Kraków

Kraków
miasto w gminie miejsko-wiejskiej
Ilustracja
Wawel, Kościół Mariacki, Rynek Główny, Barbakan, Teatr Słowackiego, Kraków Główny, Aleja Róż w Nowej Hucie, Kopiec Piłsudskiego, Bazylika Bożego Ciała, Arka Pana, Collegium Maius
HerbFlaga
HerbFlaga
Dewiza: Cracovia urbs celeberrima
(Kraków miasto najwspanialsze)
Państwo Polska
Województwo małopolskie
Powiatkrakowski
GminaKraków
Aglomeracjakrakowska
Prawa miejskieprzed 1228 (1257)
PrezydentJacek Majchrowski (od 2002)
Powierzchnia326,85[1] km²
Wysokość188–383[2] m n.p.m.
Populacja (31.12.2019)
• liczba ludności
• gęstość

779 115[3]
2383,7 os./km²
Strefa numeracyjna12
Kod pocztowy30-001 do 31-999
Tablice rejestracyjneKR, KK[4]
Położenie na mapie województwa małopolskiego
Mapa lokalizacyjna województwa małopolskiego
Kraków
Kraków
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Kraków
Kraków
Ziemia50°03′41″N 19°56′18″E/50,061389 19,938333
TERC (TERYT)1261011
SIMC0950463
Hasło promocyjne: Magiczny Kraków
Urząd miejski
plac Wszystkich Świętych 3-4
31-004 Kraków
Strona internetowa
BIP
Widok Krakowa w kierunku północnym. Na pierwszym planie Wawel z katedrą i zamkiem, dalej Stare Miasto z wieżą ratuszową i kościołem Mariackim. W głębi zabudowania Kleparza oraz osiedla Krowodrza Górka i Prądnik Biały
Budynek Sukiennic od strony kościoła Mariackiego

Kraków (łac. Cracovia, niem. Krakau, jid. ‏קראָקע Kroke) – miasto na prawach powiatu położone w południowej Polsce nad Wisłą, drugie co do liczby mieszkańców[1][5] i powierzchni miasto kraju[1], formalna stolica Polski do 1795 r. i miasto koronacyjne oraz nekropolia królów Polski, od 1000 r. nieprzerwanie stolica diecezji krakowskiej (jednej z pięciu w ówczesnej Polsce), a od 1925 archidiecezji i metropolii. Kraków uzyskał lokację miejską przed 1228 rokiem, ponowna lokacja Krakowa w 1257 r.[6], od odzyskania niepodległości w 1918 r. miasto wojewódzkie (od 1998 r. siedziba władz województwa małopolskiego), jest także centralnym ośrodkiem metropolitalnym aglomeracji krakowskiej i Krakowskiego Obszaru Metropolitalnego. Kraków uznawany jest za stolicę historycznej Małopolski. Leży na obszarze Bramy Krakowskiej, Niecki Nidziańskiej i Pogórza Zachodniobeskidzkiego.

W Krakowie znajdują się główne siedziby m.in.: Polskiej Akademii Umiejętności, Narodowego Centrum Nauki, Instytutu Nafty i Gazu – Państwowego Instytutu Badawczego, Instytutu Zootechniki – Państwowego Instytutu Badawczego, Krajowej Szkoły Sądownictwa i Prokuratury[7], dowództwa Sił Specjalnych RP będącego jednocześnie jednym z kilku dowództw sił specjalnych NATO[8][9], Centrum Operacji Lądowych – Dowództwa Komponentu Lądowego[10], Polskiego Związku Narciarskiego[11], Centrum Eksperckiego Kontrwywiadu NATO[12], Narodowe Centrum Radioterapii Hadronowej[13].

W mieście działają placówki kulturalne o znaczeniu i statusie narodowym, m.in. Narodowy Stary Teatr, Muzeum Narodowe, Panteon Narodowy[14], Archiwum Narodowe[15], Biblioteka Jagiellońska, Instytut Książki[16], Instytut Literatury[17], Centrum Operacji Specjalnych[18], Narodowe Centrum Rugby[19].

Miasto na prawach powiatu pełni funkcję centrum administracyjnego, kulturalnego, edukacyjnego, naukowego, gospodarczego, usługowego i turystycznego. Kraków jest drugim co do wielkości, po Warszawie, rynkiem nowoczesnej powierzchni biurowej[20] (ponad milion metrów kwadratowych powierzchni biurowej)[21], a także jednym z kluczowych węzłów kolejowych w Polsce.

Położenie

Kraków jest położony w południowej Polsce, w środkowo-zachodniej części województwa małopolskiego nad Wisłą; na jego terenie znajdują się ujścia wiślanych dopływów: Białuchy (dolny bieg Prądnika), Rudawy, Dłubni, Drwiny Długiej i Wilgi. Kraków znajduje się w miejscu zbiegu kilku krain geograficznych: Bramy Krakowskiej, Kotliny Oświęcimskiej, Kotliny Sandomierskiej, Pogórza Zachodniobeskidzkiego, Wyżyny Krakowsko-Częstochowskiej. Położenie Krakowa sprawia, że jest on bazą dla wycieczek w polskie góry, czy wypadów do malowniczej Jury Krakowsko-Częstochowskiej.

Miasto ma rozciągłość południkową 18 kilometrów i równoleżnikową 31 kilometrów[22]. W granicach administracyjnych Krakowa znajduje się również punkt przecięcia południka i równoleżnika o pełnych dziesiątkach stopni (50°N i 20°E), stanowiący jedyny taki przypadek w Europie[23][24][25].

Z Krakowem sąsiadują gminy: Igołomia-Wawrzeńczyce, Kocmyrzów-Luborzyca, Koniusza, Liszki, Michałowice, Mogilany, Niepołomice, Skawina, Świątniki Górne, Wieliczka, Wielka Wieś, Zabierzów, Zielonki. Gminy te należą do trzech powiatów sąsiadujących z Krakowem: krakowskiego, wielickiego oraz proszowickiego.

Środowisko naturalne

Wydłużoną równoleżnikowo oś miasta stanowi dolina Wisły. Sieć rzeczną tworzy Wisła, jej prawy dopływ Wilga oraz dopływy lewe: Rudawa, Białucha, Dłubnia, Sanka i inne.

(do opracowania: stosunki wodne, rzeźba terenu, budowa geologiczna, klimat)

Klimat

Rekord ciepła: 38,4 °C (30 czerwca 1833)[26]

Rekord zimna: −38,1 °C (Mydlniki, 10 lutego 1929), −35,5 °C (Rakowice, 10 lutego 1929), −33,1 °C (Obserwatorium Astronomiczne UJ, 10 lutego 1929)[27]

Rekord opadów: 313 mm (lipiec 1903)[26]

Wartości średnie dla kolejnych miesięcy roku:

Średnia temperatura i opady dla Krakowa
MiesiącStyLutMarKwiMajCzeLipSieWrzPaźLisGruRoczna
Średnie temperatury w dzień [°C]1.23.07.814.419.822.324.624.118.913.96.92.113,3
Średnie dobowe temperatury [°C]−2.1−0.63.58.914.216.919.018.514.09.23.5−0.98,7
Średnie temperatury w nocy [°C]−5.3−4.2−0.93.48.511.513.412.89.04.50.0−3.84,1
Opady [mm] 37.529.740.246.481.286.487.975.762.443.242.138.8671,5
Średnia liczba dni z opadami161615131515151312131617175
Źródło: Światowa Organizacja Meteorologiczna[28]

Struktura użytkowania terenu

Struktura użytkowania gruntów (2005)[29]
RodzajPowierzchnia%
Użytki rolne10 345 ha31,65%
Lasy i grunty leśne1172 ha3,59%
Pozostałe grunty i nieużytki21 167 ha64,76%
Razem (Σ)32 684 ha100%
Użytki rolne w mieście (2005)[29]
RodzajPowierzchnia%
Grunty orne8272 ha79,96%
Łąki1500 ha14,50%
Pastwiska370 ha3,58%
Sady203 ha1,96%
Użytki rolne (Σ)10 345 ha100%


Przyroda

Parki i ochrona przyrody

Planty – park miejski otaczający Stare Miasto

W Krakowie znajdują się 43 parki, które łącznie zajmują ok. 397 ha[30], co stanowi nieco ponad 1% całkowitej powierzchni miasta.

W Krakowie znajduje się 5 rezerwatów przyrody o łącznej powierzchni 48,6 ha (0,15% powierzchni miasta)[31]. Na obszarze miasta Krakowa znajdują się niewielkie zielone obszary wchodzące w skład Zespołu Jurajskich Parków Krajobrazowych. Zespół ten zajmuje się ochroną terenów Jury Krakowsko-Częstochowskiej m.in. fragmenty parku Bielańsko-Tynieckiego, Tenczyńskiego oraz Dolinek Krakowskich, wraz z ich otulinami. Ponadto ostoja przyrodnicza Jury Krakowsko-Częstochowskiej wchodzi w skład programu CORINE biotopes ze względu na swoją florę, faunę, geomorfologię i krajobraz.

Zachodnia część Krakowa stanowi tzw. Obszar Krakowski i podlega polskiej sieci ekologicznej, a część obszaru miasta usytuowana jest w zasięgu korytarza ekologicznego rzeki Wisły. Rzeki, ich doliny oraz zbiorniki wodne to jedne z najciekawszych z przyrodniczego punktu widzenia miejsc w Krakowie. W południowej części stoków wzgórz wapiennych oferują one warunki do rozwoju roślinności ciepłolubnej muraw i zarośli kserotermicznych.

Rezerwaty i pomniki przyrody

Nazwa rezerwatuPowierzchniaPrzedmiot ochrony
Bielańskie Skałki1,73 haspontaniczne procesy sukcesji biocenoz leśnych na skalistym, dawniej pozbawionym lasu terenie
Bonarka2,29 harezerwat geologiczny, uskoki geologiczno-tektoniczne, powierzchnie abrazyjne, odsłonięte utwory jurajskie, kredowe
i trzeciorzędowe
Panieńskie Skały6,41 hawąwóz jurajski z wychodniami skał wapiennych, naturalny las bukowy i grądowy.
Skałki Przegorzalskie1,38 haskała z roślinnością kserotermiczną
Skołczanka36,77 hazrębowe wzgórze wapienne ze zróżnicowanymi biocenozami, stanowisko fauny środowisk kserotermicznych, w tym
rzadkich i zagrożonych gatunków owadów

W Krakowie znajduje się 260 pomników przyrody, większość z nich to drzewa[32]. Źródło Świętojańskie w Tyńcu oraz głaz narzutowy przy ul. Spółdzielców są pomnikami przyrody nieożywionej.

Użytki ekologiczne

Kopiec Kościuszki i krakowskie Błonia, w tle Las Wolski

Uzdrowiska

Na terenie Krakowa znajdują się 2 uzdrowiska (w obu znajdują się parki):

Zanieczyszczenie powietrza

Stężenie PM10 w Krakowie przy Al. Krasińskiego

Według raportu Światowej Organizacji Zdrowia w 2016 roku Kraków został sklasyfikowany jako jedenaste najbardziej zanieczyszczone miasto Unii Europejskiej[35].

Położenie geograficzne utrudnia wentylację miasta, przez co spowija je smog, szczególnie w sezonie grzewczym. Kraków znajduje się w czołówce rankingu europejskich miast z najbardziej zanieczyszczonym powietrzem. Krakowskie powietrze zanieczyszczone jest przede wszystkim pyłem PM10 i PM2,5 oraz toksycznym benzo(a)pirenem. Skutkiem zanieczyszczenia pyłem, poza oczywistymi konsekwencjami zdrowotnymi, jest zauważalne zmniejszenie przejrzystości powietrza w mieście[36].

Źródłem zanieczyszczeń są przede wszystkim piece na paliwa stałe (34%) i napływ pyłu spoza miasta (36%), ale także przemysł lokalny (17%) oraz samochody (13%)[37]. Piece grzewcze odpowiadają także za 68 proc. emisji rakotwórczego benzo(a)pirenu, którego – jak wynika z wyliczeń Krakowskiego Alarmu Smogowego – wdychana przez Krakowian ilość w ciągu roku jest taka sama, jak w przypadku wypalenia ok. 2500 papierosów[38].

Z badań przeprowadzonych przez naukowców Collegium Medicum Uniwersytetu Jagiellońskiego oraz Columbia University w Nowym Jorku wynika, że mieszkanki Krakowa, które w okresie ciąży były eksponowane na PM2.5 powyżej 35 µg/m³, rodziły dzieci z masą urodzeniową niższą średnio o 128 gramów, mniejszą długością ciała oraz mniejszym o przeciętnie 0,3 cm obwodem główki. W zimie, mieszkańcom Krakowa zaleca się skracanie czasu przebywania na otwartym powietrzu oraz odradza się wysiłku fizycznego, na przykład biegania[39]. Równocześnie Kraków w 2015 r. zanotował najkorzystniejsze parametry trwania życia spośród polskich podregionów[40].

Miasto zwiększyło budżet na walkę ze smogiem, uchwalono także przepis zakazujący spalania węgla w piecach grzewczych. Zakaz miał wejść w życie w 2018 r., jednak w sierpniu 2014 r. został uchylony przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie. Kolejną próbę wprowadzenia zakazu podjęto w styczniu 2016. Według przyjętej wtedy uchwały od 1 września 2019 r. na terenie Krakowa nie można palić m.in. węglem oraz drewnem[41].

Toponimia

Za pełny tytuł miasta przedstawia się Stołeczne Królewskie Miasto Kraków. Pomimo coraz większej kosmopolityzacji, Kraków pozostaje nadal depozytariuszem[42] polskiego godła. Jako jedyne miasto w Polsce ma prawo używać w herbie godła Państwa Polskiego. Taka możliwość, według symboliki heraldycznej, przysługuje jedynie miastom i regionom stołecznym[43].

Autorem pierwszego źródła piśmiennego, w którym w 966 pojawia się Kraków jest Ibrahim ibn Jakub. W dokumentach łacińskich w 973 występuje w formie Cracoua.

Językoznawca Jerzy Nalepa twierdzi, że rdzeń krak oznacza odgałęzienie rzeczne[44].

Miasta o podobnych nazwach znajdują się we wschodnich Niemczech i w Austrii, zamieszkałych niegdyś przez Słowian: np. Cracau – prawobrzeżna dzielnica Magdeburga, Krackow, kilka kilometrów od granicy polsko - niemieckiej, na południowy zachód od Szczecina, Krakow am See, na południe od Rostocku, Krakau – 100 km na zachód od Graz, 30 km na północ od Villach i Klagenfurtu. W Czechach, w powiecie Rakownickim znajduje się miejscowość Krakov, z niedalekim zamkiem Krakovec, kilkadziesiąt kilometrów na zachód od Pragi. Ukraiński Krakowiec, na granicy polsko-ukaraińskiej leży na południowy wschód od Lubaczowa.

Są przypuszczenia, że nazwa może wywodzić się od starosłowiańskiej nazwy cmentarzyska „raka”. [2]

Według legendy zapisanej w końcu XII wieku przez Wincentego Kadłubka nazwa Krakowa pochodzi od imienia księcia Kraka, natomiast w legendach czeskich występuje postać księcia Kroka.

Do historycznej funkcji Krakowa odnosi się jego pełna nazwa[45]Stołeczne Królewskie Miasto Kraków usankcjonowana prawnie przez Radę Ministrów, jak i wcześniej przez naczelne władze państwowe II Rzeczypospolitej, które używały tej nazwy w swoich aktach prawnych[46][47]. Również nazwy skróconej, tj.: st. król. miasto Kraków, st.kr. miasto Kraków albo stoł. król. miasto Kraków. Niektóre z tych aktów prawnych obowiązują do dzisiaj[48][49]. Na arenie międzynarodowej Kraków postrzegany jest jako „duchowe i naukowe serce Polski”[50].

Historia

Przywilej lokacyjny Krakowa z 1257 r.
Widok Krakowa w Kronice Hartmanna Schedla, 1493
Panorama Wawelu pod koniec XVI w., ilustracja w Civitates Orbis Terrarum Brauna i Hogenberga.
Przysięga Tadeusza Kościuszki na rynku w Krakowie – 24 marca 1794 r. – obraz Franciszka Smuglewicza
Przybycie Józefa Poniatowskiego do Krakowa – 14 lipca 1809 r. – obraz Michała Stachowicza
Kraków w 1912 r. na jednej z pierwszych fotografii barwnych w historii Polski.

Kraków jest jednym z najstarszych miast Polski, z wieloma wartościowymi obiektami architektonicznymi. Działa w nim wiele instytucji i placówek kulturalnych gromadzących bezcenne zabytki. W przeszłości miasto należało do Ligi Hanzeatyckiej zrzeszającej najważniejsze ośrodki handlowe w Europie.

Do 1795 r. Kraków był formalnie stolicą Polski, a do 1611 r. siedzibą władców państwa polskiego. W latach 1596–1795, czyli do III rozbioru Polski, jako stolica Rzeczypospolitej[51][52] funkcje stołeczne dzielił z Warszawą, która stała się miastem rezydencjalnym króla[53][54]. Był miastem królewskim Korony Królestwa Polskiego[55]. Miasto posiadało prawo do czynnego uczestnictwa w akcie wyboru króla[56].

Średniowiecze

Najstarszy ośrodek osadniczy znajdował się m.in. na obronnym Wawelu i był jednym z grodów w plemiennym państwie Wiślan. Ziemie Wiślan mogły przez pewien czas, w ostatniej ćwierci IX w., znajdować się pod władaniem Państwa Wielkomorawskiego, nie ma jednak na to bezpośrednich dowodów. W X w. (najprawdopodobniej w latach ok. 960 – ok. 986) Kraków wszedł w zależność od Czech, rządzonych przez pierwszych władców z dynastii Przemyślidów. Była to zależność luźna, natury trybutarnej i nie pozostawiła wyraźniejszych śladów w tradycji historycznej, a niektórzy historycy kwestionują w ogóle panowanie czeskie nad Krakowem w tym okresie. Około 990 r. gród znalazł się w granicach państwa piastowskiego, stając się z czasem jedną z głównych siedzib królestwa (łac. sedes regni principalis)[57]; próby dokładnego ustalenia czasu wcielenia do państwa Piastów oscylują pomiędzy 987 a 989. Pierwsza wiarygodna pisemna wzmianka o Krakowie pochodzi z dokumentu Dagome iudex z ok. 992 r. Nad Wisłą obok Wawelu, niewielkim wzgórzu z jurajskiego wapienia, według legendy stała niegdyś świątynia pogańska, na miejscu której zbudowano następnie kościół romański pw. św. Michała Archanioła. Co najmniej od 1000 w Krakowie znajdowała się siedziba biskupstwa, a za panowania Kazimierza Odnowiciela Kraków stał się główną siedzibą książęcą.

W okresie rozbicia dzielnicowego Kraków był siedzibą księcia seniora, z czasem jednak książęta krakowscy stracili faktyczne zwierzchnictwo nad innymi władcami piastowskimi. W 1241 r. miasto zostało zniszczone podczas najazdu mongolskiego. Mogło to zadecydować o niepowodzeniu pierwszej lokacji Krakowa, którą najprawdopodobniej planowano na początku XIII wieku. W dniu 5 czerwca 1257 r., wzorując się na Wrocławiu[58], książę Bolesław V Wstydliwy, jego matka Grzymisława i żona św. Kinga nadali miastu przywilej lokacyjny na prawie magdeburskim w Koperni koło Pińczowa. Zasadźcami byli trzej wójtowie: Gedko Stilvoyt, Jakub z Nysy i Dytmar Wolk z Wrocławia. Nowo wytyczone miasto zostało zasiedlone głównie przez przybyszów ze Śląska i Niemiec, co tłumaczy fakt posługiwania się językiem niemieckim przez mieszczaństwo krakowskie do XVI w. Wtedy też powstał charakterystyczny szachownicowy układ miasta, w który wpasowano zachowane elementy wcześniejsze (ul. Grodzka, kościół Mariacki). Pomiędzy Krakowem a Wawelem istniała osada Okół, dawne podgrodzie, która została wcielona do Krakowa przez króla Władysława Łokietka po buncie wójta Alberta.

Kraków uzyskał prawo składu w 1306 r.[59].

W 1320 r. w katedrze wawelskiej koronowano Władysława Łokietka, kończąc symbolicznie okres rozbicia dzielnicowego. Odtąd, aż do 1734 r., Kraków był miejscem koronacji królów Polski.

W XIV wieku na przedmieściach Krakowa powstały dwa kolejne miasta: na południu Kazimierz (1335) i na północy Kleparz (1366).

Jako stolica jednego z mocarstw europejskich w XV i XVI wieku, Kraków rozwijał się pod względem architektonicznym, handlowym, rzemieślniczym, kulturalnym i naukowym. Kompleks zamkowy na Wawelu przebudowano i rozbudowano w stylu renesansowym. Odnowiono powstały w 1364 r. uniwersytet. Zbudowany został również Barbakan razem z okręgiem murów miejskich.

Dzieje nowożytne (XVI – XIX wiek)

Kraków po przeniesieniu dworu królewskiego

Po unii polsko-litewskiej i powstaniu Rzeczypospolitej Obojga Narodów Kraków znalazł się na uboczu wielkiego państwa. Sejmy i elekcje nowych monarchów odbywały się pod Warszawą, położoną mniej więcej w połowie drogi między stolicami Korony i Litwy.

Od 1596 r. rozpoczął się proces przenoszenia dworu królewskiego Zygmunta III Wazy z Krakowa do Warszawy, zakończony ok. 1611 r. Warszawa uzyskiwała tytuł miasta rezydencjalnego Jego Królewskiej Mości, jednak Kraków do ostatniego rozbioru Polski pozostawał formalną stolicą Rzeczypospolitej[60][61][62][53][54]. Katedra na Wawelu pozostała miejscem koronacji i pochówków królów Polski, zaś Kraków – stołecznym i królewskim miastem, w którym funkcjonowały pozostałe instytucje stołeczne takie jak np. skarbiec koronny. Nawet w czasach późniejszych wezyr turecki Kara Mustafa, pisał w korespondencji do związanego z Wilanowem Jana III Sobieskiego: „zniszczę Twój Kraków...”.

Wraz z upadkiem Rzeczypospolitej rozpoczął się upadek Krakowa. Zniszczenia wojenne mocno nadszarpnęły pozycję miasta i zahamowały jego rozwój. Po raz pierwszy Kraków został zniszczony przez obce wojska w 1655 r., podczas „potopu szwedzkiego” (przedmieścia ucierpiały jednak mocno już w 1587, podczas próby zdobycia miasta przez arcyksięcia Maksymiliana III Habsburga). W latach 1656–1657 nastąpiło kolejne oblężenie miasta, tym razem bronionego przez Szwedów.

Austro-Węgry i Galicja

Mapa Wolnego Miasta Krakowa (1815–1846)

W XVIII w. Kraków był zdobywany przez wojska pruskie, szwedzkie, austriackie i rosyjskie. 24 marca 1794 na rynku krakowskim przysięgę Narodowi złożył naczelnik Tadeusz Kościuszko rozpoczynając tym samym powstanie.

15 czerwca 1794 r. do Krakowa wkroczyły wojska pruskie. Prusacy obsadzili Wawel i założyli tam składy wojskowe. Wtedy to dokonał się rabunek polskich klejnotów i insygniów koronacyjnych ze skarbca koronnego, które zostały przewiezione do Berlina, a następnie częściowo włączone do skarbca pruskiego oraz przetopione lub spieniężone na potrzeby wojenne. Prusacy opuścili Kraków w 1795 r.[63].

Po III rozbiorze Polski Kraków zajęli Austriacy. Aleksander Rożniecki – dowódca kawalerii uczestnicząc w wojnie austriacko-polskiej, począwszy od Raszyna, z oddziałem – forpocztą, dotarł do Krakowa 14 lipca 1809 r. (dzień przed ks. Poniatowskim) i przełamał ostatni opór Austriaków przed zwycięskim wkroczeniem księcia.

14 października 1809 r., na mocy traktatu z Schönbrunn, Kraków i Podgórze zostały przyłączone do Księstwa Warszawskiego jako stolica departamentu. W 1813 r. został siedzibą rządu Księstwa Warszawskiego[64]. W latach 1815–1846 stanowił stolicę niewielkiego powierzchniowo, formalnie niepodległego państwa – Rzeczypospolitej Krakowskiej. W tym okresie rozpoczęła się gruntowna modernizacja i przebudowa miasta, które wciąż tkwiło w średniowiecznym układzie urbanistycznym. Zburzono większość murów miejskich, zasypano fosę, na miejscu której powstał park – Planty. Po powstaniu krakowskim, zorganizowanym przeciwko dominacji austriackiej, ale i faktycznie przeciwko trzem zaborcom naraz (czyli tzw. „państw opiekuńczych” Rzeczypospolitej Krakowskiej), miasto zostało w 1846 r. zaanektowane przez Austrię, w której granicach pozostawało aż do 1918 r. Nazwę Rzeczpospolita Krakowska zastąpiono nową: Wielkie Księstwo Krakowskie. Odtąd cesarz austriacki używał tytułu Wielki Książę Krakowa.

W 1850 wielki pożar zniszczył ok. 10% powierzchni miasta.

Według austriackiego spisu ludności z 1900 r. w 2099 budynkach w Krakowie na obszarze 832 hektarów mieszkały 91 323 osoby, z czego 64 209 (70,3%) było katolikami, 25 670 (28,1%) wyznawcami judaizmu, 727 (0,8%) grekokatolikami, a 717 (0,8%) innej religii lub wyznania, 78 563 (86%) było polsko-, 6576 (7,2%) niemiecko-, 219 (0,2%) rusko-, a 1092 (1,2%) innojęzycznymi[65].

XX wiek

Początek XX wieku i dwudziestolecie międzywojenne

Nowy ratusz (Magistrat) d. miasta Podgórza, które do 1915 r. było samodzielnym miastem.

W początku nowego stulecia zaszły w Krakowie poważne zmiany – również w infrastrukturze technicznej miasta. 14 lutego 1901 r. – za prezydentury Józefa Friedleina – otwarto miejskie wodociągi wówczas imienia Franciszka Józefa. Zbiornik na wodę zbudowano u podnóża kopca Kościuszki, 49 m nad poziomem Rynku. woda spływała do miasta rurą o średnicy 70 cm i wypełniała sieć wodociągową o długości 66 kilometrów. Początkowo, w liczącym 80 tys. mieszkańców Krakowie, przypadał statystycznie w ciągu doby jeden litr wody wodociągowej na osobę[66].

12 lipca 1903 r. Kraków nawiedziła powódź – największa od 1813. Stan Wisły w mieście osiągnął 4 m 52 cm. Zagrożony zerwaniem był most Podgórski, woda zagroziła też gazowni miejskiej. Od Podgórza, przez tereny Zawiśla, Zwierzyniec, Błonia krakowskie, aż do Nowej Wsi i Łobzowa powstało ogromne rozlewisko z połączonych wód Wisły, Wilgi i Rudawy. W zalanych dzielnicach komunikacja odbywała się łodziami i tratwami. Pod wpływem tej klęski żywiołowej postanowiono przeprowadzić regulację Rudawy w połączeniu z wytyczeniem jej nowego koryta. Projekt został zrealizowany w latach 1903–1910. Nowe ujście Rudawy zostało umieszczone pod kątem prostym do Wisły, skutkiem czego odcięta została część zabudowań klasztoru Norbertanek. Zburzono też ostatni w Krakowie młyn. Znacznym zmianom uległo również bezpośrednie otoczenie klasztoru – powstał nasyp i grobla z nową drogą oraz wysoki most. Przemiany te spowodowały liczne protesty miłośników zabytków[67]. W latach 1910–1915 ogłoszono i częściowo wprowadzono plan regulacyjny Wielkiego Krakowa, w ramach którego włączono w granice administracyjne Krakowa znajdujące się w jego otoczeniu miasta, osady i wsie.

W 1915 r. włączono do Krakowa Podgórze, miasto założone w 1784 r. na przeciwległym brzegu Wisły.

6 sierpnia 1914 r. wyruszyła z Krakowa I Kompania Kadrowa z Józefem Piłsudskim na czele. Było to pierwsze polskie wojsko od czasów rozbiorów Polski. I Kompania przekroczyła granicę Kongresówki z zamiarem wyzwolenia pozostałej części Rzeczypospolitej.

W początku 1918 r. wzmogły się w Krakowie nastroje niepodległościowe, czego wyrazem była manifestacja 20 stycznia. Sytuację pogorszyło ogłoszenie 11 lutego postanowień traktatu brzeskiego. Demonstracje rozpoczęły się 12 lutego od zdemolowania konsulatu pruskiego, a 18 lutego odbyła się wielka manifestacja protestacyjna na Rynku Głównym. Strajk podjęli kolejarze, którzy zatrzymali w okolicach Chrzanowa pociąg z wojskiem skierowanym do miasta przez zaniepokojone władze austriackie. Na ogrodzeniu parceli na rogu Rynku Głównego i ul. św. Jana oraz na drzewach wzdłuż linii A–B pojawiły się plakaty z napisami godzącymi w zaborcę, które zdjęto dopiero pod groźbą użycia broni. 12 października, w odpowiedzi na manifest Rady Regencyjnej, krakowska Rada Miejska odbyła uroczyste posiedzenie, podczas którego w pełni poparła jego treść. 15 października delegaci polscy w wiedeńskim parlamencie złożyli deklarację, iż odtąd uważają się za obywateli wolnej i zjednoczonej Polski. Wydział Krajowy zwołał następnie w Krakowie posłów sejmowych i do Rady Państwa, którzy 28 października powzięli uchwałę głoszącą, że ziemie polskie w obrębie byłej monarchii austriackiej należą już do Państwa Polskiego, oraz że dla ziem tych tworzy się Komisję Likwidacyjną[68].

28 X 1918 powstała w Krakowie Polska Komisja Likwidacyjna z Wincentym Witosem na czele i przejęła pełnię władzy w mieście. Kraków, w wyniku masowej akcji rozbrajania żołnierzy austriackich stał się pierwszym (obok Tarnowa) wolnym od władzy zaborczej miastem Rzeczypospolitej. 31 października po południu pojawiły się w mieście afisze informujące krakowian o tym radosnym fakcie[68].

W dwudziestoleciu międzywojennym, tuż po odzyskaniu niepodległości, polskie władze centralne uznały wawelski zamek za gmach reprezentacyjny Rzeczypospolitej, oddany do użytku Naczelnika Państwa, a następnie dla Prezydenta RP – uchwałą Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej z 1921 r., zespół urbanistyczny na Wawelu stał się jedną z oficjalnych Rezydencji Prezydenta Polski. Do dzisiaj zachował się apartament Prezydenta RP Ignacego Mościckiego.

Najstarsza część przedwojennego gmachu Biblioteki Jagiellońskiej (1931-39), utworzonej w 1364 r.
Kopiec Piłsudskiego (1938 r.) – największy z pięciu istniejących do dziś krakowskich kopców, usypany w latach 1934–1937

Jesienią 1923 r., w wyniku pogarszającej się sytuacji ekonomicznej i konfliktów społecznych, doszło w Krakowie do krwawych starć ulicznych. 5 listopada proklamowano strajk generalny. 6 listopada pod budynkiem Kasy Chorych (Dom Robotniczy) przy ul. Dunajewskiego o godz. 9 doszło do pierwszych starć z policją (rannych zostało 20 policjantów). Później uzbrojony tłum zaatakował kordon policyjny i wojskowy, spychając funkcjonariuszy ku ul. Szewskiej. Doszło do otoczenia i rozbrojenia kompanii wojska. Uzbrojeni w zdobytą broń demonstranci i bojówkarze ruszyli ul. Szczepańską na Rynek i obsadzili Planty. W godzinach przedpołudniowych doszło już do regularnych walk z użyciem broni palnej. Ostrzelany został szwadron ułanów wysłany w rejon ul. Dunajewskiego. Z okien domów i zza filarów Sukiennic ostrzelano inny szwadron, stojący na Rynku obok Odwachu. Wojskowa komenda miasta wysłała do walki trzy samochody pancerne. Jeden z nich, pozbawiony wsparcia piechoty, został zdobyty przez demonstrantów. Koło południa strzały zaczęły cichnąć. Cała zachodnia część miasta znalazła się pod kontrolą strajkujących. W budynku Kasy Chorych przetrzymywano jako jeńców rozbrojonych i rannych żołnierzy. W warunkach chaosu i braku informacji władze poleciły wojsku i policji zaprzestania ognia i wycofania się z ulic. Przystąpiono do negocjacji. Strajkujący unieruchomili gazownię i elektrownię, w wyniku czego już o godz. 17 miasto zaczęło pogrążać się w zupełnych ciemnościach. Walki w Krakowie, zwane powstaniem krakowskim spowodowały śmierć 14 oficerów i żołnierzy; rannych zostało 101 wojskowych i 38 policjantów. Po stronie demonstrantów padło również 14 zabitych. Zginęły też 4 przypadkowe osoby cywilne, a kilkadziesiąt zostało rannych. Ponadto zabito 61 koni, a 70 raniono[69].

W marcu 1936 r. podczas tłumienia strajku w Polskich Zakładach Gumowych „Semperit” i późniejszych demonstracji ulicznych zginęło 8 osób, a 46 osób, w tym 26 policjantów, zostało rannych[70].

Okupacja hitlerowska

Wojska niemieckie zajęły miasto 6 dni po rozpoczęciu II wojny światowej. W nalocie na krakowskie lotnisko Rakowice–Czyżyny uczestniczyło 150 samolotów Luftwaffe[71]. Pierwszym polskim lotnikiem, który poderwał samolot do walki z hitlerowskimi Niemcami był pilot krakowskiego dywizjonu, kpt. pilot Mieczysław Medwecki. Zginął w walce. Podporucznik Gnyś oraz plutonowy pilot Flanel, zestrzelili kolejno i w walce z niemieckim wrogiem, dwie hitlerowskie maszyny. Były to pierwsze polskie zwycięstwa powietrzne podczas II wojny światowej. W pierwszym dniu wojny, piloci krakowskiego II Pułku Lotniczego zestrzelili w sumie pięć niemieckich samolotów[72].

W czasie okupacji hitlerowskiej (1939–1945) Kraków funkcjonował jako stolica Generalnego Gubernatorstwa. W marcu 1941 okupant niemiecki zamknął w getcie krakowskim około 60 tys. osób uznanych za Żydów według rasistowskich ustaw norymberskich (25% wszystkich mieszkańców Krakowa). Więźniowie getta zostali zamordowani w trakcie akcji likwidacyjnej (13 – 14 marca 1943) i w obozach koncentracyjnych w Płaszowie, Bełżcu i Auschwitz. W wyniku tej akcji eksterminacyjnej po II wojnie światowej ocalało około tysiąca krakowskich Żydów[73].

Zagrabiono i wywieziono do Niemiec wiele dzieł sztuki, z których duża część nie powróciła do kraju[74]. Kraków odniósł niewielkie straty podczas bombardowania miasta przez lotnictwo Armii Czerwonej.

W 1939 r. powstała w Krakowie pierwsza w Polsce organizacja konspiracyjna podczas II wojny światowej, Organizacja Orła Białego[75]. Oprócz Krakowskiego Okręgu Armii Krajowej, działała m.in. organizacja harcerska „Szare Szeregi”[76][77], której naczelnictwo mieściło się w Krakowie po upadku powstania warszawskiego[78]. Działalność prowadziły inne, liczne ugrupowania konspiracyjne[79][80]. Istotną rolę w okupowanym mieście odgrywało też konspiracyjne życie kulturalne i oświatowe. Przy ul. Łobzowskiej 6, w sklepie księgarsko-papierniczym, prowadzonym przez Spółdzielnię Księgarską „Czytelnik”, mieścił się punkt spotkań literatów, gdzie zaopatrywano się w podziemną prasę i publikacje. Tam też udzielano materialnego wsparcia pisarzom i artystom krakowskim, wykorzystując dochody sklepu. Okręgowa komórka Tajnej Organizacji Nauczycielskiej miała siedzibę przy pl. Nowym, w lokalu Spółdzielni Księgarskiej „Szkolnica”. Zajmowano się tam dystrybucją podręczników do tajnego nauczania (punkt odbioru dla nauczycieli mieścił się przy pl. Nowym 7 i w sklepie drogeryjnym przy ul. Siennej 7), a także wydawaniem w postaci powielanych skryptów wyczerpanych już podręczników dla klas gimnazjalnych (gotowe skrypty przenoszono do sklepu przy ul. Szewskiej 13, gdzie był zorganizowany punkt rozdziału). Mieścił się tam też punkt kierowania kandydatów na tajne komplety uniwersyteckie. Było to także miejsce spotkań krakowskich literatów, takich jak np. Kazimierz Czachowski, Tadeusz Kudliński, Tadeusz Seweryn, Jan Wiktor, Wojciech Żukrowski; bywał tam też prof. Stanisław Pigoń. Na podstawie zachowanych materiałów Okręgowego Biura Szkolnego w Krakowie, sama tylko „Szkolnica” przekazała w okresie okupacji ok. 30 tys. egzemplarzy książek i podręczników dla tajnej oświaty. Ważną formą pomocy było też wysyłanie paczek żywnościowych do obozów jenieckich oraz opieka nad wysiedlonymi z Warszawy po upadku powstania nauczycielami. Jednym z głównych dostawców uratowanych przed zniszczeniem podręczników była księgarnia Stefana Kamińskiego przy ul. św. Jana 3. Wykupywał on z rąk niemieckich całe księgozbiory z likwidowanych księgarń i bibliotek. Było to też kolejne miejsce konspiracyjnych spotkań ludzi podziemnej kultury i oświaty[81].

Obalanie pomnika Adama Mickiewicza przez Niemców 17 sierpnia 1940 r.

Kraków miał się stać miastem niemieckim nie tylko z nazwy i składu narodowościowego ludności, ale także z wyglądu zewnętrznego. W tym celu okupant planował zniszczenie polskiego dorobku kulturowego i wyeksponowanie własnej tradycji historycznej. Urbanistyczne „porządkowanie” miasta Niemcy zaczęli od wyburzeń w rejonie Wawelu – ówczesnej siedziby gubernatora dr Hansa Franka. W latach 1940–1941 rozebrano np. kamienicę czynszową zw. „Dębno” u zbiegu ul. Grodzkiej i ul. Podzamcze. Na Kazimierzu zburzono też kilka kamienic, aby odsłonić widok na kościół Bożego Ciała. Pewne zmiany wprowadzono i na samym Wawelu (np. nowy wjazd i brama). Szczególnym zainteresowaniem niemieckich budowniczych cieszyła się jednak zachodnia dzielnica miasta. Spektakularnym osiągnięciem urbanistyki germańskiej miała być reprezentacyjna dzielnica rządowa (Regierungsviertel). Planowano mianowicie wzniesienie na Błoniach ogromnego, monumentalnego kompleksu gmachów rządowych, nad którym w dalszej perspektywie miały dominować pomniki chwały niemieckiego oręża. Już w 1941 r. Hans Frank polecił zrównać z poziomem terenu kopce Kościuszki i Piłsudskiego, aby na ich miejscu mogły stanąć owe monumenty, ale do realizacji tego planu nie doszło. Okupanci nie zdążyli również rozbudować ratusza, ani też przebudować Rynku Głównego w duchu germańskim. Pozostały tylko plany i szkice[82]. W mieście przeprowadzano akcje sabotażowe i likwidacyjne[83][84] (np. zamach na wyższych oficerów SS Krügera i Koppego oraz nieudany zamach na Hansa Franka) i panowały nastroje powstańcze[85], a do powstania w Krakowie przygotowywało się polskie Podziemie[86]. Między innymi, polskie zgrupowania partyzanckie skoncentrowane wokół Krakowa[87]. Dowództwo Armii Krajowej nie zdecydowało się jednak ostatecznie na ogłoszenie powstania w Krakowie zarówno z uwagi na niewielką liczbę uzbrojenia Polaków w samym mieście i niemożność znaczącego ich dozbrojenia przez tę część Krakowskiego Okręgu AK, który działał poza miastem[88], jak również w wyniku znacznego rozbicia struktur AK w Krakowie w czasie wielkiej łapanki (tzw. „czarna niedziela”), w obrębie której w ciągu jednego dnia aresztowano i wywieziono do obozu koncentracyjnego w Płaszowie 15 tys. krakowian[85][89].

Historia najnowsza

18 stycznia 1945 wojska 1. Frontu Ukraińskiego pod dowództwem marszałka Iwana Koniewa zajęły miasto. Kraków jako jedno z niewielu miast polskich nie odniosło podczas wojny większych strat substancji materialnej, zaś w 1946 roku był trzecim najludniejszym miastem w Polsce po Łodzi i Warszawie[90].

W 1947 r. odbył się w Krakowie proces zbrodniarzy niemieckich z obozu KL Auschwitz prowadzony przed Najwyższym Trybunałem Narodowym.[91]

Aleja Róż – niegdyś reprezentacyjna aleja socrealistycznej dzielnicy przemysłowej Nowej Huty; obecnie większą jej część stanowi deptak

W okresie powojennym postępował silny rozwój terytorialny i ludnościowy miasta. W 1951 r. przyłączono do Krakowa Nową Hutę, która według pierwotnych planów miała stanowić oddzielne miasto[92], zaplanowane jako przeciwieństwo Krakowa, czyli miasto robotnicze bez kościołów i warstwy społecznej inteligencji. Do dzisiaj jednym z historycznych miejsc w tej dzielnicy jest plac Ratuszowy, gdzie w zamysłach budowniczych „socjalistycznego miasta” miała zostać wzniesiona ta instytucja. Od 1 stycznia 1957 do 31 maja 1975 r. miasto Kraków stanowiło oddzielne samodzielne województwo. W 1957 r. miasto zostało odznaczone Orderem Odrodzenia Polski, a w 1966 r. Orderem Budowniczych Polski Ludowej[93].

Kalendarium współczesnych wydarzeń (XX – XXI wiek)

  • Pierwszy szczyt Grupy Wyszehradzkiej na terenie Rzeczypospolitej Polskiej odbył się w 1991 r. w Krakowie, czyli tuż po jej powstaniu, a przyjęte wówczas podczas tego spotkania tezy, zapisano w postaci tzw. Deklaracji Krakowskiej. Następny szczyt Grupy Wyszehradzkiej w Polsce odbył się również w Krakowie w 1993 r.[94]
  • W 2000 r. Kraków uzyskał tytuł Europejskiej Stolicy Kultury.
  • Wizyta Prezydenta USA George’a W. Busha w Polsce 30–31 maja 2003 r. Na Wawelu prezydent Bush przemawiał na temat inicjatywy przeciwko rozprzestrzenianiu broni masowego rażenia (PSI) oraz na temat rozszerzenia polskiego zaangażowania w Iraku[95][96].
  • Uchwałą z 3 sierpnia 2006 r. Senat RP zdecydował o ustanowieniu roku 2007 Rokiem Miasta Krakowa[97].
  • 11 maja 2007 r. rozpoczął się Prezydencki Szczyt Energetyczny z udziałem Prezydenta RP Lecha Kaczyńskiego oraz Prezydentów państw Europy Środkowej i Wschodniej[98].
  • W czerwcu 2007 r. Kraków obchodził 750. rocznicę lokacji miasta.
  • W 2008 r. odbył się w Krakowie Światowy Kongres Górniczy[99]
  • W 2009 r. odbył się w Krakowie szczyt ministrów obrony państw NATO[100], pierwsze tego rodzaju spotkanie na terenie Polski.
  • 18 kwietnia 2010 r. w kościele Mariackim odbyła się uroczystość pogrzebowa zmarłego tragicznie prezydenta Polski Lecha Kaczyńskiego wraz z jego żoną Marią, których trumny następnie pochowano w jednej z krypt katedry na Wawelu.
  • 17 stycznia 2011 r. w Zamku Królewskim na Wawelu, prezydent RP wręczył Ordery Orła Białego twórcom kultury, w tym noblistce Wisławie Szymborskiej[101].
  • 2–4 października 2011 r. w Krakowie gościł europejski szczyt gospodarczy pn. Forum Rynku Wewnętrznego (Single Market Forum – SIMFO)[102][103].
  • Podczas polskiej prezydencji w strukturach Unii Europejskiej Kraków został wyznaczony jako[104] jedno z miast goszczących w tym czasie spotkania międzypaństwowe w ramach UE.
  • Od 7 grudnia 2011 r. obowiązuje uchwała Rady Miasta Krakowa[105] o utworzeniu Parku Kulturowego Stare Miasto[106], chroniąca Stare Miasto, wpisane na listę światowego dziedzictwa UNESCO.
  • 7–9 października 2013 r. odbyło się w Krakowie spotkanie prezydentów Polski, Ukrainy oraz prezydentów państw należących do grupy Arraiolos[107].
  • W lutym 2014 r. odbywał się w Krakowie Weimarski Szczyt Gospodarczy[108].
  • 25 maja 2014 r. odbyło się w Krakowie referendum lokalne, w którym mieszkańcy odrzucili dużą większością głosów pomysł ubiegania się o organizację Zimowych Igrzysk Olimpijskich w 2022 r., opowiadając się jednocześnie za budową ścieżek rowerowych, metra oraz stworzeniem systemu monitoringu wizyjnego.
  • 26–31 lipca 2016 r. odbyły się Światowe Dni Młodzieży.
  • W lipcu 2017 r. odbyła się w Krakowie 41. Sesja Komitetu Światowego Dziedzictwa Kulturowego UNESCO[109]
  • W 2018 r. Kraków (wraz z Katowicami) pełnił funkcję gospodarza Kongresu Sieci Miast Kreatywnych UNESCO[110].
  • 26–27 kwietnia 2018 r. odbył się w Krakowie IV Europejski Kongres Samorządów[111]
  • W czerwcu 2019 r. Kraków gościł uczestników 15 Kongresu Organizacji Miast Światowego Dziedzictwa (OWHC). I uzyskał miejsce w Radzie Dyrektorów oraz Prezydenturę w tej organizacji[112][113].
  • W 2023 roku odbędą się w Krakowie sportowe III Igrzyska Europejskie[114].

Demografia

Polityka i administracja

Samorządność miejskiego Krakowa sięga początków lokacji miasta w 1257, choć pierwsze oficjalne wzmianki o radzie miejskiej pochodzą z 1264. Zgodnie ze współczesnym ustrojem kraju Kraków jest miastem na prawach powiatu. Samorządowym organem władzy w Krakowie, sprawującym także funkcje kontrolne, złożonym z radnych pochodzących z wyboru, działającym na podstawie przepisów o samorządzie gminnym oraz o samorządzie powiatowym jest Rada Miasta Krakowa. Mieszkańcy wybierają do Rady Miasta 43 radnych na czteroletnią kadencję. Pracami Rady kieruje wybierany spośród jej członków przewodniczący.

Prezydent Krakowa urzęduje w Pałacu Wielopolskich przy placu Wszystkich Świętych.

Urząd Miasta Krakowa, czyli krakowski magistrat, realizuje ustawowe powinności Gminy Miejskiej Kraków, czyli tak zwane zadania własne i zadania zlecone przez rząd. Magistrat podlega bezpośrednio pod Prezydenta Krakowa.

Władze miasta od 2018

Rada Miasta Krakowa

  • przewodniczący: Dominik Jaśkowiec
  • wiceprzewodniczący: Michał Drewnicki, Rafał Komarewicz, Sławomir Pietrzyk

Konsulaty

Konsulat Generalny Stanów Zjednoczonych Ameryki (ul. Stolarska 9)

W Krakowie funkcjonuje 9 konsulatów generalnych i ponad 20 honorowych (Stan na dzień 31-07-2019) [115]

  • Brazylia Konsulat Federacyjnej Republiki Brazylii (ul. Wrocławska 53)
  • Belgia Konsulat Królestwa Belgii (ul. Marii Grzegorzewskiej 33A)[117]
  • BułgariaKonsulat Republiki Bułgarii (ul. Kazimierza Czapińskiego 3)[118]
  • Chile Konsulat Republiki Chile (ul. Floriańska 3)
  • Chorwacja Konsulat Republiki Chorwacji (ul. Ks. Jerzego Popiełuszki 36)
  • Dania Konsulat Królestwa Danii (ul. Św. Anny 5)
  • Estonia Konsulat Republiki Estońskiej (ul. Floriańska 15)
  • Finlandia Konsulat Republiki Finlandii (ul. Świętej Anny 5)
  • Islandia Konsulat Republiki Islandii (ul. św. Anny 5)
  • Japonia Konsulat Generalny Japonii (ul. Grabowskiego 5)
  • Kazachstan Konsulat Republiki Kazachstanu (ul. H. Siemiradzkiego 5)
  • Litwa Konsulat Republiki Litewskiej (ul. Radzikowskiego 1)
  • Luksemburg Konsulat Wielkiego Księstwa

Luksemburga (ul. Bogusławskiego 7)

  • Łotwa Konsulat Republiki Łotewskiej (ul. Malborska 130)
  • Malta Konsulat Republiki Malty (ul. Karmelicka 30)
  • Meksyk Konsulat Meksykańskich Stanów

Zjednoczonych (ul. Kordylewskiego 11)

  • Mongolia Konsulat Mongolii (ul. Śliczna 30A)
  • Czarnogóra Konsulat Czarnogóry (ul. Papiernicza 2)
  • Holandia Konsulat Królestwa Niderlandów (al. 3 Maja 9)
  • Norwegia Konsulat Królestwa Norwegii (ul. Mosiężnicza 3)
  • Pakistan Konsulat Islamskiej Republiki Pakistanu (ul. Żabiniec 1)
  • Peru Konsulat Republiki Peru (ul. Straszewskiego 28)
  • Szwecja Konsulat Królestwa Szwecji (ul. Św. Anny 5)
  • Włochy Konsulat Republiki Włoskiej (ul. Rynek Główny 12)
  • Urugwaj Konsulat Wschodniej Republiki Urugwaju (ul. Balicka 255)

Podział administracyjny

Dzielnice Krakowa

W XIV w. w Krakowie były 22 ulice, w 1866 już w mieście i na przedmieściach – 113, w 1880 – 135, w 1909 – 161, a w 1926 – 457 ulic.

Od 27 marca 1991 roku Kraków podzielony jest na 18 dzielnic samorządowych oznaczonych cyframi rzymskimi. W roku 2002 Rada Miasta Krakowa uchwaliła formalne przydzielenie krakowskim dzielnicom nazw, obok cyfr (np. Dzielnica I Stare Miasto). Nazwy te obowiązywały dotąd potocznie.

Ratusz d. miasta Kazimierza (1578, 1876)

Powszechnie używany jest historyczny podział miasta z lat 1975-1990 na 4 dzielnice: Śródmieście, Podgórze, Krowodrza, Nowa Huta.

W Krakowie nazwy dzielnic pochodzą w większości od nazw miast, wsi, jurydyk, folwarków, osad itp., tworzących kiedyś oddzielne jednostki osadnicze, a na przestrzeni wieków włączanych w granice administracyjne miasta.

W ujęciu lokalnym Kraków i sąsiadujące miejscowości tworzą aglomerację krakowską. W ujęciu regionalnym mówi się o Krakowskim Obszarze Metropolitalnym (KOM), natomiast w ujęciu ponadregionalnym Kraków jest biegunem wzrostu oddziałującym na sąsiadujące województwa – śląskie, świętokrzyskie oraz podkarpackie[119].

Miasta partnerskie

Miasto prowadzi współpracę międzynarodową z licznymi miastami partnerskimi i bliźniaczymi, w tym[120]:

Miasta bliźniacze:

Miasta partnerskie:

Współpraca miast bez umowy:

  • 16 kwietnia 1997 r. Rada Stołecznego Królewskiego Miasta Krakowa podjęła Uchwałę o współpracy partnerskiej z czeczeńską stolicą Groznym. W związku z działaniami wojennymi, prowadzonymi na terenie Czeczenii, umowa ta nie została nigdy parafowana przez władze Groznego. Na terenie Krakowa znajdowały się niektóre instytucje tej nieuznawanej Republiki oraz Czeczeński Ośrodek Informacyjny (siedziba przy Rynku Głównym), traktowany przez zainteresowanych jako swoista Ambasada Czeczenii w Polsce.

Gospodarka

W wrześniu 2019 r. wskaźnik bezrobocia rejestrowanego w Krakowie wynosił 2,1%[122].

Gmach PKO w Krakowie (1922-1924), proj. arch. Adolf Szyszko-Bohusz i A. Tichy

Według raportu inwestycyjnego Konferencji ds. Handlu i Rozwoju ONZ (UNCTAD) z 2011 roku Kraków jest najlepszym miejscem na świecie do lokowania centrów usług dla biznesu[123]. W kwietniu 2012 r. Kraków znalazł się w gronie 120 najatrakcyjniejszych miast świata (tzw. lista hot spots dotycząca konkurencyjności biznesowej) w ujęciu jednostki badawczej Economist Intelligence Unit wykonującej badania na zlecenie banku Citi Handlowy[124][125]. Brytyjski think tank Globalization and World Cities (GaWC), badający wzajemne stosunki pomiędzy miastami świata w kontekście globalizacji, uznał natomiast Kraków za miasto 12. kategorii ("Sufficiency"), plasując go w rankingu polskich miast za Warszawą (kategoria 3. - "Alpha") oraz Wrocławiem i Poznaniem (kategoria 10. - "Gamma-")[126].

Na przestrzeni swych dziejów Kraków zawsze był i współcześnie nadal jest lokalnym, regionalnym i ponadregionalnym biegunem wzrostu społeczno-gospodarczego[127].

W końcu grudnia 2009 r. liczba zarejestrowanych bezrobotnych w Krakowie obejmowała ok. 16 tys. mieszkańców, co stanowi stopę bezrobocia na poziomie 4,2% do aktywnych zawodowo[128].

Na „Liście 500 Największych Firm w Polsce”, publikowanej przez tygodnik „Polityka” w 2012 znajdowało się 21 przedsiębiorstw z siedzibą w Krakowie, w tym 3 z pierwszej dwudziestki: Tesco Polska, BP Polska i Grupa Philip Morris Polska (znajdujących się odpowiednio na 12, 13 i 17 miejscu). Stolica Małopolski może również pochwalić się dobrze rozwiniętą siecią usług bankowych. Siedem banków ulokowało w niej swoje centrale, a czterdzieści innych otworzyło w Krakowie oddziały[129].

Agencja ratingowa Standard & Poor’s potwierdziła w grudniu 2012 r. ocenę wiarygodności kredytowej Krakowa na poziomie A – z perspektywą stabilną. Jest to najwyższa możliwa w tej chwili do uzyskania ocena ratingowa Krakowa równa ocenie kraju. Analitycy zapowiadają, że podniesienie ratingu Polski mogłoby skutkować także podniesieniem noty dla Krakowa. Równie wysoką oceną spośród innych ocenionych przez agencję miast w Polsce uzyskały jedynie Katowice[130].

Kraków zaliczono do Top 10 Dużych Miast Europejskich – Przyjaznych dla biznesu, w rankingu 2018/19 raportu „Financial Timesa” European Cities & Regions of the Future.[131]

Usługi biznesowe

Siedziby firm State Street i Lufthansa Global Business Services – pierwszego centrum usług wspólnych w Krakowie – przy ul. Puszkarskiej

Kraków jest największym pod względem zatrudnienia skupiskiem firm z sektora usług biznesowych w Polsce[132]. Według danych Związku Liderów Sektora Usług Biznesowych (ABSL) w I kwartale 2017 r. w Krakowie i na terenie centrum biurowego Kraków Business Park w Zabierzowie działało 157 firm z tego sektora, które zatrudniały ogółem ok. 55,8 tys. pracowników[133]. Wśród nich znajdowały się centra usług wspólnych, podmioty świadczące usługi w zakresie outsourcingu procesów biznesowych (BPO), rozwiązań informatycznych oraz centra badawczo-rozwojowe. Większość z nich to oddziały firm międzynarodowych[134].

Branża usług biznesowych rozwija się w Krakowie od lat 90. XX wieku. W 1993 r. powstała polska spółka informatyczna Comarch, w 1996 r. firma PriceWaterhouse zaczęła świadczyć usługi BPO dla koncernu BP, a w 1998 r. na terenie krakowskiej specjalnej strefy ekonomicznej rozpoczęło działalność centrum badawczo-rozwojowe firmy Motorola[135]. W 2003 r. w mieście powstało pierwsze centrum usług wspólnych, Airline Accounting Center (od 2013 pod nazwą Lufthansa Global Business Services)[135].

W latach 2010–2016 średni roczny wzrost zatrudnienia w sektorze usług biznesowych w Krakowie wynosił ok. 20%[136]. Wiele firm rozpoczynało działalność w mieście od prostych procesów takich jak księgowość, wsparcie IT czy telefoniczna obsługa klienta. Obecnie aglomeracja krakowska uznawana jest za rynek dojrzały, tj. stopień zaawansowania świadczonych usług jest w wielu firmach taki sam, jak w Stanach Zjednoczonych i Europie Zachodniej[137].

W 2009 r. w raporcie „Top 50 Emerging Global Outsourcing Cities” firmy doradczej Tholons Kraków znalazł się na 4. miejscu na świecie i pierwszym w Europie jako najbardziej atrakcyjna nowa lokalizacja dla prowadzenia działalności outsourcingowej[138]. W 2014 r. został uznany przez tę samą firmę za 9. najlepsze miejsce dla świadczenia tego rodzaju usług na świecie i 1. w Europie[139].

Transport

Autostrada A4 w Krakowie
Dworzec PKP Kraków Główny, widok z peronu 2
Autobus miejski Solaris Urbino 12
Tramwaj wyjeżdżający z tunelu
Przystanek Politechnika w tunelu KST

Na podstawie zbieranych od 2006 anonimowych danych o podróżach z urządzeń nawigacyjnych firmy TomTom, producent w 2010 r. obliczył, że wśród 59 miast Europy Kraków zajmuje 30. miejsce pod względem największego udziału głównych dróg (21,2%), na których prędkość poruszania bywa mniejsza niż 70% ograniczenia prędkości[140][141][142].

Drogowy

Kraków jest węzłem transportowym. Przez miasto przechodzą drogi krajowe i europejskie: droga krajowa nr 4, droga krajowa nr 7, droga krajowa nr 44, droga krajowa nr 52, droga krajowa nr 75, droga krajowa nr 79, droga krajowa nr 94, a w relacji wschód-zachód, południowym obejściem miasta, przebiega autostrada A4. Przez miasto przebiega także droga ekspresowa S7 (Węzeł Igołomska) oraz droga wojewódzka nr 776, droga wojewódzka nr 780 i droga wojewódzka nr 794[143].

W obrębie miasta znajduje się 14 mostów na Wiśle, łączących dzielnice południowe z północnymi (11 drogowych i 3 kolejowe), oraz kładka pieszo-rowerowa.

Przez Wisłę w Krakowie przebiega Droga Wodna Górnej Wisły – śródlądowy szlak żeglugowy.

Kolejowy

Kraków jest jednym z większych w Polsce węzłów kolejowych. Ma połączenia z większością miast w kraju, w tym szybkie połączenia składami Pendolino z Warszawą i Gdańskiem (PKP InterCity), dodatkowo połączenia międzynarodowe z Wiedniem, Pragą, Budapesztem oraz Lwowem. Połączenie z Pragą jest również realizowane przez firmę Leo Express – autobusem na odcinku Kraków – KatowiceBogumin, a następnie pociągiem do Pragi.

Dworzec Kraków Główny położony jest w ścisłym centrum miasta – przy ul. Lubicz na północny wschód od Rynku. Wraz z Małopolskim Dworcem Autobusowym przy ul. Bosackiej i zespołem komunikacji miejskiej (autobusy, podziemny szybki tramwaj) oraz połączeniem do lotniska w Balicach (ponownie otwarte w drugiej połowie 2015 roku po modernizacji), tworzy on kompleks zwany Krakowskim Centrum Komunikacyjnym.

Dworcem jest również Kraków Płaszów, położony w południowo-wschodniej części miasta. Nowa Huta pozbawiona jest kolejowych połączeń pasażerskich, choć działa duża stacja przeładunkowa.

Połączenia kolejowe wewnątrz aglomeracji krakowskiej obsługiwane są przez EZT. Trasę do Wieliczki i na lotnisko w Balicach obsługują pociągi Kolei Małopolskich.

Zbiorowy transport miejski

Pierwsza linia szynowego tramwaju konnego powstała w Krakowie w 1882 r., zastępując funkcjonującą od co najmniej kilkunastu lat linię omnibusową. W 1927 r. uruchomiono pierwszą linię autobusową. Obecnie autobusy miejskie są w większości własnością Miejskiego Przedsiębiorstwa Komunikacyjnego S.A. w Krakowie, na dwunastu liniach kursują pojazdy należące do firmy Mobilis. W Krakowie kursuje 27 stałych linii tramwajowych; obsługą autobusową objęte są natomiast 63 linie miejskie dzienne, 63 podmiejskie, 15 nocnych (w tym 4 aglomeracyjne), 7 przyspieszonych (w tym 2 aglomeracyjne) i 9 dodatkowych (wspomagających)[144].

W 2008 r., otwarty został tunel Krakowskiego Szybkiego Tramwaju. Jest to pierwszy w Polsce tunel, w którym może poruszać się tramwaj. W 2009 r. w Krakowie na Wiśle uruchomiono tramwaj wodny.

Lotniczy

Lotniska

Port lotniczy Kraków-Balice

Kraków Airport im. Jana Pawła II (nazwa ta obowiązuje od 4 września 2007) jest drugim pod względem ruchliwości lotniskiem w Polsce – w 2018 r. obsłużył 6,77 mln pasażerów. Posiadające jedną 2550-metrową drogę startową lotnisko jest ulokowane w Balicach, 11 km na zachód od centrum miasta i pozostaje współużytkowane jako wojskowa baza lotnicza.

Krakowski port lotniczy oferuje połączenia z 100 portami lotniczymi na świecie. Port ma dwa terminale: T4 międzynarodowy i krajowy oraz terminal „VIP” (dawniej „T2”). Jako pierwsze lotnisko w Polsce uruchomiło połączenie kolejowe z centrum miasta, obsługiwane szynobusami „Balice Ekspres”. Jego przydatność była w przeszłości kontestowana, ze względu na znaczne oddalenie między stacją końcową a terminalem lotniska (kilkaset metrów). W chwili obecnej zatrzymują się wewnątrz budynku naprzeciwko terminala międzynarodowego, połączonego z nim kładką dla pieszych.

Lotnisko Kraków-Pobiednik Wielki

Na granicy administracyjnej miasta Krakowa w Pobiedniku Wielkim znajduje się lotnisko sportowe z trawiastym polem wzlotów: Lotnisko Kraków-Pobiednik Wielki, zarządzane przez Aeroklub Krakowski. W ramach aeroklubu działają sekcje samolotowa, szybowcowa, spadochronowa, balonowa i modelarska.

Lądowiska

Lądowisko Rakowice-Czyżyny

Lądowisko powstałe na byłym lotnisku Kraków-Rakowice-Czyżyny przy Muzeum Lotnictwa Polskiego w Krakowie, pierwsze lotnisko Krakowa i jedno z najstarszych lotnisk wojskowych na świecie, czynne od 1912 do 1960 r., rozformowane i częściowo zabudowane osiedlem i ulicami, zostało wskrzeszone latem 2003 na potrzeby pikniku lotniczego przez Muzeum Lotnictwa Polskiego. Odbywający się pod koniec czerwca Małopolski Piknik Lotniczy stał się corocznym międzynarodowym festynem, podczas którego samoloty do 7500 kg i śmigłowce ponownie korzystają z betonowej drogi startowej na kierunku 26 o wymiarach 720 × 60 m.

Lądowiska sanitarne

W 2011 r. oddano do użytku dwa lądowiska sanitarne dla śmigłowców: przy os. Złotej Jesieni lądowisko Kraków-Szpital im. Rydygiera i przy os. Na Skarpie lądowisko Kraków. Rok później otworzono kolejne trzy, dwa przy ul. Prądnickiej: lądowisko Kraków-Narutowicza i lądowisko Kraków-Szpital im. Jana Pawła II, oraz przy ul. Mikołaja Kopernika lądowisko Kraków-CUMRIK. W 2016 uruchomione zostało lądowisko przy szpitalu dziecięcym w Prokocimiu[145].

Lądowisko śmigłowcowe

W 2013 przy ul. Bolesława Śmiałego oddano do użytku prywatne, śmigłowcowe lądowisko Kraków-Węzeł Tyniecki.

Architektura

Bezpieczeństwo publiczne

W Krakowie znajduje się centrum powiadamiania ratunkowego, które obsługuje zgłoszenia alarmowe kierowane do numerów alarmowych 112, 997, 998 i 999[146].

Opieka zdrowotna

Budynek Szpitala Zakonu Bonifratrów na krakowskim Kazimierzu z 1898–1901 r. zaprojektowany przez Teodora Talowskiego (ul. Trynitarska 11)

Kraków jest znaczącym ośrodkiem medycznym w południowej Polsce z wielowiekowymi tradycjami.

W 2019 roku Kraków, jako jedyne miasto z Polski, znalazł się w rankingu stu najlepszych miast na świecie pod względem opieki szpitalnej, przygotowanym przez brytyjską firmę Medbelle, która zajmuje się dostarczaniem technologii medycznych.[147]

Wykaz szpitali publicznych[148][149] (2012):

  • Narodowe Centrum Radioterapii Hadronowej ;
  • Centrum Onkologii Instytut im. M. Skłodowskiej-Curie;
  • Szpital Uniwersytecki w Krakowie
    • Klinika Neurotraumatologii, Klinika Neurochirurgii, Klinika Neurologii – ul. Botaniczna 3
    • Klinika Urologii – ul. Grzegórzecka 18
    • Klinika Chorób Metabolicznych – ul. Kopernika 15
    • Klinika Nefrologii – ul. Kopernika 15 c
    • I Klinika Kardiologii i Nadciśnienia Tętniczego, II Klinika Kardiologii, Klinika Endokrynologii, Klinika Hematologii ul. Kopernika 17
    • Klinika Dermatologii – ul. Kopernika 19a
    • Zespół Oddziałów Klinicznych Klinik Chirurgii Ogólnej, Naczyniowej, Endoskopowej, Medycyny Ratunkowej i Obrażeń Wielonarządowych – ul. Kopernika 21
    • Klinika Psychiatrii Dorosłych, Klinika Psychiatrii Dzieci i Młodzieży – ul. Kopernika 21a
    • Klinika Endokrynologii Ginekologicznej, Klinika Ginekologii i Niepłodności, Klinika Ginekologii i Położnictwa Septycznego, Klinika Ginekologii Położnictwa i Onkologii, Klinika Neonatologii – ul. Kopernika 23
    • Klinika Okulistyki i Onkologii Okulistycznej – ul. Kopernika 38
    • Klinika Chirurgii Ogólnej i Gastroenterologicznej – ul. Kopernika 40
    • Klinika Alergii i Immunologii, Klinika Pulmonologii – ul. Skawińska 8
    • Klinika Chorób Wewnętrznych i Geriatrii, Klinika Gastroenterologii, Oddział Kliniczny Leczenia Bólu Opieki Paliatywnej i Farmakologii Klinicznej, Klinika Onkologii – ul. Braci Jana i Jędrzeja Śniadeckich 10
    • Klinika Otolaryngologii – ul. Braci Jana i Jędrzeja Śniadeckich 2
    • Klinika Gastroenterologii i Hepatologii, Klinika Chorób Zakaźnych – ul. Braci Jana i Jędrzeja Śniadeckich 5
  • Uniwersytecka Klinika Stomatologiczna w Krakowie
  • Uniwersytecki Szpital Dziecięcy w Krakowie
  • Wojewódzki Szpital Okulistyczny w Krakowie
  • Wojewódzki Specjalistyczny Szpital Dziecięcy św. Ludwika
  • Krakowski Szpital Specjalistyczny im. Jana Pawła II
    • Centrum Interwencyjnego Leczenia Chorób Serca i Naczyń z Pododdziałem Kardiologii Interwencyjnej
    • Wojewódzkie Centrum Diagnostyki i Terapii Wirusowych Zapaleń Wątroby i Hepatologii z Pododdziałem Wirusowego Zapalenia Wątroby i Hepatologii
  • Szpital Specjalistyczny im. Józefa Dietla
  • Szpital Miejski Specjalistyczny im. Gabriela Narutowicza
  • Szpital Specjalistyczny im. Stefana Żeromskiego
  • Szpital Kliniczny im. dr. Józefa Babińskiego
  • Krakowskie Centrum Rehabilitacji i Ortopedii
  • Szpital Położniczo-Ginekologiczny Ujastek
  • 5 Wojskowy Szpital Kliniczny z Polikliniką im. Mariana Garlickiego
  • Szpital MSWiA w Krakowie
  • Szpital Zakonu Bonifratrów św. Jana Grandego.

Wykaz szpitali niepublicznych (2012):

Edukacja

I Liceum Ogólnokształcące – najstarsza w Polsce szkoła średnia o charakterze świeckim

W Krakowie znajdują się liczne placówki oświatowe: przedszkola, szkoły podstawowe, gimnazja, licea ogólnokształcące, zespoły szkół zawodowych (w skład których wchodzą technika, licea profilowane i szkoły zawodowe), szkoły wyższe, instytuty, szkoły muzyczne oraz placówki oświatowe innego typu (szkoły sportowe, centra kultury, punkty kursów językowych itp.).

Jednostki ogólnopolskie

Główne jednostki naukowe-dydaktyczne

W Krakowie istnieją liczne uczelnie, w tym 10 uczelni publicznych i dwie uczelnie kościelne (uczelnie niepubliczne z przywilejami uczelni publicznych).

Wykaz krakowskich uczelni publicznych przedstawia się następująco:

uniwersytety ogólne:

  1. Uniwersytet Jagielloński

uniwersytety przymiotnikowe:

  1. Uniwersytet Ekonomiczny
  2. Uniwersytet Pedagogiczny im. Komisji Edukacji Narodowej
  3. Uniwersytet Rolniczy im. Hugona Kołłątaja

politechniki:

  1. Politechnika Krakowska im. Tadeusza Kościuszki

akademie:

  1. Akademia Górniczo-Hutnicza (uniwersytet techniczny)
  2. Akademia Muzyczna
  3. Akademia Sztuk Pięknych im. Jana Matejki
  4. Akademia Wychowania Fizycznego im. Bronisława Czecha
  5. Akademia Sztuk Teatralnych im. Stanisława Wyspiańskiego w Krakowie (do 30.09.2017: Państwowa Wyższa Szkoła Teatralna im. Ludwika Solskiego)

uczelnie kościelne o uprawnieniach uczelni publicznych:

  1. Uniwersytet Papieski Jana Pawła II (posiada uprawnienia uniwersytetu przymiotnikowego)
  2. Akademia Ignatianum (dawniej Wyższa Szkoła Filozoficzno-Pedagogiczna „Ignatianum”)

uczelnie niepubliczne:

  1. Krakowska Akademia im. Andrzeja Frycza Modrzewskiego
  2. Wyższa Szkoła Europejska im. ks. Józefa Tischnera
  3. Wyższa Szkoła Zarządzania i Bankowości
  4. Wyższa Szkoła Ekonomii i Informatyki
  5. Wyższa Szkoła Ubezpieczeń
  6. Wyższa Szkoła Gospodarki i Zarządzania
  7. Małopolska Wyższa Szkoła im. Józefa Dietla
  8. Krakowska Wyższa Szkoła Promocji Zdrowia
  9. APEIRON Wyższa Szkoła Bezpieczeństwa Publicznego i Indywidualnego

Główne jednostki badawcze

Instytut Botaniki im. Władysława Szafera PAN
  • Instytut Gospodarki Surowcami Mineralnymi i Energią PAN
  • Instytut Systematyki i Ewolucji Zwierząt PAN
  • Instytut Archeologii i Etnologii PAN o/Kraków
  • Instytut Fizjologii Roślin im. Franciszka Górskiego PAN
  • Instytut Matematyczny PAN
  • Instytut Systematyki i Ewolucji Zwierząt w Krakowie
  • Obserwatorium Sejsmologiczne Instytutu Geofizyki PAN
  • Ośrodek Badawczy w Krakowie Instytutu Nauk Geologicznych PAN
  • Pracownia Instytutu Sztuki PAN
  • Pracownia Języka Prasłowiańskiego Instytutu Slawistyki PAN
  • Pracownia Krakowska Instytutu Historii Nauki PAN
  • Pracownia Słownika Historyczno-Geograficznego Małopolski w Średniowieczu PAN
  • Zakład Bibliografii Bieżącej PAN
  • Zakład Geomorfologii i Hydrologii Gór i Wyżyn PAN
  • Zakład Polskiego Słownika Biograficznego PAN
  • Ośrodek Badawczo-Rozwojowy Mikroelektroniki Hybrydowej i Rezystorów – oddział zamiejscowy Instytutu Technologii Elektronowej
  • Centrum Onkologii – Instytut im. Marii Skłodowskiej-Curie

Komercjalizacja badań naukowych

Siedziba Krakowskiego Parku Technologicznego przy ul. Podole 60
Wieżowiec Rondo Business Park

Krakowski Park Technologiczny

Krakowski Park Technologiczny Sp. z o.o. jest spółką zarządzającą specjalną strefą ekonomiczną. Spółka została założona przez trzy największe uczelnie krakowskie: Politechnikę Krakowską, Akademię Górniczo-Hutniczą i Uniwersytet Jagielloński. Wśród założycieli były także władze miasta i województwa. Krakowska strefa przeznaczona jest głównie dla firm z sektora zaawansowanych technologii (elektronika, informatyka, telekomunikacja, biotechnologie), jednak działają w niej również firmy z innych branż, które poszukiwały dogodnych warunków inwestycyjnych (np. poligrafia, motoryzacja, logistyka)[150]. Do najbardziej znanych firm z branży motoryzacyjnej, które zainwestowały na terenie strefy w podkrakowskich Niepołomicach należą MAN oraz Nidec Motors.

Węzeł Wiedzy i Innowacji EIT w Krakowie

16 grudnia 2009 zarząd Europejskiego Instytutu Technologicznego[151] ogłosił, że w konkursie w ramach KIC – (Knowledge and Innovation Community) w obszarze Zrównoważonej Energii (ang. Sustainable Energy) zwyciężył węzeł – CC PolandPlus – koordynowany przez Akademię Górniczo-Hutniczą w Krakowie. W skład polskiej części konsorcjum wchodzą również: Uniwersytet Jagielloński, Politechnika Śląska, Uniwersytet Śląski, Politechnika Wrocławska, Główny Instytut Górnictwa, IChPW, Tauron, ZAK Kędzierzyn, LOTOS, PGNiG. W projekcie uczestniczą też uczelnie i przedsiębiorstwa z Niemiec, Holandii, Francji, Hiszpanii i Szwecji. Udział w projekcie pozwala na tworzenie zupełnie nowych technologii i ich transfer do biznesu. Obszarem badań polskich naukowców będą czyste technologie węglowe[152]. Na badania wykorzystywane w biznesie przypadnie 120 mln euro rocznie.

Centra Węzła Wiedzy i Innowacji – KIC Inno Energy: CC Germany: Karlsruhe, CC Alps Valleys: Grenoble, CC Benelux: Eindhoven / Leuven, CC Iberia: Barcelona, CC PolandPlus: Krakow, CC Sweden: Sztokholm

Laboratorium badawcze Towarzystwa Maxa Plancka

Krakowski oddział działa na mocy porozumienia o współpracy podpisanego przez Uniwersytet Jagielloński i niemieckie Towarzystwo Maxa Plancka w lipcu 2010 roku. Po polskiej stronie w realizację tej umowy zaangażowane jest Małopolskie Centrum Biotechnologii – jednostka o charakterze parku naukowo-badawczo-rozwojowego oraz Wydział Biochemii, Biofizyki i Biotechnologii UJ. Krakowskie laboratorium jest jedną z nielicznych placówek Towarzystwa Maxa Plancka zlokalizowanych poza granicami Niemiec[153][154].

Turystyka

Ruch turystyczny w Krakowie

W 2000 r. Kraków jako pierwsze miasto z Polski oraz Europy Środkowo-Wschodniej (równocześnie z Pragą) został Europejską Stolicą Kultury. W drugiej dekadzie XXI wieku został również wyróżniony tytułem Europejskiego Miasta Sportu 2014[155] i Miasta Literatury UNESCO[156]. W 2006 r. Kraków został wymieniony wśród 5 najbardziej popularnych miast Europy, w 2007 r. uzyskał miano „najmodniejszego miasta świata” według amerykańskiej agencji internetowej Orbitz, wyznaczającej trendy w światowej turystyce[157].

W 2018 Kraków odwiedziło 13,5 mln turystów, to wzrost o 600 tys. w porównaniu z rokiem poprzednim. Goście wydali w mieście prawie 6,5 mld zł. W gronie osób, które w tym roku odwiedziły Kraków, było 10 mln 400 tys. turystów krajowych i 3 mln 100 tys. obcokrajowców. W 2018 roku wzrosła liczba turystów jednodniowych krajowych (3 mln 600 tys.) i zagranicznych (250 tys.).

Najwięcej gości zagranicznych stanowią przyjezdni z: Wielkiej Brytanii (15,7%), Niemiec (12,2%), Włoch (9,8%), Francji (9,6%) i Hiszpanii (8,2%). Wśród głównych celów przyjazdów do Krakowa badani wskazali: zwiedzanie zabytków (27,2%), wypoczynek (17,9%), tranzyt (7,6%),  sprawy biznesowe (6,9%), wizyty u znajomych (5,0%), rozrywkę (5,0%),, cele religijne (4,3%) i edukacyjne (3,1%).[158]

Liczba turystów w 2012 r. była wyższa niż w poprzednich latach. W 2011 r. Kraków odwiedziło 8,6 mln osób, a wcześniej było to 8,1 mln (2010)[159], 7,3 mln (2009) oraz 7,4 mln (2008). Liczba turystów rośnie systematycznie od 2003 r., gdy miasto odwiedziło 5,5 mln osób.

W latach 2014 i 2015 Kraków zdobył nagrody Zoover Award, miasta europejskiego najlepszego dla turystów[160]. W latach 2015, 2017,2018,2019 r. według brytyjskich respondentów magazynu „Which”, Kraków został uznany najbardziej atrakcyjnym celem krótkich podróży (city breaks), wyprzedzając w zestawieniu Sewillę, Walencję, Berlin czy Amsterdam. [161]

Ważną rolę w ostatnim dziesięcioleciu zaczyna odgrywać turystyka religijna, pielgrzymkowa i turystyka śladami kultury żydowskiej[162]. Od kilku lat intensywnie rozwija się również w Krakowie turystyka kongresowa. W 2010 r. odbyło się w Krakowie 7112 spotkań, co stanowi 40% wszystkich organizowanych tego typu imprez w Polsce. Na drugim miejscu znalazła się Warszawa – 3556 spotkań, dalej były: Trójmiasto – 3258, Katowice – 1077, Poznań – 1110[163]. Dalszy rozwój turystyki kongresowej jeszcze bardziej się rozwinął, gdy zostało otwarte Centrum Kongresowe ICE Kraków, Tauron Arena Kraków i Expo Kraków.

W 2018 r. Kraków został zamieszczony przez portal podróżniczy TripAdvisor na liście dziesięciu „najwspanialszych miast świata”[164].

Dużym zainteresowaniem turystów cieszy się również województwo małopolskie, które odwiedza 14,5% ogółu turystów spędzających wakacje w Polsce, co daje mu drugie miejsce po województwie zachodniopomorskim[165].

Główne atrakcje turystyczne Krakowa

Trasy turystyczne w Krakowie

Ul. GrodzkaDroga Królewska tzw. Via Regia

W Krakowie wyznaczono kilkanaście oficjalnych tras turystycznych, większość z nich ma historyczne konotacje. Są to:

  1. Droga Królewska (tzw. Via Regia)
  2. Droga Skazańców (tzw. Via Dolorosa) z Ratusza przez Sławkowską i Długą do szubienicy za Kleparzem[166].
  3. Trasa Uniwersytecka
  4. Trasa Świętego Stanisława
  5. Trasa Zabytków Żydowskich
  6. Trasa Zabytków Zwierzyńca
  7. Trasa Zabytków Podgórza
  8. Trasa Nowohucka
  9. Trasa „Ścieżkami Jana Pawła II”
  10. Trasa „Spacer po Plantach wokół Starego Miasta”
  11. Trasa „Spacer po Lesie Wolskim”
  12. Szlak Twierdzy Kraków
  13. Szlak „Kopce Krakowa”
  14. Krakowski Szlak Techniki
  15. Krakowski Szlak Świętych
  16. Krakowski Szlak Generała Bema
  17. krakowski odcinek małopolskiego Szlaku Architektury Drewnianej
  18. krakowski odcinek (etap IX) Małopolskiej Drogi św. Jakuba

Kultura

Kraków jest ośrodkiem kulturalnym i turystycznym Europy. Obszar zabytkowego Starego Miasta oraz Kazimierza wpisano w 1978 r. na pierwszą listę światowego dziedzictwa kultury UNESCO. W roku 2000 Kraków otrzymał tytuł Europejskiej stolicy Kultury. W 2008 r. odwiedziło go blisko 7,5 miliona turystów, w tym ponad 2 miliony cudzoziemców[167]. W Krakowie swe siedziby mają instytucje kulturalne o znaczeniu ogólnopolskim. Krakowskie tradycje (w tym pochód Lajkonika i szopkarstwo są ujęte na Krajowej liście niematerialnego dziedzictwa kulturowego[168], a w 2018 r. krakowskie szopkarstwo wpisano jako pierwsze polskie zjawisko na Listę niematerialnego dziedzictwa kulturowego UNESCO[169].

Teatry

W Krakowie istnieje kilkanaście teatrów, wśród nich pierwszy polski publiczny stały teatr zawodowy, Stary Teatr im. Heleny Modrzejewskiej, jeden z najstarszych w Polsce, który posiada status narodowej instytucji kultury. Ponadto działają m.in. Teatr im. Juliusza Słowackiego, Teatr STU, Teatr Nowy, a w Nowej Hucie: Teatr Ludowy i Teatr Łaźnia Nowa. Działa też szereg mniejszych, często niezależnych teatrów.

W 2008 r. wzniesiono budynek Opery Krakowskiej przy ul. Lubicz. Zespół Opery występował wcześniej w budynku Teatru im. J. Słowackiego.

Muzea i galerie

Największym działającym w mieście jest Muzeum Narodowe w Krakowie utworzone w 1879 roku, które posiada szereg oddziałów. Poza modernistycznym Gmachem Głównym mieszczącym się przy Alejach Trzech Wieszczów, gdzie prezentowane są głównie duże wystawy czasowe, w skład Muzeum Narodowego wchodzą m.in.: Pałac Biskupa Erazma Ciołka (wystawa sztuki średniowiecznej), Galeria Sztuki Polskiej XIX wieku w Sukiennicach, Kamienica Szołayskich im. Feliksa Jasieńskiego (głównie sztuka Młodej Polski), Muzeum im. Emeryka Hutten-Czapskiego (zbiory numizmatyczne).

W 2016 r. Muzeum Narodowe, w wyniku zakupu przez Skarb Państwa, przejęło również zarząd nad kolekcją i budynkami Muzeum Książąt Czartoryskich, należących do najcenniejszych polskich zbiorów sztuki. Muzeum Książąt Czartoryskich gromadziło od XIX wieku dzieła malarstwa europejskiego, rzemiosła artystycznego, grafiki, sztuki starożytnej oraz militaria. Najcenniejszym dziełem w jego zbiorach jest Dama z gronostajem Leonarda da Vinci.

Do muzeów prezentujących przede wszystkim historię miasta należą Zamek Królewski na Wawelu oraz Muzeum Historyczne Miasta Krakowa, a także zorganizowane w latach 1949–1964 przez Karola Estreichera w Collegium Maius Muzeum Uniwersytetu Jagiellońskiego. Później powstały też m.in. Muzeum Armii Krajowej i Muzeum PRL-u.

W Krakowie działają liczne muzea tematyczne, m.in. Muzeum Inżynierii Miejskiej, Muzeum Archeologiczne, Muzeum Etnograficzne, Żydowskie Muzeum Galicja. Szereg placówek w Krakowie zajmuje się prezentacją sztuki, są to m.in. Muzeum Sztuki i Techniki Japońskiej „Manggha”, Muzeum Sztuki Współczesnej MOCAK, Galeria Sztuki Współczesnej „Bunkier Sztuki”, Cricoteka, Muzeum Historii Fotografii, Pałac Sztuki Towarzystwa Przyjaciół Sztuk Pięknych. Ponadto w Krakowie działają liczne prywatne galerie sztuki.

Podczas krakowskiej Nocy Muzeów wstęp na wszystkie ekspozycje jest darmowy.

Biblioteki

W Krakowie działają licznie biblioteki, m.in. miejska Biblioteka Kraków grupująca cztery biblioteki dzielnicowe oraz Wojewódzka Biblioteka Publiczna, biblioteka przy Ośrodku Kultury im. C. K. Norwida i biblioteka przy Regionalnym Ośrodku Edukacji Ekologicznej. Poza tym na terenie miasta działa 16 bibliotek naukowych (głównie przy uczelniach i instytutach naukowych), m.in. Biblioteka Jagiellońska, Biblioteka Książąt Czartoryskich, Pedagogiczna Biblioteka Wojewódzka im. Hugona Kołłątaja, Biblioteka Naukowa Polskiej Akademii Umiejętności i Polskiej Akademii Nauk.

Muzyka w Krakowie

Filharmonia Krakowska

W mieście działa Filharmonia im. Karola Szymanowskiego.

Kina w Krakowie

Mozaika na fasadzie modernistycznej bryły Kina Kijów

Poza multipleksami działającymi najczęściej przy galeriach handlowych, Kraków posiada szereg kin studyjnych prezentujących bardziej artystyczny lub niszowy repertuar, z których część zrzeszona jest w Sieci Kin Studyjnych i Lokalnych. Są wśród nich m.in. Kino „Kijów”, Krakowskie Centrum Kinowe ARS, Kino „Pod Baranami”, Kino Mikro i Kino Agrafka.

Festiwale i wydarzenia kulturalne

Festiwal Kultury Żydowskiej na krakowskim Kazimierzu
Wykonanie muzyki z filmu Władca Pierścieni na Festiwalu Muzyki Filmowej

W Krakowie odbywają się liczne festiwale, duża część przy współudziale Krakowskiego Biura Festiwalowego, m.in.:

Festiwale muzyczne

Festiwale filmowe

Festiwale teatralne

Festiwale literackie

Festiwale sztuki

Festiwale naukowe

Imprezy

  • Juwenalia – coroczne święto studentów
  • MediaTory – Studenckie Nagrody Dziennikarskie
  • Wianki
  • Emaus
  • Lajkonik
  • Festiwal Pierogów
  • Parada Jamników
  • Powitanie Nowego Roku i Zabawa Sylwestrowa na Rynku Głównym
  • Wielka Parada Smoków
  • Rękawka

Filmy nakręcone w Krakowie

W Krakowie zrealizowano zdjęcia do szeregu filmów i seriali, wśród których były m.in.:

Szczególnie częste wykorzystanie krakowskich plenerów można zaobserwować w pierwszych latach XXI wieku w związku z rosnącym zainteresowaniem twórców z Bollywood.

Pomniki w Krakowie

Media

Do gazet o zasięgu ogólnopolskim, wywodzących się z Krakowa należą „Przekrój[171][172] oraz „Tygodnik Powszechny[173]. W Krakowie siedziby mają ponadto dwa znaczące portale internetowe Onet[174] i Interia[175] oraz najpopularniejsze radio w Polsce RMF FM[176].

Prasa

Regionalnymi gazetami wydawanymi codziennie są „Gazeta Krakowska” i „Dziennik Polski”.

Stacje radiowe

W Krakowie nadaje kilka rozgłośni radiowych. W budynku przy Kopcu Kościuszki mieści się siedziba rozgłośni RMF FM, RMF Classic i RMF Maxxx, a w budynku na al. Słowackiego – regionalnego Radio Kraków. Działa również oddział radia ESKA oraz kilka internetowych rozgłośni studenckich.

Stacje telewizyjne

Miasto jest siedzibą oddziału regionalnego Telewizji Polskiej – TVP3 Kraków, mieszczącego się na Krzemionkach Podgórskich. Przy ul. płk. Dąbka 2 znajduje się kompleks budynków największego oddziału regionalnego telewizji TVN (dawniej TV Wisła i TVN Południe) oraz TTV, w którym mieszczą się redakcje programów Uwaga! i Superwizjer, a także studia m.in. „Rozmów w toku”, 36,6. Były tam również produkowane popularne programy, takie jak Nie do wiary, Na ratunek, Detektyw, Kryminalne gry, Granice, Agent, Fakty Południe, Multikino, czy seriale – jak na przykład Julia, W11, czy Szkoła. W biurowcu przy ul. Ludwinowskiej 7 mieści się krakowska redakcja kanału TVN24 oraz czołowego programu informacyjnego telewizji TVN – Faktów TVN. W Kamienicy Pod Konikiem przy Rynku Głównym siedzibę ma lokalny oddział telewizji Polsat oraz lokalny oddział telewizji Superstacja.

Religia

Na mocy decyzji podjętych na zjeździe gnieźnieńskim, od 1000 roku nieprzerwanie stolica diecezji krakowskiej (jednej z pięciu w ówczesnej Polsce), a od 1925 r. archidiecezji i metropolii. Kraków jest miastem o największej w Polsce liczbie świątyń katolickich – w mieście znajdują się 182 kościoły. Głównym patronem miasta obranym przez mieszkańców i radę miejską w 1715 r. jest św. Józef Oblubieniec NMP[177]. Kraków był gospodarzem Światowych Dni Młodzieży w 2016 r.

Sport

W 1869 r. wprowadzono w Galicji (a więc również w Krakowie) wychowanie fizyczne do szkół. W roku 1885 utworzone zostało krakowskie Towarzystwo Gimnastyczne „Sokół”, a w 1892 jego Oddział Wioślarski[179]. W 1889 r. prof. dr Henryk Jordan założył w Krakowie Park Zabaw i Gier, gdzie młodzież mogła swobodnie poznawać i uprawiać sport. Przełomowym okresem w historii krakowskiego sportu był rok 1906, kiedy powstały najstarsze obecnie kluby piłkarskie w Polsce: Cracovia i Towarzystwo Sportowe Wisła. W tym samym czasie powstał Klub Sportowy Juvenia – początkowo również piłkarski, znany obecnie głównie z sekcji rugby. W 1919 r. powstał Wojskowy Klub Sportowy „Wawel Kraków”. Właśnie w Krakowie, jeszcze w czasie zaborów, powstał Związek Polskiej Piłki Nożnej dla Galicji (1911). Historia polskiej lekkoatletyki, rozpoczęła się w Krakowie, powołaniem w 1867 r. Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół”. W połowie 1919 r., rozpoczęto w tym mieście, tworzenie struktur Polskiego Związku Lekkiej Atletyki, oraz powstał komitet organizacyjny Polskiego Związku Narciarskiego (obecną jego siedzibą jest Kraków). W Krakowie, w 1919 r., powołano do życia Polski Komitet Olimpijski, początkowo pod nazwą Polski Komitet Igrzysk Olimpijskich.

Od lat 20. do 50. XX wieku funkcjonowały w mieście skocznie narciarskie[180].

Krakowscy sportowcy odnoszą sukcesy na arenach krajowych i międzynarodowych, lecz wciąż potrzeba budowy odpowiednich obiektów sportowych, które pozwoliłyby na dalszy rozwój i krzewienie kultury fizycznej wśród młodzieży. W 2002 r. powstał w Krakowie tor kajakarstwa górskiego – jeden z najnowocześniejszych europejskich obiektów tego typu (obiekt o charakterze olimpijskim). Organizowane są tam spływy kajakowe oraz pontonowe (rafting).

Ponadto Kraków był także jednym z miast-gospodarzy Mistrzostw Świata w Piłce Siatkowej Mężczyzn 2014 oraz Mistrzostw Europy w Piłce Ręcznej Mężczyzn w 2016 r. Podczas Mistrzostw Europy U-21 w Piłce Nożnej 2017, Kraków był gospodarzem pierwszego z półfinałów oraz finału turnieju. W 2017 r. w Krakowie odbył się Finał Mistrzostw Europy w siatkówce mężczyzn[181]. Kraków to w grudniu 2017 r. gospodarz Klubowych Mistrzostw Świata w Piłce Siatkowej[182].

Kraków został miastem gospodarzem Igrzysk Europejskich w 2023 roku.[114]

Osoby związane z Krakowem

Zobacz też

  • Występowanie tekstu w hasłach zawierających „Krakowa” lub „Krakowie lub „krakowskie” lub „krakowska”.

Przypisy

  1. a b c Powierzchnia i ludność w przekroju terytorialnym w 2014 (GUS), [1].
  2. GUS: Najwyżej i najniżej położone punkty Krakowa. [dostęp 2010-09-21].
  3. Liczby o Krakowie (pol.). Magiczny Kraków, 2020-03-04. [dostęp 2020-05-06].
  4. Rozporządzenie Ministra Infrastruktury i Rozwoju z dnia 30 kwietnia 2015 r. zmieniające rozporządzenie w sprawie rejestracji i oznaczania pojazdów (Dz.U. z 2015 r. poz. 669).
  5. Według GUS w 2007 Kraków wyprzedził Łódź pod względem liczby mieszkańców: http://www.stat.gov.pl/cps/rde/xbcr/gus/PUBL_ludnosc_miast.pdf.
  6. Robert Krzysztofik, Lokacje miejskie na obszarze Polski. Dokumentacja geograficzno-historyczna, Katowice 2007, s. 42, 43.
  7. Krajowa Szkoła Sądownictwa i Prokuratury.
  8. Komandosi NATO będą dowodzeni z Krakowa, Dziennik Polski [dostęp 2017-11-18].
  9. Wojska Specjalne RP.
  10. Dowództwo Operacyjne Rodzajów Sił Zbrojnych – Centrum Operacji Lądowych z nowym dowódcą.
  11. Polski Związek Narciarski.
  12. Centrum Eksperckie Kontrwywiadu NATO w Krakowie uzyskało akredytację.
  13. Z Centrum Radioterapii nie skorzystamy do końca roku?. Wyborcza. [dostęp 2018-01-10].
  14. Otwarto Panteon Narodowy.
  15. Archiwum Narodowe w Krakowie.
  16. Instytut Książki.
  17. wyborcza.pl, krakow.wyborcza.pl [dostęp 2019-05-11].
  18. Centrum Operacji Specjalnych z siedzibą w Krakowie, krakow.wyborcza.pl [dostęp 2017-11-18].
  19. Budowa Narodowego Centrum Rugby, Gazeta Krakowska [dostęp 2017-11-18].
  20. Nowoczesna powierzchnia biurowa w dużych polskich miastach.
  21. Baza Biur.
  22. Magiczny Kraków – Liczby o Krakowie.
  23. Punkt dla Krakowa (pol.). dziennikpolski24.pl, 2000-07-13. [dostęp 2020-04-15].
  24. Spotkanie południka z równoleżnikiem (pol.). wyborcza.pl, 2001-08-23. [dostęp 2020-04-15].
  25. Emil Bajorek: Miejsce przecięcia 50°N i 20°E (pol.). podgorze.pl, 2017-11-18. [dostęp 2020-04-15].
  26. a b Rekordy klimatyczne w Polsce - Instytut Meteorologii i Gospodarki Wodnej - Państwowy Instytut Badawczy, web.archive.org, 11 czerwca 2015 [dostęp 2019-07-02] [zarchiwizowane z adresu 2015-06-11].
  27. Rocznik Meteorologiczny, PIM, 1929.
  28. „Krakow, Poland” – World Meteorological Organization.
  29. a b Bank Danych Regionalnych – Strona główna (pol.). GUS. [dostęp 2010-09-14].
  30. http://www.bip.krakow.pl/zalaczniki/dokumenty/18657.
  31. Centralny rejestr form ochrony przyrody – Generalna Dyrekcja Ochrony Środowiska.
  32. Wykaz pomników przyrody na terenie miasta Krakowa – stan na 29 lutego 2012 r.. bip.krakow.pl, 2012-04-03. [dostęp 2012-08-07].
  33. Uchwała nr XC/1202/10 Rady Miasty Krakkowa z dnia 13 stycznia 2010 r.
  34. Uchwała Rady Miasta Krakowa nr LX/782/08 z dnia 17 grudnia 2008 r.
  35. Gazeta Wyborcza – 33 z 50 miast UE z najgorszym powietrzem jest w Polsce. Na pierwszym miejscu...
  36. Pozbędziemy się smogu w pięć lat za 120 mln zł. zeŚwiata.pl. [dostęp 2013-01-04].
  37. Kraków: I stopień zagrożenia smogiem (pol.). zeŚwiata.pl. [dostęp 2013-01-04].
  38. Orkan Ksawery oddał przysługę naszym płucom. Zdmuchnął smog znad Krakowa (pol.). zeŚwiata.pl. [dostęp 2013-01-04].
  39. W czwartek powietrze nad Krakowem będzie tak toksyczne, że odradza się nawet biegania. zeŚwiata.pl. [dostęp 2013-01-04].
  40. Trwanie życia w 2015 r. (pol.). Główny Urząd Statystyczny. [dostęp 2018-02-25].
  41. Zakaz palenia węglem w Krakowie od 2019 r. utrzymany: WSA oddalił skargi na uchwałę antysmogową, polskieradio.pl [dostęp 2017-12-19].
  42. Heraldycy: Trzeba poprawić Orła Białego, wyborcza.pl [dostęp 2019-07-10] (pol.).
  43. na przykładzie zasad heraldyki zastosowanej w odniesieniu do herbu woj. Małopolskiego. Małopolska jako „Mater et Metropolis Omnium Terrarum Poloniae” – Matka i Stolica wszystkich ziem Polski.
  44. Kazimierz Rymut: Nazwy Miast Polski. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1987, s. 118, 119. ISBN 83-04-02436-5.
  45. UCHWAŁA NR LXXV/732/05 Rady Miasta Krakowa z dnia 13 kwietnia 2005 r. w sprawie przyjęcia oraz ogłoszenia tekstu jednolitego Statutu Miasta Krakowa.
  46. (Dz.U. z 1921 r. nr 59, poz. 371) Ustawa z dnia 14 czerwca 1921 r. w przedmiocie zmiany postanowień ust. 2 § 42, ust. 1 § 48, § 54, ust. 2 § 62 i § 85 statutu gminnego dla st. król. miasta Krakowa.
  47. Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 26 listopada 1930 r. o przyłączeniu do gminy st. kr. miasta Krakowa kilku parcel z gminy wiejskiej Wola Duchacka w powiecie krakowskim (Dz.U. z 1930 r. nr 89, poz. 698).
  48. Dz.U. 1930 nr 89, poz. 698 Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 26 listopada 1930 r. o przyłączeniu do gminy st. kr. miasta Krakowa kilku parcel z gminy wiejskiej Wola Duchacka w powiecie krakowskim.jako przykład obowiązującego aktu prawnego, ogłoszonego na stronach Internetowego Systemu Aktów Prawnych Kancelarii Sejmu RP
  49. Dz.U. 1926 nr 61, poz. 359 Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 23 czerwca 1926 r. o przyłączeniu do gminy st. kr. miasta Krakowa parcel gruntowych L. k. 132/1, 135 i 136 L. wh. 136 księgi gruntowej gminy katastralnej Wola Duchacka w powiecie krakowskim.- jako przykład obowiązującego aktu prawnego, ogłoszonego na stronach Internetowego Systemu Aktów Prawnych Kancelarii Sejmu RP
  50. Malopolanin.pl – Małopolska – Internetowy Serwis Lokalny.
  51. Historia Warszawy. um.warszawa.pl. [dostęp 2018-10-04].
  52. Wirtualny Kraków.
  53. a b Warszawa – czy to naprawdę stolica? | zyciewarszawy.pl.
  54. a b Urząd Miasta Warszawa, Miasteria.pl, 16 lipca 2009 [zarchiwizowane z adresu 2009-07-18].
  55. Franciszek Leśniak, Król i jego miasta w województwie krakowskim (od wieku XVI do pierwszej połowy XVIII), w: Dwór a kraj. Między centrum a peryferiami władzy, Kraków 2003, s. 148.
  56. Polska Encyklopedia Szlachecka, t. I, Warszawa 1935, s. 42.
  57. Tomasz Janiak, Dariusz Stryniak (red.), Civitates Principales: wybrane ośrodki władzy w Polsce wczesnośredniowiecznej: katalog wystawy, Gniezno: Muzeum Początków Państwa Polskiego w Gnieźnie, 1998, ISBN 83-906800-2-5.
  58. „Zamierzając przeto założyć miasto w Krakowie i zgromadzić tu ludzi z różnych stron świata, wpajamy mocno w uszy każdemu z osobna, tak współczesnym, jak i przyszłym, że my – Bolesław z bożej łaski, książę Krakowa i Sandomierza, razem z dostojną matką naszą Grzymisławą, i szlachetną małżonką naszą Kunegundą, miasto to zakładamy na tym samym prawie, na jakim założone zostało miasto Wrocław, tak aby nie to co tam się dzieje, lecz co według prawa i wzoru miasta Magdeburga dziać się powinno, było zmienione, aby jeśli kiedyś byłaby co do tego jakaś wątpliwość, do pisanego prawa wątpiący się odwoływali”, [w:] Akt lokacji Krakowa, Archiwum Państwowe w Krakowie.
  59. Stan Lewicki, Historja handlu w Polsce na tle przywilejów handlowych : (prawo składu), Warszawa 1920, s. 135.
  60. Leszek Mazan, Mieczysław Czuma: Jacy? Tacy! Czyli 100 pytań i odpowiedzi o Krakowie. Kraków: Anabasis, 2002. ISBN 83-85931-09-0.
  61. Historia Warszawy, Strona Urzędu Miasta, www.um.warszawa.pl.
  62. Wirtualny KRAKOW – PTHiU TAURUS<.
  63. Marek Żukow-Karczewski, Klejnoty i insygnia koronacyjne w dawnej Polsce (prawdy i legendy), „Życie Literackie”, 9 VIII 1987 r., nr 32 (1846), s. 5.
  64. Książę Adam Jerzy Czartoryski – rosyjski minister i polski patriota, „Super historia”, 3 lipca 2017 [dostęp 2017-07-04].
  65. Gemeindelexikon der im Reichsrate vertretenen Königreiche und Länder, bearbeitet auf Grund der Ergebnisse der Volkszählung vom 31. Dezember 1900, XII. Galizien, Wien 1907.
  66. Marek Żukow-Karczewski, Wokół „leówki”, „smoka” i wodociągów, „Echo Krakowa” (64), magazyn „Czas Przeszły i Przyszły”, 2 kwietnia 1989.???
  67. Marek Żukow-Karczewski, Największe powodzie minionego wieku w Polsce i na świecie, Ekologia, 2012.
  68. a b Marek Żukow-Karczewski, Rok 1918 w Krakowie, „Gazeta Krakowska” (265 (13574)), 13 listopada 1992.
  69. Marek Żukow-Karczewski, Strzały w Krakowie, „Gazeta Krakowska” (257 (13869)), 5 listopada 1993.
  70. Strajk marcowy w Sempericie 1936. Historia zapomniana i mniej znana, 2015-03-23. [dostęp 2018-12-11].
  71. Po bombardowaniu, krakow.wyborcza.pl [dostęp 2017-11-18].
  72. Sękowa.info, sekowa.info [dostęp 2017-11-18].
  73. Podhorizer–Sandel E., O zagładzie Żydów w dystrykcie krakowskim, [w:] „Biuletyn ŻIH”, 1959, nr 30, s. 87–109; Agatstein–Dormontowa D., Żydzi w Krakowie w okresie okupacji niemieckiej; [w:] „Rocznik Krakowski”, t. XXXI, Kraków 1958
  74. Hans Frank na Wawelu, wyborcza.pl [dostęp 2018-06-21].
  75. Ruch oporu w czasie drugiej wojny światowej.
  76. Hasło Szare Szeregi – Pamięci konspiratorów krakowskiego Kedywu AK.
  77. Hufiec ZHP Kraków-Podgórze.
  78. Miłobędzki, Przejście ZHP do konspiracji – Szare Szeregi – Pamięci konspiratorów krakowskiego Kedywu AK.
  79. Zonspiracja w Krakowie, forum.4historie.pl [dostęp 2017-11-18].
  80. 3 Drużyna – zarys konspiracji; Armia Krajowa Krzeszowice, armiakrajowakrzeszowice.eles.pl [dostęp 2017-11-18].
  81. Marek Żukow-Karczewski, Książka pod okupacją, „Kraków”, 3 (23), 1989, s. 54, 55.
  82. Marek Żukow-Karczewski, „Urdeutsche Stadt Krakau”, „Czas Krakowski” (134 (1184)), 1994.
  83. Zakaz wychodzenia, Wyborcza [dostęp 2017-12-03].
  84. Straceni, Wyborcza [dostęp 2017-11-18] (pol.).
  85. a b Kraków był gotów do powstania.
  86. Teksty źródłowe, archiwum.trzciana.pl [dostęp 2017-11-18].
  87. AK Grot, akgrot.wieliczka.eu [dostęp 2017-11-18] (ang.).
  88. IPN BURZA ARMIA KRAJOWA w 1944 r.
  89. Stanisław Dąbrowa-Kostka (1972)
  90. Rocznik Statystyczny 1947 r.
  91. Mijają 72 lata od procesu zbrodniarzy z Auschwitz, Onet Kraków, 23 listopada 2019 [dostęp 2019-11-24] (pol.).
  92. Ortofotomapa Krakowa i Nowej Huty w 1965 r.
  93. Wojciech Jankowski, Mały przewodnik po Polsce, Warszawa: Sport i Turystyka, 1983, s. 163, ISBN 83-217-2329-2.
  94. Grupa Wyszehradzka Ministerstwo Spraw Zagranicznych.
  95. George W. Bush – Wizyty prezydentów USA w Polsce, wiadomosci.pl [dostęp 2017-12-03].
  96. Prezydent Bush na Wawelu, tvp.info [dostęp 2017-11-18].
  97. M.P. z 2006 r. nr 56, poz. 589
  98. Prezydencki Szczyt Energetyczny w Krakowie / Aktualności rok 2007 / Archiwalne aktualności / Oficjalna strona Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej, prezydent.pl [dostęp 2017-11-18].
  99. Polski Komitet Światowego Kongresu Górniczego, gorn.agh.edu.pl [dostęp 2017-11-18].
  100. Klich zadowolony z krakowskiego szczytu NATO; Wprost, 2009-02-20
  101. Prezydent na Wawelu odznaczy laureatkę nagrody Nobla, wiadomosci.wp.pl [dostęp 2017-12-03].
  102. Wielka gospodarcza narada pod Wawelem Infor Biznes, 2010-10-23.
  103. W Krakowie odbyło się Forum Rynku Wewnętrznego. zrp.pl, 2011-10-05. [dostęp 2011-12-07].
  104. Polska prezydencja w UE, nobilitacja Krakowa
  105. Uchwała Rady Miasta o utworzeniu Parku Kulturowego. krakow.pl, 2011-10-13. [dostęp 2011-12-07].
  106. Park Kulturowy Stare Miasto. krakow.pl, 2011-12-07. [dostęp 2011-12-07].
  107. Kraków: Komorowski spotka się z Janukowyczem, polskieradio.pl [dostęp 2017-11-18].
  108. Wiadomości – Biznes, biznes.pl [dostęp 2017-11-18].
  109. Sesja Komitetu UNESCO w 2017 roku odbędzie się w Krakowie, krakow.pl [dostęp 2017-11-24].
  110. Katowice i Kraków gospodarzami Kongresu Sieci Miast Kreatywnych UNESCO, dziennikzachodni.pl [dostęp 2017-02-12].
  111. Interia.pl, Samorządowcy wybrali Kraków [dostęp 2018-04-22].
  112. Kraków podwójnie wyróżniony, news.krakow.pl [dostęp 2019-06-07] (pol.).
  113. „Dziedzictwo to my!”, czyli kongres OWHC - Magiczny Kraków, krakow.pl [dostęp 2019-06-07].
  114. a b Kraków gospodarzem Igrzysk Europejskich w 2023 roku! To już pewne, sport.se.pl [dostęp 2019-08-07].
  115. https://www.gov.pl/web/dyplomacja/misje-dyplomatyczne-urzedy-konsularne-i-organizacje-miedzynarodowe-w-polsce.
  116. Konsulat Generalny Republiki Austrii w Krakowie - Kraków Otwarty Na Świat, krakow.pl [dostęp 2019-11-03] (pol.).
  117. Konsulaty honorowe | Belgia w Polsce i na Litwie, poland.diplomatie.belgium.be [dostęp 2019-11-21] (pol.).
  118. http://www.honorowykonsul.bulgaria.krakow.pl
  119. J. Dębski, Lokalne bieguny wzrostu w Polsce na przełomie XX i XXI wieku. Tom II, Wyższa Szkoła Finansów i Zarządzania w Białymstoku, Białystok 2002, s. 169–172 i 194–198. Szerzej zob. także: J. Dębski, Przedsiębiorczość prywatna w Polsce na przełomie XX i XXI wieku. Tom I, Wyższa Szkoła Finansów i Zarządzania w Białymstoku, Białystok 2002.
  120. Współpraca z miastami zagranicznymi. Biuletyn Informacji Publicznej Miasta Krakowa – BIP MK. [dostęp 2010-05-16].
  121. Lei Ordinária 2632 Rio de Janeiro.
  122. Główny Urząd Statystyczny / Obszary tematyczne / Rynek pracy / Bezrobocie rejestrowane / Bezrobotni zarejestrowani i stopa bezrobocia wyrównane sezonowo w latach 2011-2019, stat.gov.pl [dostęp 2019-11-15].
  123. Światowy Raport Inwestycyjny UNCTAD 2011 w biuletynie Polskiej Agencji Informacji i Inwestycji Zagranicznych.
  124. Warszawa i Kraków wśród liderów | ekonomia24.pl.
  125. Warszawa i Kraków wśród najatrakcyjniejszych miast świata.
  126. GaWC - The World According to GaWC 2018, www.lboro.ac.uk [dostęp 2019-11-19].
  127. J.Dębski, Lokalne bieguny wzrostu w Polsce na przełomie XX i XXI wieku. Tom II, Wyższa Szkoła Finansów i Zarządzania w Białymstoku, Białystok 2002, s. 169–172 i 194–198.
  128. Bezrobotni oraz stopa bezrobocia według województw, podregionów i powiatów (stan w końcu grudnia 2009 r.). Główny Urząd Statystyczny, 2010-02-01. [dostęp 2010-02-13].
  129. joneslanglassalle.pl
  130. Kraków z najwyższą oceną wiarygodności kredytowej.
  131. Wyborcza.pl, wyborcza.pl [dostęp 2020-04-05].
  132. Sektor nowoczesnych usług biznesowych w Polsce. Warszawa: Związek Liderów Sektora Usług Biznesowych (ABSL), 2017, s. 10.
  133. Sektor nowoczesnych usług biznesowych w Polsce. Warszawa: Związek Liderów Sektora Usług Biznesowych (ABSL), 2017, s. 11, 14.
  134. Sektor nowoczesnych usług biznesowych w Polsce. Warszawa: Związek Liderów Sektora Usług Biznesowych (ABSL), 2017, s. 23.
  135. a b Adrian Grycuk. Klastry a rozwój regionalny. Klaster usług biznesowych w Krakowie. „Studia BAS”. 1 (49), s. 148, 2017. Biuro Analiz Sejmowych. 
  136. Aspire Headcount Tracker 2016. W: ASPIRE [on-line]. aspire.org.pl. s. 4. [dostęp 2017-06-03].
  137. Adrian Grycuk. Klastry a rozwój regionalny. Klaster usług biznesowych w Krakowie. „Studia BAS”. 1 (49), s. 149, 2017. Biuro Analiz Sejmowych. 
  138. Top 50 Emerging Global Outsourcing Cities. tholons.com, October 2009. s. 10. [dostęp 2017-06-03].
  139. Tholons Top 100 Outsourcing Destinations. tholons.com, December 2014. [dostęp 2017-06-03].
  140. Which is Europe’s most congested city? (ang.). What car?, 2010-04-29. [dostęp 2010-04-29].
  141. TomTom przedstawia najbardziej zatłoczone miasta Europy. tomtom.com, 2010-04-21. [dostęp 2010-06-21].
  142. Stockholm car traffic not so slow – Stockholm News.
  143. Strona główna :: Generalna Dyrekcja Dróg Krajowych i Autostrad – Serwis informacyjny, gddkia.gov.pl [dostęp 2017-02-01] (pol.).
  144. mpk.krakow.pl.
  145. Jan Latała: Nowe lądowisko przy szpitalu w Prokocimiu już działa. Gazeta Krakowska, 2016-06-12. [dostęp 2018-10-12].
  146. Wykaz NKA dla lokalizacji Ab. Służb Alarmowych 112. uke.gov.pl. [dostęp 2014-12-27].
  147. Iwona Krzywda, Kraków. Stolica Małopolski doceniona za jakość opieki szpitalnej, Dziennik Polski, 31 października 2019 [dostęp 2019-11-03] (pol.).
  148. Kraków – Ważne adresy/telefony – Szpitale – come2europe.eu.
  149. Lista szpitali MSWiA – Szpitale MSW – Służba Zdrowia MSW
  150. ForumBiznesu.
  151. eit.europa.eu.
  152. AGH technologie węglowe. [dostęp 18.12.2009].
  153. Ruszyła pracownia Towarzystwa Maxa Plancka na UJ
  154. Wprost 24 – Max Planck w Krakowie
  155. Kraków Europejskim Miastem Sportu 2014 (pol.). krakow.pl, 2012-11-08. [dostęp 2012-11-11].
  156. Polska stolica książki, dziennikpolski24.pl [dostęp 2017-11-18].
  157. Magdalena Kursa, Rafał Romanowski: Kraków najmodniejszym miastem świata. gazeta.pl, 2006-12-20. [dostęp 2010-09-23].Sprawdź autora:1 oraz 2.
  158. Ponad 13 mln turystów odwiedziło Kraków - Magiczny Kraków, krakow.pl [dostęp 2019-11-03].
  159. Artykuł w gazeta.pl Kraków.
  160. Kraków znów najlepszy!, dziennikpolski24.pl [dostęp 2017-11-18].
  161. Brytyjczycy znowu wybrali Kraków. Jest lepszy niż Sewilla czy Berlin, www.tvp.info [dostęp 2019-11-03] (pol.).
  162. Jewish guide and genealogy in Poland – Casimir / Kazimierz. Jewish guide and genealogy in Poland
  163. Kraków miejscem spotkań.
  164. Kraków niczym Marrakesz i Amsterdam. Trafił do liczącego się rankingu 10 'najwspanialszych na świecie', „gazetapl” [dostęp 2018-07-05].
  165. GUS: Baza noclegowa i jej wykorzystanie w 2009 roku. 23.04.2010. [dostęp 2011-03-05]. [zarchiwizowane z tego adresu (2011-02-06)].
  166. B. Michalec, Kraków. Przewodnik ilustrowany, Bielsko Biała: Pascal, 2007, s. 75, ISBN 978-83-7304-801-0.
  167. Przerwa Techniczna
  168. Pochód Lajkonika i szopkarstwo krakowskie wpisane na Krajową listę niematerialnego dziedzictwa kulturowego. Muzeum Historyczne Miasta Krakowa, 2014-08-05. [dostęp 2018-11-30].
  169. Zasmakuj w szopce! Krakowskie szopkarstwo na liście UNESC. Muzeum Historyczne Miasta Krakowa, 2018-11-29. [dostęp 2018-11-30].
  170. Post Open’er Theatre. Notatki z Boskiej Komedii, teatralny.pl [dostęp 2016-01-09].
  171. Przekrój.
  172. Tygodnik „Przekrój” powrócił z Warszawy do Krakowa – Kultura i Sztuka – Kultura wysoka i masowa – Dziennik.pl.
  173. Tygodnik Powszechny.
  174. Onet.
  175. Interia.
  176. RMF FM -lider słuchalności radiowej w Polsce.
  177. Święty Józef – patron miasta Krakowa.
  178. Dane według wyszukiwarki zborów, na oficjalnej stronie Świadków Jehowy jw.org [dostęp 2019-06-20].
  179. M. Orlewicz-Musiał, A. Kurek, 130 lat turystycznej działalności Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół” w Krakowie (1885–2015), Kraków 2017, ISBN 978-83-62891-50-4.
  180. Adrian Dworakowski: Przewodnik po polskich skoczniach narciarskich 2013. Ski Jumping. [dostęp 2013-06-29]. [zarchiwizowane z tego adresu].
  181. Eurozet Sp., Finał Mistrzostw Europy – siatkówka 2017. Czy są jeszcze bilety?, Finał Mistrzostw Europy 2017: siatkówka – bilety na finałowy mecz ME [dostęp 2017-09-05].
  182. Kraków z oficjalnym logo klubowych MŚ w siatkówce, krakow.pl [dostęp 2017-12-11].

Bibliografia

publikacje
  • Bieniarzówna Janina, Małecki Jan M., Mitkowski Józef (red.) „Dzieje Krakowa”, Wyd. Literackie, Kraków 1979; ​ISBN 83-08-00115-7​ (całość); tomy:
    • „Kraków do schyłku wieków średnich” tom 1, ​ISBN 83-08-02057-7
    • „Kraków w wiekach XVI – XVIII” tom 2, ​ISBN 83-08-00663-9
    • „Kraków w latach 1796–1918” tom 3, ​ISBN 83-08-00116-5
    • „Kraków w latach 1918–1939” tom 4, ​ISBN 83-08-02764-4
    • „Kraków w latach 1939–1945” tom 5, ​ISBN 83-08-03289-3
    • „Kraków w latach 1945–1989” tom 6, ​ISBN 83-08-03636-8
  • Kołodziej Jacek, Krakowskie tramwaje, Warszawa 2010.
periodyki
bibliografie

Linki zewnętrzne

Media użyte na tej stronie

20091114 Krakow Wawel 7770.jpg
Autor: Jakub Hałun, Licencja: CC BY-SA 4.0
Widok na Wzgórze Wawelskie z balonu widokowego w Krakowie
Akademia Sztuk Pięknych przy Placu Matejki.jpg
Autor: Kanonkrajoznawczy, Licencja: CC BY-SA 3.0 pl
Akademia Sztuk Pięknych w Krakowie.
BulwarCzerwieński-StareMiasto-POL, Kraków.jpg
Autor: Mach240390, Licencja: CC BY 3.0
Widok z Wawelu na Bulwar Czerwieński, Wisłę i Most Dębnicki w Krakowie.
Herb Rzeczypospolitej Obojga Narodow.svg
Autor: Author: Olek Remesz (wiki-pl: Orem, commons: Orem), Licencja: CC-BY-SA-3.0
Herb Rzeczypospolitej Obojga Narodów - ogólny wzorzec, nie związany z konkretnym przedziałem czasowym, szczególnie w odniesieniu do postaci orła
Kraków Airport October 2015.JPG
Autor: Altoshipper, Licencja: CC BY-SA 4.0
Port Lotniczy Kraków-Balice w październiku 2015 roku
Fall of Mickiewicz Monument (1940).jpg
Zniszczenie Pomnika Adama Mickiewicza w Krakowie przez hitlerowców dnia 17 sierpnia 1940 roku
Poland location map.svg
Autor: NordNordWest, Licencja: CC BY-SA 3.0
Location map of Poland
1. Festiwal Muzyki Filmowej w Krakowie.jpg
Autor: Fot. A. Rubiś, Licencja: CC BY-SA 3.0
1. Festiwal Muzyki Filmowej w Krakowie, pokaz finałowy
Krakow Rondo Business Park 20070929 1300.jpg
Autor: Jakub Hałun, Licencja: CC BY-SA 3.0
Wieżowiec Rondo Business Park w Krakowie
Kolaż Krakowa.JPG
Autor: wyżej, Licencja: CC BY-SA 3.0
Kolaż Widoków z Krakowa.
Broom icon.svg
Autor: !Oryginał: gg3po (Tony Tony)Vector: Booyabazooka, Licencja: GPL
Icon of broom sweeping up dust. Conversion to SVG also under GPL.
Collegium Novum Kraków 001.JPG
Collegium Novum w Krakowie
00180 Kraków, ratusz d. miasta Kazimierz, 1578, 1876.jpg
Autor: Daniel.zolopa, Licencja: CC BY-SA 3.0 pl
Ta fotografia przedstawia zabytek wpisany do rejestru zabytków pod numerem ID
Agh cracow a0 building.JPG
Autor: Zyxist, Licencja: CC0
A0, Główny budynek Akademii Górniczo-Hutniczej w Krakowie przy al. Mickiewicza.
Aleja Róż 04.JPG
Autor: Morneomorneo, Licencja: CC BY-SA 3.0 pl
układ urbanistyczny Nowej Huty Kraków, Kraków
Sukiennice.jpg
Autor: DESMS, Licencja: CC BY-SA 3.0 pl
Kraków. Rynek Główny. Sukiennice
Sinagoga Tempel.jpg
Autor: Morgan Sand, Licencja: CC BY-SA 3.0
Sinagoga Tempel di Cracovia
Flag of UNESCO.svg
Flag of the United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization (UNESCO)
Krakow-tor kajakrastwa gorskiego.jpg
(c) RaNo at pl.wikipedia, CC BY-SA 3.0
Tor kajakarstwa górskiego w Krakowie w trakcie zawodów
Flag of Finland.svg
Flaga Finlandii
Wikivoyage-Logo-v3-icon.svg
Autor: AleXXw, Licencja: CC BY-SA 3.0
Proposal for the new WikiVoyage-Logo by AleXXw including an idea of User:‎Danapit
Hanseatenwimpel.svg
Hanseatic Flag
Flag of Krakow.svg
Autor: unknown, Licencja: CC BY-SA 2.5
Rząca Tadeusz, Rynek Główny w Krakowie.jpg
Rynek Główny w Krakowie. Autochrom, oryginał jest w zbiorach Muzeum Fotografii w Krakowie. Ta fotografia nie została pokolorowana.
Kraków - Grodzka w nocy.jpg
Autor: Pudelek (Marcin Szala), Licencja: CC BY-SA 3.0
Grodzka street in Krakow
Smog-krakow.svg
Autor: Tbap, Licencja: CC BY-SA 4.0
Wykres średniorocznego stężenia PM10 w Krakowie przy Al. Krasińskiego.
Wmkrakow.jpg
Autor: Mariusz Paździora, Licencja: CC BY 3.0
Mapa Wolnego Miasta Krakowa 1815-1846
Flag of Chile.svg
Łatwo można dodać ramkę naokoło tej grafiki
Red pog.svg
Shiny red button/marker widget. Used to mark the location of something such as a tourist attraction.
Tramwaj krakow 6.jpg
Autor: Astrorek, Licencja: CC BY-SA 3.0
Tram in Kraków, Poland
POL location map.svg
Autor: Hiuppo, Licencja: CC-BY-SA-3.0
Location map of Poland
Commons-logo.svg
The Wikimedia Commons logo, SVG version.
Hansestadt Lubeck Tatiana Yagunova Watercolor painting 2014.jpg
Autor: Tatiana Yagunova / Татьяна Ягунова, Licencja: CC BY-SA 4.0
Lubeka (Akwarela Tatiany Yagunovej) — główne miejsce Ligi Hanzeatyckiej. Związek Hanzeatycki — organizację kupiecką pod kierownictwem doświadczonego racjonalnego ośrodka kupieckiego — Wolnego Miasta Lubeki. Opublikowano:
Haupthandelsroute Hanse.png
Main trading routes of the Hanseatic League in northern Europe.
Flag of Portugal.svg
Flag of Portugal, created by Columbano Bordalo Pinheiro (1857-1929), officially adopted by Portuguese government in June 30th 1911 (in use since about November 1910). Color shades matching the RGB values officially reccomended here. (PMS values should be used for direct ink or textile; CMYK for 4-color offset printing on paper; this is an image for screen display, RGB should be used.)
Godło II Rzeczypospolitej.png
Godło Rzeczypospolitej Polskiej ustalone Rozporządzeniem Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 13 grudnia 1927 r. o godłach i barwach państwowych oraz o oznakach, chorągwiach i pieczęciach (Dz. U. z 1927 r. Nr 115, poz. 980)
Enter of Prince Józef Poniatowski to Kraków in 1809.PNG
Enter of Prince Józef Poniatowski to Kraków in 1809
Kraków dzielnice.svg
Autor: unknown, Licencja: CC-BY-SA-3.0
Wikisource-logo.svg
Autor: Nicholas Moreau , Licencja: CC BY-SA 3.0
Wikisource logo, no text variant
Przywilej lokacyjny Krakowa.jpg
Przywilej lokacyjny Krakowa z 1257 roku.
StJohn Grande Hospital (Merciful Brother's Order), 1898-1901, designed by arch. Teodor Talowski, 3-11 Trynitarska street, Kazimierz, Krakow, Poland.jpg
Autor: Zygmunt Put Zetpe0202, Licencja: CC BY-SA 4.0
Szpital św. Jana Grandego (Zakonu Bonifratrów), 1898-1901, proj. arch. Teodor Talowski, ul. Trynitarska 3-11 Kazimierz, Kraków
Tenement-Consulate General of the United States, 9 Stolarska street, Old Town, Krakow, Poland.jpg
Autor: Zygmunt Put Zetpe0202, Licencja: CC BY-SA 4.0
Kamienica-Konsulat Generalny Stanów Zjednoczonych, ul. Stolarska 9, Stare Miasto, Kraków
Magistrat krakowski (noc).jpg
Autor: Pudelek (Marcin Szala), Licencja: CC BY-SA 3.0
Magistrat krakowski (Pałac Wielopolskich) po zmroku
Polish Academy of Sciences-Wladyslaw Szafer Institute of Botany, 46 Lubicz street, Krakow, Poland.JPG
Autor: Zygmunt Put Zetpe0202, Licencja: CC BY-SA 4.0
Polska Akademia Nauk-Instytut Botaniki im Władysława Szafera, ul. Lubicz 46, Kraków
Tramwaje kst tunel2.jpg
Podziemny przystanek Politechnika w tunelu Krakowskiego Szybkiego Tramwaju.
A4 Krakow 20070815 1026.jpg
Autor: Jakub Hałun, Licencja: CC BY-SA 3.0
Autostrada A4 w Krakowie. Widok z wiaduktu na ulicy Hallera w Kosocicach.
Plac centralny krakow.jpg
Autor: Gjarkiewicz, Licencja: CC BY-SA 3.0
Plac Centralny w Nowej Hucie, Kraków, Polska [panorama 360 stopni, widok ze środka zdjęcia w kierunku Alei Róż]
Nowodworek.JPG
Autor: Delimata, Licencja: CC BY-SA 4.0
I Liceum Ogólnokształcące im. Bartłomieja Nowodworskiego w Krakowie
Flag of Croatia.svg
Łatwo można dodać ramkę naokoło tej grafiki
Kkosciuszki.jpg
Autor: unknown, Licencja: CC-BY-SA-3.0
Kijow Centrum Cinema, W facade, 1965 mosaic designed by Witold Cęckiewicz, 34 Krasinskiego Av, Krakow, Poland.jpg
Autor: Zygmunt Put Zetpe0202, Licencja: CC BY-SA 4.0
Kijów Centrum, fasada zach, mozaika proj. Witolda Cęckiewicza 1965, al. Krasińskiego 34, Kraków
Flag of Ecuador.svg
Made by author of Xramp, first uploaded by Denelson83 as Flag of Ecuador.svg, modifications by Husunqu.
Krakow radio.jpg
Autor: Andrzej Otrębski, Licencja: CC BY-SA 3.0
Kraków - budynek Radia Kraków przy al. Słowackiego
Night view of Cracow.jpg
Autor: Ziarno, Licencja: CC BY-SA 3.0 pl
Ta fotografia przedstawia zabytek wpisany do rejestru zabytków pod numerem ID
0364 20100523 Krakow Plac Jana Matejki.jpg
Autor: Jakub Hałun, Licencja: CC BY-SA 4.0
Plac Jana Matejki w Krakowie
Kraków - Juliusz Słowacki Theatre by night 01.jpg
Autor: Lestat (Jan Mehlich), Licencja: CC-BY-SA-3.0
Teatr im. Juliusza Słowackiego w Krakowie nocą.
Kraków, Muzeum Lotnictwa Polskiego - fotopolska.eu (137010).jpg
(c) mamik / fotopolska.eu, CC BY-SA 3.0
Główny budynek Muzeum oddany do użytku dzień przed zrobieniem zdjęcia
Bonarka for Business Lufthansa Global Business Services State Street Kraków.jpg
Autor: Adrian Grycuk, Licencja: CC BY-SA 3.0 pl
Centrum biurowe Bonarka for Business w Krakowie, widoczne siedziby firm Lufthansa Global Business Services State Street
Rynek Glowny w Krakowie.jpg
Autor: image/photo was taken by Wikipedia and Wikimedia Commons user Ludwig Schneider.

I would appreciate being notified if you use my work outside Wikimedia.

Do not copy this image illegally by ignoring the terms of the license below, as it is not in the public domain. If you would like special permission to use, license, or purchase the image please contact me to negotiate terms.

When reusing, please credit me as: Ludwig Schneider / Wikimedia., Licencja: CC-BY-SA-3.0
Kraków, Rynek Główny i kościoły NMP i Św. Wojciecha
Brama Bolechowicka a1.jpg
Autor: Jerzy Opioła, Licencja: CC-BY-SA-3.0
Dolina Bolechowicka (Dolinki Krakowskie)
Lesser Poland Voivodeship location map.svg
Autor: SANtosito, Licencja: CC BY-SA 4.0
Location map of Lesser Poland Voivodeship, Poland. Geographic limits of the map:
  • N: 50.59 N
  • S: 49.07 N
  • W: 18.92 E
  • E: 21.55 E
Information icon4.svg
An i icon for templates and the like
Wikinews-logo.svg
Autor: Wektoryzacja: Simon 01:05, 2 August 2006 (UTC) Updated by Time3000 17 April 2007 to use official Wikinews colours and appear correctly on dark backgrounds. Originally uploaded by Simon., Licencja: CC BY-SA 3.0
The Wikinews logo without text. This is a cropped version of Image:Wikinews-logo-en.png. Note that the Wikinews project itself is at Wikinews:Main Page.
Jagiellonian Library (old building), 22 Mickiewicza Av, Krakow, Poland.jpg
Autor: Zygmunt Put Zetpe0202, Licencja: CC BY-SA 4.0
Biblioteka Jagiellońska (stary budynek), al. Mickiewicza 22, Kraków
037Kraków.JPG
Kraków, Poland
PKO BP, Wielopole, Kraków.jpg
Autor: Alexander Baranov, Licencja: CC BY 2.0
Budynek PKO BP, Kraków, ul. Wielopole. Proj. Adolf Szyszko-Bohusz
Most Piłsudskiego w Krakowie.jpg
Autor: ImreKiss, Licencja: CC BY 3.0
Most Józefa Piłsudskiego w Krakowie
Kopiec Piłsudskiego 1938.jpg
Piłsudski's Mound, Kraków.
Siedziba KPT.jpg
Autor:
Pawel Ulatowski
, Licencja: CC BY-SA 4.0
Główna siedziba Krakowskiego Parku Technologicznego na ul. Podole 60 w Krakowie
Kraków Główny - peron 2, 2014-08-18 (Muri WK14).jpg
Autor: Muri, Licencja: CC BY-SA 4.0
To zdjęcie zostało wykonane podczas polskiej Wikiekspedycji kolejowej 2014 zorganizowanej przez
Stowarzyszenie Wikimedia Polska we współpracy z Fundacją Grupy PKP.
Wszystkie zdjęcia z wyprawy możesz zobaczyć w kategorii Wikiekspedycja kolejowa 2014.
Kraków - Błonia from Kopiec Kościuszki.jpg
Autor: RaNo, Licencja: CC BY-SA 4.0
Kraków – Błonia – view from Kopiec Kościuszki
Wawel Castle 01 AB.jpg
Autor: Andrzej Barabasz (Chepry), Licencja: CC BY-SA 3.0
Zamek Królewski na Wawelu – rezydencja królewska o charakterze zabytkowym.
Krakow Philharmonic Hall, 1 Zwierzyniecka street, Krakow, Poland.jpg
Autor: Zygmunt Put Zetpe0202, Licencja: CC BY-SA 4.0
Filharmonia Krakowska, ul. Zwierzyniecka 1, Kraków
WiktionaryPl nodesc.svg
(c) Wikimedia Foundation, CC BY-SA 3.0

The logo for the Polish language Wiktionary without "Wolny, wielojęzyczny Wikisłownik" ("Free, multilingual, Wiktionary")

.
Solaris Urbino 12 W29 (DU903).jpg
Autobus Solaris Urbino 12 W29 (#DU902) z 2009 roku, należący do MPK Kraków, na ulicy Opolskiej w Krakowie.
Kosciol mariacki krakow.jpg
Autor: Pgkos, Licencja: CC BY-SA 4.0
Kościół Mariacki w Krakowie. Widok z Rynku Głównego, od strony ul. Sławkowskiej.
Wawel end 16th cent.jpg
View of Wawel near the end of the 16th century.
Kraków, ul. Stanislawa Lema; fot. 05.JPG
Autor: Luxetowiec, Licencja: CC BY-SA 3.0
Kraków, ul. Stanisława Lema
Wikiquote-logo.svg
SVG version of the Wikiquote logo.
Geographylogo.svg
Autor: OpenClipart, Licencja: CC0
Geography logo
Teatr Stary im.Modrzejewskiej w Krakowie.jpg
Autor: Autor nie został podany w rozpoznawalny automatycznie sposób. Założono, że to Kanonkrajoznawczy (w oparciu o szablon praw autorskich)., Licencja: CC BY-SA 3.0 pl
20190218 075832 TL.jpg
Autor: Tomasz Lewandowski, Licencja: CC BY-SA 4.0
Budynek sukiennic widziany od strony Katedry Mariackiej.
Disambig.svg
Symbol wieloznaczności