Flagge Preußen - Rheinland.svg Nadrenia Niemcy
4.Frankfurt nad Menem288 989[7]Flagge Preußen - Provinz Hessen-Nassau.svg Hesja-Nassau Niemcy
5.Hanower235 649[8]Flagge Preußen - Provinz Hannover.svg Hanower Niemcy
6.Magdeburg229 667[9]Flagge Preußen - Provinz Sachsen.svg Saksonia Niemcy
7.Düsseldorf213 711[10]Flagge Preußen - Rheinland.svg Nadrenia Niemcy
8.Szczecin210 702[11]Provinz Pommern flag.svg Pomorze Polska
9.Królewiec189 483[12]Flagge Preußen - Provinz Ostpreußen.svg Prusy Wschodnie Rosja
10.Charlottenburg189 305[4]Flagge Preußen - Provinz Brandenburg.svg Brandenburgia Niemcy
11.Altona161 501[13]Flagge Preußen - Provinz Schleswig-Holstein.svg Szlezwik-Holsztyn Niemcy
12.Elberfeld156 966[14]Flagge Preußen - Rheinland.svg Nadrenia Niemcy
13.Halle (Saale)156 609[15]Flagge Preußen - Provinz Sachsen.svg Saksonia Niemcy
14.Dortmund142 733[16]Flagge Preußen - Provinz Westfalen.svg Westfalia Niemcy
15.Barmen141 944[14]Flagge Preußen - Rheinland.svg Nadrenia Niemcy
16.Gdańsk140 563[17]Flagge Preußen - Provinz Westpreußen.svg Prusy Zachodnie Polska
17.Akwizgran135 245[18]Flagge Preußen - Rheinland.svg Nadrenia Niemcy
18.Essen118 862[19]Flagge Preußen - Rheinland.svg Nadrenia Niemcy
19.Poznań117 033[20]Flagge Preußen - Provinz Posen.svg Poznańska Polska
20.Kilonia107 977[21]Flagge Preußen - Provinz Schleswig-Holstein.svg Szlezwik-Holsztyn Niemcy

Zobacz też

Przypisy

  1. Lech Trzeciakowski, Posłowie polscy w Berlinie 1848-1928, Warszawa 2003, s. 60.
  2. Adam Hlebowicz: Kaliningrad bez wizy. Gdansk: Oskar, 2012, s. 144. ISBN 978-83-63709-17-4.
  3. Marian Kukiel: Dzieje Polski porozbiorowe (1795–1921). Londyn: Wydawnictwo „Puls”, 1993, s. 46. ISBN 1-85917-009-9.
  4. a b Stadt Berlin. Deutsche Verwaltungsgeschichte. [dostęp 2015-05-05].
  5. Informationsseite – DENIC eG, www.verwaltungsgeschichte.de [dostęp 2018-07-27] [zarchiwizowane z adresu 2017-11-03] (niem.).
  6. Informationsseite – DENIC eG, www.verwaltungsgeschichte.de [dostęp 2018-07-27] [zarchiwizowane z adresu 2018-01-17] (niem.).
  7. Informationsseite – DENIC eG, www.verwaltungsgeschichte.de [dostęp 2018-07-27] [zarchiwizowane z adresu 2016-07-15] (niem.).
  8. Informationsseite – DENIC eG, www.verwaltungsgeschichte.de [dostęp 2018-07-27] [zarchiwizowane z adresu 2017-09-03] (niem.).
  9. Informationsseite – DENIC eG, www.verwaltungsgeschichte.de [dostęp 2018-07-27] [zarchiwizowane z adresu 2018-01-18] (niem.).
  10. Informationsseite – DENIC eG, www.verwaltungsgeschichte.de [dostęp 2018-07-27] [zarchiwizowane z adresu 2018-01-25] (niem.).
  11. Informationsseite – DENIC eG, www.verwaltungsgeschichte.de [dostęp 2018-07-27] [zarchiwizowane z adresu 2017-07-22] (niem.).
  12. Informationsseite – DENIC eG, www.verwaltungsgeschichte.de [dostęp 2018-07-27] [zarchiwizowane z adresu 2018-01-16] (niem.).
  13. Informationsseite – DENIC eG, www.verwaltungsgeschichte.de [dostęp 2018-07-27] [zarchiwizowane z adresu 2016-05-28] (niem.).
  14. a b Stadtkreis Wuppertal. Deutsche Verwaltungsgeschichte. [dostęp 2015-05-05].
  15. Informationsseite – DENIC eG, www.verwaltungsgeschichte.de [dostęp 2018-07-27] [zarchiwizowane z adresu 2017-11-09] (niem.).
  16. Informationsseite – DENIC eG, www.verwaltungsgeschichte.de [dostęp 2018-07-27] [zarchiwizowane z adresu 2017-09-22] (niem.).
  17. Informationsseite – DENIC eG, www.verwaltungsgeschichte.de [dostęp 2018-07-27] [zarchiwizowane z adresu 2017-12-25] (niem.).
  18. Deutsche Verwaltungsgeschichte Rheinprovinz, Aachen, www.verwaltungsgeschichte.de [dostęp 2017-11-18] [zarchiwizowane z adresu 2017-09-09].
  19. Informationsseite – DENIC eG, www.verwaltungsgeschichte.de [dostęp 2018-07-27] [zarchiwizowane z adresu 2017-09-23] (niem.).
  20. Informationsseite – DENIC eG, www.verwaltungsgeschichte.de [dostęp 2018-07-27] [zarchiwizowane z adresu 2017-11-02] (niem.).
  21. Informationsseite – DENIC eG, www.verwaltungsgeschichte.de [dostęp 2018-07-27] [zarchiwizowane z adresu 2017-04-30] (niem.).

Bibliografia

  • Sebastian Haffner: Prusy bez legendy: Zarys dziejów. Warszawa: Oficyna Historii XIX i XX wieku, 1996. ISBN 83-905989-3-0.

Linki zewnętrzne

Media użyte na tej stronie

Flag of Germany (3-2 aspect ratio).svg
Flaga Niemiec o proporcjach 3:2
Flagge Herzogtum Sachsen-Coburg-Gotha (1911-1920).svg
Flag of the duchy of Saxe-Coburg & Gotha 1911-1920; Ratio (2:3)
Flagge Königreich Württemberg.svg
Flag of the Kingdom of Württemberg; Ratio (3:5)
Flagge Großherzogtum Baden (1871-1891).svg
Flag of the Grand Duchy of Baden 1855-1891; Ratio (3:5)
Waidmarkt1910.jpg
Historische Lithographie Köln, Waidmarkt 1910
Fryderyk Wilhelm I wita osadników.jpg
Autor: Popik, Licencja: CC BY-SA 4.0
Król Prus Fryderyk Wilhelm I wita w Prusach protestanckich uchodźców z Salzburga (rycina z 1742 roku)
Flagge Herzogtum Sachsen-Coburg-Gotha (1826-1911).svg
Flag of the duchy of Saxe-Coburg & Gotha 1826-1911; Ratio (2:3)
Karte Deutsches Reich, Verwaltungsgliederung 1900-01-01.png
Autor: Maximilian Dörrbecker (Chumwa), Licencja: CC BY-SA 2.0
Administrative Map of the German Empire as of January 1st, 1900
Breslau um 1900.jpg
Wrocławski ratusz między rokiem 1890 a 1900.
Flag of the Republic of Alsace-Lorraine.svg
Flag of Alsace-Lorraine, adopted on the 25th of June 1912 and flag of the Republic of Alsace-Lorraine (Nov 11 1918 - Nov 21 1918)
Flagge Herzogtum Anhalt.svg
Flag of the Duchy of Anhalt and also flag of Augsburg
Flagge Fürstentum Reuß jüngere Linie.svg
Flag of the principality of Reuß Younger Line; Ratio (4:5) may also be (5:6)
Flagge Fürstentum Lippe.svg
Flag of the principality of Lippe; Ratio (2:3)
Flagge Großherzogtümer Mecklenburg.svg
Flag of the Grand Duchies of Mecklenburg-Strelitz and Mecklenburg-Schwerin; Ratio (2:3)
Flagge Preußen - Provinz Hannover.svg
Flag of the Prussian province of Hannover; Ratio (2:3)
Civil flag of the Kingdom of Hannover
Provinz Pommern flag.svg
Flaga Prowincji Pomorze, przyjęta w 1882 i zniesiona w 1935
Map-NDB.svg
Autor: User:52 Pickup, Licencja: CC BY-SA 2.5
The North German Confederation / Norddeutscher Bund (1867–1871) in red. The states that would join the confederation and form the German Empire are in orange. Alsace-Lorraine, the territory annexed from France following the Franco-Prussian War of 1871, is in a paler orange.
Ac.prussiamap3.png
Autor: unknown, Licencja: CC-BY-SA-3.0
Flagge Großherzogtum Sachsen-Weimar-Eisenach (1813-1897).svg
Flag of the Grand Duchy of Saxe-Weimar-Eisenach 1813-1897; Ratio (2:3)
Kingdom of Prussia 1870.svg
Autor: , Licencja: CC BY-SA 4.0
A map of the Kingdom of Prussia within the North German Confederation and within Europe circa 1870 CE.
Berlin altes Museum und Lustgarten um 1900.jpg
Altes Museum und Lustgarten zwischen 1890 und 1900
Flagge Preußen - Provinz Schlesien.svg
Flag of the Prussian province of Silesia; also later flag of Lower Silesia; Ratio (2:3). Flag adopted 22nd October 1882, readopted only for Lower Silesia 1920, abolished 1935.
Flagge Preußen - Rheinland.svg
Autor: TRAJAN 117 Inkscape-ws.svg Ta ^specifik^ z W3C grafika wektorowa została stworzona za pomocą Inkscape ., Licencja: CC BY-SA 3.0
Flag of the Prussian Province of the Rhineland.
Flagge Fürstentümer Schwarzburg.svg
Flag of the principalities of Schwarzburg-Sondershausen and Schwarzburg-Rudolstadt; Ratio (2:3)
Flagge Königreich Sachsen (1815-1918).svg
Flag of the Kingdom of Saxony; Ratio (2:3)
Flagge Großherzogtum Hessen ohne Wappen.svg
Flag of the Grand Duchy of Hesse without arms; Ratio (4:5)
Flag of Oldenburg.svg
Civil flag of Oldenburg, before 1871 and beween 1921 and 1935
Flagge Fürstentum Schaumburg-Lippe.svg
Flag of the principality of Schaumburg-Lippe; Ratio (2:3), c. 1880–1935
Flagge Preußen - Provinz Sachsen.svg
Flag of the Prussian province of Saxony; Ratio (2:3)
Preussen 1701 Königsberg.jpg
Coronation of Elector Friedrich I as King Frederick I in Prussia, Königsberg, 1701. Here he is anointed by two Protestant bishops (Bernhard von Sanden and Benjamin Ursinus) after the coronation.
Flagge Herzogtum Braunschweig.svg
Flag of the duchy of Brunswick; Ratio (2:3)
Flagge Preußen - Provinz Posen.svg
Flag of the Prussian province of Posen; Ratio (2:3)
Brandenburg-Prussia.jpg
Brandenburgia-Prusy 1600-1795
Wappen Deutsches Reich - Reichsadler 1889.svg

Imperial Eagle of the German Empire from 1889 to 1918.
Flagge Fürstentum Reuß ältere Linie.svg
Flag of the principality of Reuss Elder Line; Ratio (27:34)
Coat of Arms of the Kingdom of Prussia 1873-1918.svg
Autor: Glasshouse, using elements by Sodacan, Katepanomegas and Regicollis, Licencja: CC BY-SA 4.0
Coat of Arms of the Kingdom of Prussia 1873-1918