Krystyna Skarbek
![]() | |
Imię i nazwisko urodzenia | Maria Krystyna Janina Skarbek |
---|---|
Data i miejsce urodzenia | |
Data i miejsce śmierci | |
Przyczyna śmierci | |
Miejsce spoczynku | St. Mary’s Cemetery (Kensal Green) |
Narodowość | |
Stanowisko | |
Pracodawca | |
Małżeństwo | Gustaw Gettlich (1933) |
Partner | Andrzej Kowerski (do 1952) |
Odznaczenia | |
![]() ![]() ![]() ![]() ![]() ![]() ![]() ![]() |
Krystyna Skarbek (Christine Granville), właśc. Maria Krystyna Skarbek-Giżycka OBE (ur. 1 maja 1908 w Warszawie, zm. 15 czerwca 1952 w Londynie) – polska agentka brytyjskiej tajnej służby Kierownictwa Operacji Specjalnych (SOE), wywiadowczyni Secret Intelligence Service (SIS).
Życiorys
Młodość
Maria Krystyna Skarbek herbu Abdank[2], urodziła się 1 maja 1908[a] w Warszawie[b] jako drugie dziecko ziemianina Jerzego Skarbka h. Abdank oraz Stefanii z d. Goldfeder[c], pochodzącej z łódzkiej zamożnej rodziny żydowskich bankierów Goldfederów[3].
Młoda Maria Skarbkówna uprawiała jazdę konną oraz wspinaczkę górską[4]. W 1930 uczestniczyła w konkursie Miss Polonia[5]. W tym samym roku, po śmierci ojca[d], wraz z rodziną przeniosła się z Trzepnicy do Warszawy, gdzie w 21 kwietnia 1930 r. poślubiła pabianickiego przemysłowca – Gustawa Gettlicha[6]. Ślub odbył się w kościele Opieki św. Józefa (seminaryjnym), ale akt małżeństwa spisano w parafii św. Jakuba na warszawskiej Ochocie. Małżeństwo nie trwało długo – rozpadło się po 6 miesiącach[7].
Arkady Fiedler, który poznał ją w Warszawie w połowie lat 30. XX w., tak ją charakteryzował w swoich wspomnieniach o „kobietach swej młodości”[8]: była młodą kobietą o niezwykłej urodzie i burzliwych losach. (...) Krystyna zwróciła na mnie roziskrzony wzrok i zbliżyliśmy się do siebie. Chociaż obdarzona bujnym temperamentem, pozostaliśmy tylko przyjaciółmi; wolałem stwarzać z nią przy stole restauracyjnym czy dansingowym miłe nastroje pełne wesołych szaleństw i szampańskiej fantazji, niż wdawać się w amory. Krystyna była wyjątkowo urocza, inteligentna, lecz nabita dziwnymi kompleksami; przeżywała rodowe fanaberie i snobistyczne łamańce (...).
Fiedler domniemywał, że miała jakieś kontakty w polskim MSZ i z tego powodu często wyjeżdżała do Anglii, oficjalnie do swoich krewnych z rodziny Granville’ów.
W listopadzie 1938 wyszła za mąż po raz drugi, za podróżnika i pisarza powieści dla młodzieży, Jerzego Giżyckiego. W 1939 oboje przebywali w Kenii, gdzie Giżycki przybył jako dyplomata mający pracować w stolicy Abisynii. Na wieść o wybuchu wojny wyjechali do Francji, skąd już sama (była w separacji z mężem) przedostała się do Anglii[7].
Działalność szpiegowska
Współpracowała z brytyjskimi służbami od 1939, do 1941 działała na Węgrzech, skąd sześciokrotnie wyjeżdżała do Polski, ośmiokrotnie na Słowację. Później pracowała w Jugosławii, do jesieni 1941 współpracowała jako kurierka z tajną brytyjską agencją rządową SOE, powołaną przez Winstona Churchilla, w czerwcu 1944 przeniesiona do komórki SOE w Algierze[9].
Przyjęła pseudonim Christine Granville oraz zmieniła rok urodzenia na 1915[a]. Jako agentka została skierowana na Węgry z zadaniem podjęcia pracy konspiracyjnej, którą wykonywała wspólnie z Andrzejem Kowerskim (pseudonim Andrew Kennedy). Z Budapesztu, gdzie pracowała jako dziennikarka, trzykrotnie odbyła podróż do okupowanej Polski konspiracyjnym szlakiem przez Słowację jako kurierka tatrzańska. Współpracowała ze Stefanem Witkowskim oraz utworzoną przez niego organizacją konspiracyjną Muszkieterzy[10]. Pośredniczyła w kontaktach tej organizacji z Secret Intelligence Service (SIS). Podczas jednej z wypraw dostarczyła Muszkieterom radiostację, która następnie zaczęła działać w Podkowie Leśnej[11].
Wspólnie z Andrzejem Kowerskim[12] zajmowali się m.in. organizowaniem ucieczek internowanych w węgierskich obozach Polaków do dalszej służby w polskich siłach zbrojnych na Zachodzie. Zbierali również informacje wywiadowcze, które m.in. (według źródeł brytyjskich) pomogły Churchillowi w uściśleniu przewidywanego terminu niemieckiej inwazji na ZSRR, chociaż Brytyjczycy posiadali informacje z innych źródeł, przede wszystkim z „Ultry”, co ujawniono wiele lat po wojnie. W czerwcu 1940 Krystynie udało się odwiedzić w Warszawie matkę, ale nie udało się skłonić jej do ucieczki z okupowanej Polski. Stefania Skarbek została aresztowana i zamordowana przez Niemców na Pawiaku w styczniu 1942[13].
W kolejnych latach Krystyna Skarbek-Giżycka i Andrzej Kowerski powrócili do Wielkiej Brytanii, jako agenci SOE byli prowadzeni przez brytyjskiego oficera Francisa Cammaertsa. Gdy wojska Osi zaatakował Bałkany w 1941, przeniesieni zostali na Bliski Wschód, gdzie przez półtora roku pracowali dla Brytyjczyków w Kairze.
Sir Douglas Dodds-Parker, brytyjski oficer Special Operations Executive, zaplanował na jej wniosek kolejną misję w okupowanej Francji. W lipcu 1944 po przeszkoleniu spadochronowym została przerzucona jako Pauline Armand i pomagała francuskim partyzantom na płaskowyżu Vercors w południowej Francji, gdzie m.in. zorganizowała wykupienie z rąk Gestapo kilku aresztowanych szefów siatki sabotażowo-dywersyjnej „Jockey” – dwóch Francuzów: Rogera i mjr Sorensena oraz Anglika – mjr Xan Fieldinga[14][7].
Zrzucona na teren Francji w nocy 6/7 lipca 1944 w ramach operacji lotniczej SOE pod kryptonimem "Jockey"/"Roger", w rejon Vassieux, była łączniczką brytyjskiego ppłk Francisa Cammaertsa. Po jego aresztowaniu przez gestapo w Digne, w brawurowej akcji doprowadziła do jego uwolnienia. Współpracowała z francuskimi Maquis, nawiązała kontakt z Polakami służącymi w Wermachcie, 70 z nich nakłoniła do dezercji[9].
W końcu sierpnia 1944, gdy w Warszawie trwało powstanie, Skarbek-Giżycka dotarła do Londynu. Wielokrotnie składała prośby o przerzut do kraju, które za każdym razem spotykały się z odmową. Pod koniec roku, kiedy do Polski miała udać się brytyjska misja wojskowa, uzyskała zezwolenie, ale w ostatniej chwili Churchill odwołał wszystkie loty do Polski.
Została zdemobilizowana w kwietniu 1945 w Kairze, otrzymując odprawę w wysokości zaledwie 100 funtów (roczna przeciętna płaca wynosiła wtedy ok. 3000 funtów) wraz z osobistymi podziękowaniami od Winstona Churchilla[7].
Po demobilizacji
1 sierpnia 1946 w polskim konsulacie w Berlinie, po siedmiu latach separacji, wzięła rozwód z Jerzym Giżyckim[e].
W ostatnich latach życia pracowała jako pokojówka w hotelu, telefonistka, sprzedawczyni w londyńskim domu towarowym Harrods, stewardesa na statkach pasażerskich „Rauhine” i „Winchester Castle” na linii Anglia-Związek Południowej Afryki. Choć nie ma na to dowodów, w okresie tym poznała podobno zdemobilizowanego z Navy Intelligence Division (NID) Iana Fleminga, z którym miała mieć trwający blisko rok romans. Istnieją niepotwierdzone pogłoski, że ten prawdopodobnie wzorował się na niej tworząc postać Vesper Lynd do swej pierwszej powieści o Jamesie Bondzie – Casino Royale. Na statku „Rahuine” poznała stewarda, Dennisa Muldowneya, swojego późniejszego mordercę, na drugim – pasażerkę, którą się zajmowała – Madeleine Masson, swą przyszłą biografkę (Christine: A Search for Christine Granville).
15 czerwca 1952 w londyńskim hotelu „Shelbourne” w Kensington została pchnięta nożem przez Dennisa Muldowneya, którego oświadczyny wcześniej odrzuciła; tegoż dnia zmarła, a zabójca został ujęty i skazany na śmierć.
Krystyna Skarbek-Giżycka została pochowana na rzymskokatolickim cmentarzu St. Mary w Kensal Green, w północno-zachodnim Londynie[15].
Odznaczenia
Polska
- Złota Odznaka Orderu Zasługi PRL[16]
Wielka Brytania
- Oficer Orderu Imperium Brytyjskiego – cywilny (20 maja 1947, za specjalne usługi podczas operacji wojskowych do dnia 8 maja 1945)[17]
- Medal Jerzego
- Gwiazda za Wojnę 1939–1945
- Gwiazda Afryki
- Gwiazda Włoch
- Gwiazda Francji i Niemiec
- Medal Wojny 1939–1945
Francja
- Krzyż Wojenny 1939-1945 z palmą[18][19]
Upamiętnienie
10 maja 2013 na londyńskim cmentarzu Kensal Green St. Mary, staraniem Polish Heritage Society, grób Krystyny Skarbek został odrestaurowany i zabezpieczony na przyszłość. W uroczystości ponownego odsłonięcia grobu, w którym pochowany jest również Andrzej Kowerski wzięli udział przedstawiciele wojskowi z Francji, Wielkiej Brytanii oraz dyplomaci, kombatanci, duchowni i wojskowi z Polski[20]. Sprawa Krystyny Skarbek wróciła tego dnia na strony brytyjskich gazet: „The Guardian” oraz „Evening Standard”, a główne wydanie wiadomości ITV poświęciło Skarbek kilkuminutowy materiał[21].
Postać Krystyny Skarbek występuje w powieści Kazimierza Koźniewskiego i filmie nakręconym na jej podstawie Sto koni do stu brzegów.
Tablica upamiętniająca na ścianie rodzinnego dworku w Trzepnicy, gdzie się wychowywała i przyjęła chrzest w pobliskim kościele.[22]
Uwagi
- ↑ a b Ta data urodzin widnieje też na odrestaurowanym grobie Krystyny Skarbek na cmentarzu St. Mary’s. Inne źródła, w tym książka „Krystyna. Ulubiona agentka Churchilla” autorstwa Madelaine Masson, podają 1 maja 1908. Również w wydanej w 2012 książce Clare Mulley The Spy Who Loved („Szpieg, który[a] kochał[a]”) napisano na str. 1: Perhaps appropriately for a secret agent, the deceptions and confusions that surround Christine’s life start with her birth... In fact [she] arrived in the world on Friday 1 May 1908 („Być może tak jak należałoby oczekiwać od tajnego agenta, matactwa i niejasności, otaczające życie Christine, zaczynają się od jej narodzin... W rzeczywistości przybyła na świat w piątek 1 maja 1908”). Natomiast w Polskim Słowniku Biograficznym podano datę urodzenia 1 kwietnia 1915.
- ↑ Na podstawie aktu urodzenia: Archiwum Państwowe w Piotrkowie Trybunalskim, Akta Stanu Cywilnego parafii Bęczkowice, akt 151/1913. Wspomniany akt sporządzono w 1913 roku, jednak z treści dokumentu wynika, że Maria Krystyna Janina Skarbek urodziła się w Warszawie, 1 maja 1908 roku. W późniejszych dokumentach istnieje zapis, że Krystyna urodziła się w Trzepnicy, patrz: Łukasz Włodarski: W mroku historii... Krystyna Skarbek – ulubiony szpieg Churchilla.
- ↑ Małżeństwo rodziców Krystyny zawarte zostało w 20 listopada 1899 r. w parafii Wszystkich Świętych w Warszawie. Akta stanu cywilnego parafii rzymskokatolickiej Wszystkich Świętych w Warszawie, M596/1899.
- ↑ W nekrologu z Kurierze Warszawskim zapisano, że zmarł po długiej chorobie, 4 grudnia 1930 r. w Badenie pod Wiedniem. Kurjer Warszawski, wydanie wieczorne. R. 110, 1930, no 339, s. 12.
- ↑ Według Fiedlera: Giżycki (...) był [w tym czasie] wciąż piękny i zniewalający, orlisty, ale orzeł niemożliwie ponury, kapryśny i oczywiście małżeństwo musiało się szybko rozpaść.
Przypisy
- ↑ Odkryto nieznane zdjęcia Krystyny Skarbek-Granville – „ulubionej agentki Churchilla”. wpolityce.pl. [dostęp 2016-05-20].
- ↑ Marek Minakowski: Krystyna Skarbek h. Awdaniec (ID: psb.30012.1). [dostęp 2020-01-26].Sprawdź autora:2.
- ↑ Mariaże herbów i kont, „Rzeczpospolita”, 20 lipca 2008. rp.pl. [zarchiwizowane z tego adresu (2012-03-18)]..
- ↑ Madeleine Masson, Christine, s. 7.
- ↑ Na podstawie lektury „Kuriera Czerwonego” z 1930.
- ↑ Pabianice: Gettlich.
- ↑ a b c d Mateusz "Biszop" Biskup , Śladami zapomnianych bohaterów w rozdziale: Ulubiona agentka Churchilla, Poznań: Vesper, 2011, s. 480-486, ISBN 978-83-7731-052-6 .
- ↑ Fiedler A., Kobiety mej młodości, s 52...
- ↑ a b Franciszek Grabowski , "Agenci" SOE. Polscy spadochroniarze w okupowanej Europie, „Biuletyn Instytutu Pamięci Narodowej” (nr 8-9 (129-130)), Warszawa 2011, s.102, ISSN 1641-9561 .
- ↑ Łukasz Zalesiński: Krystyna Skarbek, czyli polski Bond. polska-zbrojna.pl, 2017-06-15.
- ↑ Jolanta Drużyńska: Patrioci czy zdrajcy? Kim byli polscy Muszkieterowie. Poznaj historię jednej z najlepszych organizacji wywiadowczych w Europie. radiokrakow.pl, 2015-05-07.
- ↑ W: Fiedler Arkady, Kobiety mej młodości foto nr 4 wspólne: Skarbkowa i Kowerski.
- ↑ Listy więźniów Pawiaka.
- ↑ Fiedler A., Kobiety..., s 53 (tu szczegółowy opis okoliczności ich uwolnienia).
- ↑ Polka, ulubiona agentka premiera, u boku autora Bonda, „Polska. Dziennik Łódzki”, 2 listopada 2012, nr 256, s. 21.
- ↑ Skarbek, Maria Krystyna "Christine Granville" - TracesOfWar.com, www.tracesofwar.com [dostęp 2022-05-21] .
- ↑ Central Chancery of the Order of Knighthood. „The London Gazette”. Nr 37959 (suplement), s. 2249, 20 maja 1947. (ang.).
- ↑ Irene Tomaszewski: The Spy Who Dazzled Churchill. „The Cosmopolitan Review”, 2010-11-04. [dostęp 2011-01-06].
- ↑ Karolina Grodziska: Polskie groby na cmentarzach Londynu. T. 1. Polska Akademia Umiejętności, 1995, s. 189.
- ↑ Piotr Dobroniak: Krystyna Skarbek. Portal eLondyn, 2013-05-11. [dostęp 2013-05-11]. [zarchiwizowane z tego adresu (2013-08-25)].
- ↑ Maev Kennedy: Polish spy said to be inspiration for Bond girls to be commemorated. The Guardian, 2013-05-09. [dostęp 2013-05-11].
- ↑ Teresa Janocha. Historia Trzepnicy cz. 2. Dwór i jego mieszkańcy. „Wiadomości Gminy Łęki Szlacheckie”. 2, s. 14-15, marzec 2021. ISSN 2657-5167.
Bibliografia
- „The Times”, Polka, ulubiona agentka premiera, u boku autora Bonda, [w:] „Polska. Dziennik Łódzki”, 2 listopada 2012, nr 256, s. 21, tłum. Zbigniew Mach
- Clare Mulley: The Spy Who Loved: the Secrets and Lives of Christine Granville, Britain’s First Special Agent of World War II (2012). 2012.
- Fiedler Arkady, Kobiety mej młodości. Wyd, Poznańskie, Poznań 1989, s. 52–56.
Linki zewnętrzne
Media użyte na tej stronie
Autor: Borodun, Licencja: CC BY 3.0
Ribbon bar: Croix de Guerre 1939-1945 (France)
Baretka kawalera Złotej Odznaki Orderu Zasługi Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej
Baretka Orderu Imperium Brytyjskiego (cywilnego; od 1936).
Autor: Dobry77, Licencja: CC BY-SA 3.0
Odrestaurowany grób polskiej szpieg, Krystyny Skarbek, na katolickim cmentarzu Kensal Green St. Mary w Londynie.
Baretka brytyjskiego Medalu Jerzego (George Medal).
Krystyna Skarbek (1908-1952), from Poland, British spy during World War II
(c) Peter Skynner, CC BY-SA 2.0
Tempsford SOE memorial to the female agents and RAF Special Squadrons