Krasnosielc
Artykuł | 53°2′5″N 21°9′24″E |
---|---|
- błąd | 38 m |
WD | 53°1'0.1"N, 21°10'0.1"E, 53°2'N, 21°13'E |
- błąd | 14 m |
Odległość | 2235 m |
wieś | |
![]() Kościół św. Jana Kantego w Krasnosielcu | |
Państwo | |
---|---|
Województwo | |
Powiat | |
Gmina | |
Liczba ludności (2011) | |
Strefa numeracyjna | 29 |
Kod pocztowy | 06-212[3] |
Tablice rejestracyjne | WMA |
SIMC | 0511858[4] |
Położenie na mapie Polski (c) Karte: NordNordWest, Lizenz: Creative Commons by-sa-3.0 de | |
![]() |
Krasnosielc – wieś w Polsce położona w województwie mazowieckim, w powiecie makowskim, w gminie Krasnosielc[4][5], nad rzeką Orzyc.
Dawniej miasto; uzyskał lokację miejską w 1824 roku, zdegradowany w 1870 roku[6].
W latach 1954-1972 wieś należała i była siedzibą władz gromady Krasnosielc. W latach 1975–1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa ostrołęckiego.
W miejscowości znajduje się kościół, który jest siedzibą parafii św. Jana Kantego. W strukturze kościoła rzymskokatolickiego parafia należy do metropolii białostockiej, diecezji łomżyńskiej, dekanatu Krasnosielc.
Nazwa
Pierwotna nazwa osady to Siedlec, Sielc i została utworzona od apelatywu „sioło” – 'siedlisko, siedziba’. Po przejęciu wsi przez Krasińskich utworzona została od nazwiska właścicieli nazwa Krasnosielc, znana od XVIII wieku[7][8].
Herb
Nie zachowały się żadne pieczęcie Krasnosielca. W 1847 roku przesłano władzom do zatwierdzenia projekt herbu, który wówczas nie wszedł w życie. Dziś ów projekt stanowi podstawę współczesnego herbu. Wyobraża on biegnącego jelenia, nad którym znajduje się półksiężyc. Półksiężyc i jeleń są złote, na tle czerwonym[9].
Historia
Średniowiecze
Najstarsze zapisy o Krasnosielcu sięgają 1374 roku. Z listu komtura ostródzkiego, Henryka Holta z 15 lutego 1413 roku do wielkiego mistrza, Henryka von Plauena wiadomo, że w 1374 roku odbywał się ujazd graniczny, mający doprowadzić do rozsądzenia sporów o granicę mazowiecko-krzyżacką. Brali w nim udział książę mazowiecki, Janusz I, a ze strony krzyżackiej, komtur ostródzki Burkhart von Mansfeld. Januszowi I towarzyszyły postacie związane z Krasnosielcem. Pierwsza to Paszko (Paweł) z Radzanowa, wymieniony przy erekcji kościoła parafialnego w Sielcu w 1386 roku jako właściciel wsi[10]. Drugą z osób był bartnik książęcy, Tomasz Michałowicz (Thomis Michalowicz), sołtys wsi Sielc (starost czu Seelcz), spełniający rolę przewodnika w puszczy[11].
XVI–XVIII wiek
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/45/Krasnosielc_church_st_John_Kanty_and_belfry.jpg/240px-Krasnosielc_church_st_John_Kanty_and_belfry.jpg)
Znajdująca się od końca XVII do połowy XIX wieku w rękach Krasińskich osada przeżywała dynamiczny rozwój gospodarczy. W 1730 roku rozpoczęto budowę drewnianego kościoła, który ufundował Błażej Jan Krasiński. Świątynię pod wezwaniem świętych Piotra i Pawła konsekrował sufragan płocki, Marcin Załuski 3 czerwca 1740 roku. Około 1800 roku kościół przeniesiono do Drążdżewa, a stamtąd w 2007 roku do Muzeum Wsi Mazowieckiej w Sierpcu. Obecny, murowany kościół parafialny pw. św. Jana Kantego został ufundowany pod koniec XVIII wieku przez Kazimierza Krasińskiego i jego żonę Annę z Ossolińskich. Byli oni wykonawcami woli głównego fundatora, Jana Kantego Krasińskiego, sufragana chełmskiego[12].
Dzięki przywilejowi króla Stanisława Augusta Poniatowskiego z 14 kwietnia 1781 roku w Krasnosielcu mogły odbywać się cotygodniowe targi i cztery jarmarki rocznie, a po pięciu latach nawet osiem[13].
13 marca 1794 roku przez Krasnosielc przemaszerował oddział generała Antoniego Madalińskiego, kierujący się przez Mławę do Krakowa, aby dołączyć do Tadeusza Kościuszki[14].
XIX wiek
W latach 1824–1869 Krasnosielc posiadał prawa miejskie[15]. Miasto było ośrodkiem handlu i rzemiosła. W 1824 roku w mieście było 56 rzemieślników. Byli oni zorganizowani w cechach. W 1860 roku właściciel miejscowości, Karol Krasiński uruchomił fabrykę sukna, zatrudniającą 34 osoby i produkującą 5000 arszynów sukna rocznie[16]. Ponadto działało tu 10 małych zakładów sukienniczych[13]. W 1883 roku w Krasnosielcu znajdowało się 108 dymów. Miejscowość zamieszkiwało wówczas 1720 osób[17]. Drobne warsztaty rzemieślnicze i małe gospodarstwa dawały niskie dochody mieszkańcom. Dodatkowo, sytuację pogarszały epidemie (tyfus, suchoty), klęski żywiołowe (np. susza z 1880 roku). W roku 1881 hrabia Ludwik Krasiński z Opinogóry i Krasnosielca organizował wraz ze Stanisławem Skarzyńskim, właścicielem dóbr nad Bugiem pomoc finansową na rzecz dotkniętych głodem Kurpiów[17].
Ciężka sytuacja powodowała wzrost śmiertelności, szczególnie wśród dzieci. W księgach parafialnych w 1882 roku odnotowano 201 zgonów, w tym 113 dzieci (56,2%). Mimo tego w kolejnych latach liczba urodzeń z reguły przewyższała liczbę zgonów. Powodowało to w dalszej kolejności emigrację tych mieszkańców, którzy nie znajdowali w Krasnosielcu środków do utrzymania[18]. Emigracja zarobkowa była na przełomie XIX i XX wieku zjawiskiem charakterystycznym dla całego północnego Mazowsza. Głównym terenem gdzie kierowało się wychodźstwo zarobkowe były Stany Zjednoczone[19].
Powstanie styczniowe
Jeszcze przed wybuchem powstania w 1861 roku wikariusz parafii św. Jana Kantego, ks. Franciszek Rutkowski trafił do twierdzy Modlin, jako podejrzany o współpracę z tajnymi związkami działającymi na rzecz sprawy narodowej[20]. W planie opracowanym przez Zygmunta Padlewskiego na potrzeby powstania styczniowego Krasnosielc i jego okolice miały być miejscem przeznaczonym dla schronienia młodzieży przed branką. Aby ułatwić przeprowadzenie poboru naczelnik Okręgu Wojennego w Płocku, gen. Siemeka wydał rozkaz w ramach którego w Krasnosielcu znalazło się 200 strzelców z 3 kompanii niżegrodzkiego pułku piechoty. W okolicach Krasnosielca formułowały się oddziały partyzanckie, tworzone z inspiracji wychowanka Polskiej Szkoły Wojskowej w Cuneo, Roberta Skowrońskiego. W rejonie Krasnosielca oddział partyzancki w początkach 1863 roku stworzyli także bracia Wacław i Tytus Szteinkellerowie. W bitwie pod Podosiem w lutym 1863 roku grupa powstańców przegrała z Rosjanami, a wśród zabitych był również Tytus Szteinkeller[21]. Prawa miejskie utracił Krasnosielc w 1869 roku, czego powodem była pomoc dla powstańców styczniowych[13]. W tym samym roku miejscowość uzyskała status osady[22].
XX wiek
Początek XX wieku przyniósł w Krasnosielcu wzrost ludności. Miejscowość liczyła w 1910 roku 2782 mieszkańców. W 1920 roku po zniszczeniach wojny polsko-bolszewickiej liczba ludności zmalała do 1842 osób. W 1939 roku liczba ludności Krasnosielca osiągnęła rekordową liczbę 3960 osób. W czasie II wojny światowej w wyniku najróżniejszych represji liczba ludności Krasnosielca spadła do 1820 osób[23].
Krasnosielca nie ominęły wydarzenia Rewolucji 1905–1907. Mieszkańcy żądali m.in. poprawy warunków bytowych, jak i wprowadzenia języka polskiego do szkół i urzędów. 1 czerwca 1905 roku pod Krasnosielcem odbyła się młodzieżowa manifestacja, podczas której śpiewano pieśni patriotyczne i wznoszono okrzyki: „Wiwat, niech żyje Polska!”[24]. 26 grudnia 1906 roku strajkowali robotnicy rolni zatrudnieni w majątku Krasnosielc. Wydarzenia rewolucyjne w miejscowości przyczyniły się do powstania w sierpniu 1905 roku Kółka Rolniczego, a w 1906 roku do utworzenia Ochotniczej Straży Pożarnej[25].
W styczniu 1945 okolica stała się miejscem oporu dywizji Grossdeutschland, która usiłowała powstrzymać natarcie Armii Czerwonej maszerującej na Szczytno i Olsztyn. Po zakończeniu działań wojennych Krasnosielc był siedzibą makowskiej powiatowej rady narodowej[26]. W nocy z 1 na 2 maja 1945 miał miejsce atak na areszt Powiatowego Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego w Krasnosielcu żołnierzy Narodowych Sił Zbrojnych.
Żydzi w Krasnosielcu
Nadanie miejscowości praw miejskich spowodowało wzrost liczby Żydów. Ze spisu ludności przeprowadzonego w 1776 roku wynika, iż w parafii Krasnosielc znajdowało się 250 Żydów[27]. W 1781 roku otrzymali oni pozwolenie na budowę synagogi i założenie kirkutu. Samodzielna gmina żydowska powstała w 1842 roku na mocy decyzji płockiego rządu gubernialnego, która spowodowała uniezależnienie się Żydów krasnosieleckich od gminy wyznaniowej w Przasnyszu. Argumentem w tej sprawie był fakt, że dozór bóżniczy w Przasnyszu miernie obsługiwał Żydów wsi Łazy i Sławki, oddalonych od Przasnysza o 2,5 mili, a od Krasnosielca tylko o ćwierć mili[28][29]. Żydzi zajmowali tereny przy ulicach: Wodnej, Zduńskiej i Nadrzecznej, a zmiana tych miejsc zamieszkania była prawnie zakazana[30]. W latach 80. XIX wieku działała garbarnia Motla Frajmana. W 1883 roku ukończono budowę murowanej synagogi, która zastąpiła drewnianą[13]. W 1827 roku na 981 mieszkańców było 604 Żydów (61,6%). W 1857 roku liczba ludności Krasnosielca wynosiła 1842, w tym 926 Żydów (50%)[31].
W Krasnosielcu urodził się Benjamin Warner (prawdopodobnie pierwotnie nosił nazwisko Wonsal), ojciec współzałożycieli wytwórni filmowej Warner Bros., braci: Hirsza Harry’ego, Abrahama Alberta i Samuela Sama, którzy także (pod koniec XIX wieku) urodzili się w Krasnosielcu[15][32][33].
5 września 1939 roku w Krasnosielcu doszło do masakry Żydów. Tego dnia w miejscowej synagodze żołnierze niemieckiej Dywizji Pancernej „Kempf” zamordowali w okrutny sposób ok. 50 żydowskich mężczyzn. 28 września 1939 Niemcy wypędzili z Krasnosielca wszystkich Żydów[34][35].
Zabytki
- Zespół kościoła parafialnego pw. św. Jana Kantego (XVIII wiek)
- cmentarz rzymskokatolicki (najstarsza część)
- kaplica przydrożna św. Jana Nepomucena (z końca XVIII wieku)[36]
Osoby związane z Krasnosielcem
- Janusz Bojarski (ur. 1956) – generał dywizji Wojska Polskiego w stanie spoczynku.
- Jarosław Ferenc (ur. 1968) – prezydent Radomska
- Andrzej Kowalczyk (ur. 1950) – hydrogeolog, rektor Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach od 2016 r.
- Albert Warner (1884–1967) – współzałożyciel wytwórni Warner Bros.
- Harry Warner (1881–1958) – współzałożyciel wytwórni Warner Bros.
- Sam Warner (1887–1927) – dyrektor wytwórni filmowej Warner Bros.
Przypisy
- ↑ Wieś Krasnosielc w liczbach, Polska w liczbach [dostęp 2017-04-04] (pol.), liczba ludności w oparciu o dane GUS.
- ↑ GUS: Ludność - struktura według ekonomicznych grup wieku. Stan w dniu 31.03.2011 r.. [dostęp 2019-05-07].
- ↑ Oficjalny Spis Pocztowych Numerów Adresowych, Poczta Polska S.A., październik 2013, s. 614 [zarchiwizowane z adresu 2014-02-22] .
- ↑ a b GUS. Wyszukiwarka TERYT
- ↑ Rozporządzenie w sprawie wykazu urzędowych nazw miejscowości i ich części (Dz.U. z 2013 r. poz. 200)
- ↑ Robert Krzysztofik, Lokacje miejskie na obszarze Polski. Dokumentacja geograficzno-historyczna, Katowice 2007, s. 42-43.
- ↑ Nazwy Miejscowe Polski. Historia – Pochodzenie – Zmiany, pod red. Kazimierza Rymuta, Kraków 2003, s. 289.
- ↑ Elżbieta Kowalczyk, Krasnosielec – najstarszy epizod z dziejów wsi, „Rocznik Mazowiecki”, 2002, T. 15, s. 165.
- ↑ Marian Gumowski. Herby województwa warszawskiego. „Miesięcznik Heraldyczny”. R. XVI, s. 58, 1937.
- ↑ Elżbieta Kowalczyk, Krasnosielec – najstarszy epizod z dziejów wsi, „Rocznik Mazowiecki”, 2002, T. 15, s. 166–167.
- ↑ Elżbieta Kowalczyk, Krasnosielec – najstarszy epizod z dziejów wsi, „Rocznik Mazowiecki”, 2002, T. 15, s. 167.
- ↑ Ks. Michał Marian Grzybowski. Jubileusz 600-lecia parafii Krasnosielc 1386–1986. „Studia Płockie”. T. 10, s. 207, 1987.
- ↑ a b c d Tadeusz Kruk. Szkic historyczny Krasnosielca (do 1939 r.). „Krasnosielcki Zeszyt Historyczny”. nr 1, s. 2-4, styczeń 2010. Towarzystwo Przyjaciół Ziemi Krasnosielckiej. ISSN 2080-024X. [dostęp 2020-10-29].
- ↑ Ziemia Krasnosielecka historią bogata. „Krasnosielcki Zeszyt Historyczny”. nr 7, s. 3, wrzesień 2011. Towarzystwo Przyjaciół Ziemi Krasnosielckiej. ISSN 2080-024X. [dostęp 2020-10-28].
- ↑ a b Cmentarz żydowski w Krasnosielcu Jewish cemetery in Krasnosielc.
- ↑ Urszula Dembicka. Z dziejów Krasnosielca i okolic (1386–1869). „Zeszyty Naukowe OTN”. T. 8, s. 79, 1994. Ostrołęka: Ostrołęckie Towarzystwo Naukowe. ISSN 0860-9608.
- ↑ a b Urszula Dembicka. Z dziejów Krasnosielca i okolic (1869–1939). „Zeszyty Naukowe OTN”. T. 9, s. 300, 1995. Ostrołęka: Ostrołęckie Towarzystwo Naukowe. ISSN 0860-9608.
- ↑ Urszula Dembicka. Z dziejów Krasnosielca i okolic (1869–1939). „Zeszyty Naukowe OTN”. T. 9, s. 300-301, 1995. Ostrołęka: Ostrołęckie Towarzystwo Naukowe. ISSN 0860-9608.
- ↑ Janusz Szczepański. Emigracja zarobkowa z Północnego Mazowsza za ocean na przełomie XIX i XX wieku. „Zapiski Ciechanowskie”. T. 7, s. 48-49, 1989. ISSN 0137-4915.
- ↑ Jan Ziółek. Diecezja płocka w latach 1832–1863. „Studia Płockie”. T. 3, s. 304, 1975. Płock: Płocki Instytut Wydawniczy. ISSN 0137-4362.
- ↑ Dariusz Wojciech Budny. Krasnosielc i okolice strona 2 Krasnosielcki Zeszyt Historyczny Nr 3 TPZK, dodatek specjalny do społecznego miesięcznika „Wieści znad Orzyca” Nr 9/42, wrzesień 2010 roku w okresie powstania styczniowego. „Krasnosielcki Zeszyt Historyczny”. nr 7, s. 3, wrzesień 2011. Towarzystwo Przyjaciół Ziemi Krasnosielckiej. ISSN 2080-024X. [dostęp 2020-10-28].
- ↑ Urszula Dembicka. Z dziejów Krasnosielca i okolic (1869–1939). „Zeszyty Naukowe OTN”. T. 9, s. 299, 1995. Ostrołęka: Ostrołęckie Towarzystwo Naukowe. ISSN 0860-9608.
- ↑ Ks. Michał Marian Grzybowski. Jubileusz 600-lecia parafii Krasnosielc 1386–1986. „Studia Płockie”. T. 10, s. 204–205, 1987.
- ↑ Henryk Maćkowiak. Wydarzenia rewolucyjne 1905–1907 na terenie obecnego województwa ostrołęckiego. „Zeszyty Naukowe OTN”. T. 1, s. 50, 1987. Ostrołęka: Ostrołęckie Towarzystwo Naukowe. ISSN 0860-9608.
- ↑ Urszula Dembicka. Z dziejów Krasnosielca i okolic (1869–1939). „Zeszyty Naukowe OTN”. T. 9, s. 303-304, 1995. Ostrołęka: Ostrołęckie Towarzystwo Naukowe. ISSN 0860-9608.
- ↑ Tomasz Chludziński, Janusz Żmudziński "Mazowsze, mały przewodnik" Wyd. Sport i Turystyka Warszawa 1978 s. 141–142
- ↑ Stanisław Litak. Parafie i ludność diecezji płockiej w drugiej połowie XVIII wieku. „Studia Płockie”. T. 3, s. 236, 1975. ISSN 0137-4362.
- ↑ Janusz Szczepański, Społeczność żydowska Mazowsza w XIX–XX wieku Pułtusk 2005, s. 98.
- ↑ Radosław Waleszczak, Mniejszości narodowe (wyznaniowe) w mieście powiatowym Królestwa Polskiego po powstaniu styczniowym. Przykład Przasnysza, „Zeszyty Naukowe OTN”, T. 15, 2001, s. 51.
- ↑ Janusz Szczepański, Społeczność żydowska Mazowsza w XIX–XX wieku Pułtusk 2005, s. 81.
- ↑ Janusz Szczepański, Społeczność żydowska Mazowsza w XIX–XX wieku Pułtusk 2005, s. 65.
- ↑ Urszula Dembicka. Z dziejów Krasnosielca i okolic (1869–1939). „Zeszyty Naukowe OTN”. T. 9, s. 301, 1995. Ostrołęka: Ostrołęckie Towarzystwo Naukowe. ISSN 0860-9608.
- ↑ Early Warner Brothers History: Fact or Fiction?. [dostęp 2013-06-06]. [zarchiwizowane z tego adresu (2019-09-08)].
- ↑ Mariusz Bondarczuk: Piątego dnia. Rzecz o życiu i zagładzie Żydów krasnosielskich. Przasnysz: Wydawnictwo Mazowieckie, 1996, s. 26–29. ISBN 83-900940-3-7.
- ↑ Jochen Böhler: Najazd 1939. Niemcy przeciw Polsce. Kraków: Wydawnictwo „Znak”, 2011, s. 272–273. ISBN 978-83-240-1808-6.
- ↑ Wykaz zabytków nieruchomych wpisanych do rejestru zabytków - województwo mazowieckie (stan na 30 czerwca 2012). nid.pl. [dostęp 2012-08-25].
Linki zewnętrzne
- Miesięcznik „Wieści znad Orzyca” wydawany przez Towarzystwo Przyjaciół Ziemi Krasnosielckiej,
- Główna strona Towarzystwa Przyjaciół Ziemi Krasnosielckiej.
- Krasnosielc, [w:] Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, t. IV: Kęs – Kutno, Warszawa 1883, s. 638 .
Zobacz też
- Cmentarz żydowski w Krasnosielcu
Media użyte na tej stronie
(c) Karte: NordNordWest, Lizenz: Creative Commons by-sa-3.0 de
Location map of Poland
Autor: SANtosito, Licencja: CC BY-SA 4.0
Location map of Masovian Voivodeship. Geographic limits of the map:
- N: 53.55N
- S: 50.95 N
- W: 19.15 E
- E: 23.25 E
Autor:
Mapa gminy Krasnosielc, Polska
Autor: Tomasz Barc, Licencja: CC BY-SA 3.0
Krasnosielc, kościół par. p.w. św. Jana Kantego, XVIII: brama
Autor: Maria Weronika Kmoch, Licencja: CC BY-SA 4.0
Brama cmentarna prowadząca na cmentarz parafialny w Krasnosielcu, nad bramą napis w nurcie memento mori
Autor:
Mapa powiatu makowskiego, Polska
Autor: Tomasz Barc, Licencja: CC BY-SA 3.0
Krasnosielc, kościół par. p.w. św. Jana Kantego, XVIII: główne wejście i dzwonnica, A-397
Autor: Tomasz Barc, Licencja: CC BY-SA 3.0
Krasnosielc, cmentarz rzym.-kat. (najstarsza część)
![Distinctive emblem for cultural property.svg](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/bc/Distinctive_emblem_for_cultural_property.svg/20px-Distinctive_emblem_for_cultural_property.svg.png)