Ktezyfon

Ktezyfon
Ilustracja
Mapa Seleucji-Ktezyfonu
Państwo Irak
Położenie na mapie Iraku
Mapa konturowa Iraku, w centrum znajduje się punkt z opisem „Ktezyfon”
Ziemia33°05′37″N 44°34′50″E/33,093611 44,580556
Ruiny zimowego pałacu królewskiego (1920)
Ruiny zimowego pałacu królewskiego (2016)
Ruiny zimowego pałacu królewskiego – sklepienie kolebkowe (2016)

Ktezyfon[1] (Ktesifon, Ktezyfont, łac. Ctesiphon, per. تيسفون Tispun lub Tisfun; arab. المدائن Al-Madā'in) – starożytne miasto na północno-wschodnim brzegu Tygrysu, u ujścia Dijali, naprzeciwko Seleucji, około 30 km od Bagdadu[2]. Był niegdyś zimową stolicą imperium partyjskiego i seleuckiego, opuszczone po przeniesieniu stolicy przez Arabów do Bagdadu w VII wieku.

Z zabudowań Ktezyfonu, do XXI w. zachowały się jedynie ruiny ejwanu z ogromnym sklepieniem kolebkowym – pozostałość sali audiencyjnej królów sasanidzkich zimowego pałacu królewskiego najprawdopodobniej z VI wieku – Tak Kisra.

Pochodzenie nazwy nie jest znane[3]. W źródłach greckich nazwa miasta to „Ktēsiphôn” (Κτησιφῶν), łacińskich „Ctesiphon” lub „Ctesifon”, aramejskich „(ʾ)qṭyspwn”, sasanidzkich „tyspwn” lub „tysfwn” i arabskich „Ṭaysafūn” (طيسفون)[3].

Okres partyjski

Pod koniec IV w. p.n.e. Seleukos I Nikator założył na wschodnim brzegu Tygrysu Seleucję, która szybko stała się wielkim ośrodkiem miejskim i – na jakiś czas – stolicą jego imperium. Naprzeciwko Seleucji, na drugim brzegu Tygrysu, leżało miasto Opis, które wkrótce stało się jej przedmieściem. Opis leżało na słynnej perskiej Drodze Królewskiej; żyły w nim obok siebie dwie społeczności: autochtoniczna i grecka.

Po opanowaniu Mezopotamii przez Partów w 129 roku p.n.e. królowie partyjscy na miejscu Opis założyli Ktezyfon, zwany przez nich Tyspon. Ktezyfon był zimową stolicą imperium partyjskiego[2] i wkrótce stał się wielkim miastem (około 30 km² powierzchni[4]). Po rebelii przeciwko królowi Wardanesowi, do której doszło w Seleucji w 43 roku, Ktezyfon jeszcze zyskał na znaczeniu. Inwestycje w mieście były najprawdopodobniej sfinansowane z łupów zdobytych w kampanii przeciwko Rzymowi, która miała miejsce dwa lata wcześniej[5]. Według rzymskiego historyka Ammianusa Marcellinusa Ktezyfon został otoczony murami w połowie I wieku, za panowania króla Pakorusa II[3].

Ktezyfon wraz z Seleucją był kilkakrotnie oblegany i zdobywany przez wojska rzymskie podczas wojen partyjsko-rzymskich: w 116 przez cesarza Trajana[6][3], w 165 przez cesarza Lucjusza Werusa[3] i w 198 przez cesarza Septymiusza Sewera[3]. Największych zniszczeń Rzymianie dokonali w 165 – zrabowali wtedy ogromne ilości złota i srebra.

Okres sasanidzki

Po zwycięskiej rebelii przeciw Partom, w 224, perski władca Ardaszir I z dynastii Sasanidów ustanowił w 226 Ktezyfon stolicą swojego imperium i osiedlił w mieście nowych mieszkańców[5], Seleucję natomiast przebudował i nazwał Veh-Ardaszir („dobre miasto Ardaszira”). Ktezyfon był strategicznym celem Rzymian w wojnach rzymsko-sasanidzkich – usiłowali go zdobyć w 238 (cesarz Gordian III) i w 363 (cesarz Julian Apostata), lecz udało się to tylko cesarzowi Karusowi w 283[7].

Po zdobyciu Antiochii Syryjskiej w 540 Chosroes I przesiedlił część jej mieszkańców w okolice Ktezyfonu i Seleucji, zakładając nowe miasto zwane Antiochią Chosroesa[8].

Po zdobyciu Jerozolimy przez Persów w 613 do Ktezyfonu wywieziono wiele z najważniejszych relikwii chrześcijańskich.

W 637 Ktezyfon został zdobyty i splądrowany przez Arabów[8], którzy przemianowali bliźniacze miasta na Al-Madain („miasta”). Ktezyfon został opuszczony po tym, jak kalifowie abbasydzcy przenieśli swoją stolicę do Bagdadu w 762, po czym stopniowo popadł w ruinę[8]. Jego budynki służyły jako źródło budulca dla Bagdadu[8][9].

Ktezyfon (wraz z Seleucją) był ośrodkiem Kościoła nestoriańskiego – do 800 roku był siedzibą nestoriańskiego Katolikosa-Patriarchy Wschodu.

Architektura

Zabudowa Ktezyfonu bazowała na wypalanych cegłach błotnych[5], materiale nietrwałym, przez co do XXI wieku zachowały się jedynie ruiny ejwanu, z ogromnym sklepieniem kolebkowym (o szerokości 25,5 m, głębokości 43,5 m i wysokości 35 m[10]) – jest to prawdopodobnie najszersze na świecie pojedyncze ceglane sklepienie[2] lub jedno z największych tego typu sklepień na świecie[9]. Stanowi pozostałość po sali audiencyjnej królów sasanidzkich zimowego pałacu królewskiego z około VI wieku[10]Tak Kisra[1] (tron Chosroua)[11]. Inne ruiny uległy zniszczeniu podczas powodzi w 1909[2].

Sala audiencyjna ulokowana była w centralnej części pałacu – ogromnym ejwanie[12]. Ejwan dekorowany był marmurem i szklaną mozaiką[11]. Fragmenty mozaiki zostały znalezione podczas wyprawy w latach 30. XX w. i obecnie znajdują się w Metropolitan Museum of Art w Nowym Jorku[11]. Za ejwanem znajdowały się trzy komnaty nakryte kopułami, za którymi rozciągał się dziedziniec i ogród[12].

Z opisu arabskiego po zdobyciu Ktezyfonu w 637 roku i innych przekazów arabskich wiadomo, że podłogę sali audiencyjnej pokrywał ogromny dywan o wymiarach 27 × 27 metrów, znany jako „wiosna Chosroua”, „ogród zimowy” lub „ogród wiosenny”[13]. Wzorem dywanu był wiosenny ogród królewski z owocującymi drzewami, kwiatami w rozkwicie, strumykami i ścieżkami[14] – tkanina miała być bogato haftowana i zdobiona kamieniami szlachetnymi[13][5][14]. Po zajęciu Ktezyfonu przez Arabów, dywan został pocięty na kawałki, które zostały rozdane muzułmanom[13].

Badania archeologiczne

Systematyczne badania topograficzne obszaru Seleucji-Ktezyfonu rozpoczął niemiecki archeolog i iranista Ernst Herzfeld (1879–1948), który prowadził je w latach 1903–1911[3]. W 1927 amerykańska ekspedycja pod kierownictwem Leroy’a Watermana (1875–1972) zlokalizowała położenie Seleucji[3]. Kolejne ekspedycje – niemiecka prowadzona w latach 1928–1929 przez Oscara Reuthera i amerykańsko-niemiecka w latach 1931–1932 pod kierownictwem Ernsta Kühnela (1882–1964) – przeprowadziły badania na obydwu brzegach Tygrysu[3][15]. Od 1964 prace archeologiczne na zachodnim brzegu prowadziła ekspedycja włoska Antonia Invernizziego i Giorgia Gulliniego (1923–2004)[3].

Przypisy

  1. a b Nazewnictwo geograficzne świata. Zeszyt 2. Komisja Standaryzacji Nazw Geograficznych, 2004, s. 44. ISBN 83-239-7552-3. [dostęp 2017-02-22]. (pol.)
  2. a b c d Trudy Ring: Middle East and Africa: International Dictionary of Historic Places. Routledge, 2014, s. 190. ISBN 978-1-134-25986-1. [dostęp 2017-02-23]. (ang.)
  3. a b c d e f g h i j Jens Kröger: CTESIPHON. W: Encyclopædia Iranica, VI/4. 1993-12-15, s. 446–448. [dostęp 2017-02-23]. (ang.)
  4. Cynthia Phillips, Shana Priwer: Ancient Monuments. Routledge, 2015, s. 87. ISBN 978-1-317-47663-4. [dostęp 2017-02-23]. (ang.)
  5. a b c d Francis D.K. Ching, Mark M. Jarzombek, Vikramaditya Prakash: A Global History of Architecture. John Wiley & Sons, 2010, s. 204. ISBN 978-1-118-00739-6. [dostęp 2017-02-23]. (ang.)
  6. Trudy Ring: Middle East and Africa: International Dictionary of Historic Places. Routledge, 2014, s. 191. ISBN 978-1-134-25986-1. [dostęp 2017-02-23]. (ang.)
  7. Trudy Ring: Middle East and Africa: International Dictionary of Historic Places. Routledge, 2014, s. 192. ISBN 978-1-134-25986-1. [dostęp 2017-02-23]. (ang.)
  8. a b c d Trudy Ring: Middle East and Africa: International Dictionary of Historic Places. Routledge, 2014, s. 193. ISBN 978-1-134-25986-1. [dostęp 2017-02-23]. (ang.)
  9. a b Ctesiphon. W: Encyclopædia Britannica. 2010-09- 07. [dostęp 2017-02-23]. (ang.)
  10. a b E.J. Keall: AYVĀN-E KESRĀ. W: Encyclopædia Iranica, III/2. 1987-12-15, s. 155–159. [dostęp 2017-02-23]. (ang.)
  11. a b c Fowlkes-Childs, Blair. Ctesiphon. „Heilbrunn Timeline of Art History. New York: The Metropolitan Museum of Art, 2000–”, July 2016 (ang.). [dostęp 2017-02-22]. 
  12. a b Francis D.K. Ching, Mark M. Jarzombek, Vikramaditya Prakash: A Global History of Architecture. John Wiley & Sons, 2010, s. 205. ISBN 978-1-118-00739-6. [dostęp 2017-02-23]. (ang.)
  13. a b c M. G. Morony: BAHĀR-E KESRĀ. W: Encyclopædia Iranica. s. 479. [dostęp 2017-02-23]. (ang.)
  14. a b Christopher Thacker: The History of Gardens. University of California Press, 1985, s. 28. ISBN 978-0-520-05629-9. [dostęp 2017-02-23]. (ang.)
  15. Joseph M. Upton. The Expedition to Ctesiphon, 1931-1932. „Bulletin of the Metropolitan Museum of Art”. XXVII (8), s. 188–197, August 1932 (ang.). 

Media użyte na tej stronie

Geographylogo.svg
Autor: Andrew Fitzsimon, Licencja: CC0
Geography logo
Ctesiphon 01.jpg
Autor: Karl Oppolzer, Licencja: CC BY-SA 3.0
تاق مازه دار در طاق کسری، سبک پارتی و دوره ساسانی
Mapa Seleucji-Ktezyfonu.svg
Autor: , Licencja: CC-BY-SA-3.0
Seleucia/Ktesiphon, archaeological map
By Nile and Tigris - a narrative of Journeys in Egypt and Mesopotamia on behalf of the British Museum between the years 1886 and 1913 (1920) (14593672199).jpg
Autor: Internet Archive Book Images, Licencja: No restrictions

Identifier: byniletigrisnarr01budguoft (find matches)
Title: By Nile and Tigris : a narrative of Journeys in Egypt and Mesopotamia on behalf of the British Museum between the years 1886 and 1913
Year: 1920 (1920s)
Authors: Budge, E. A. Wallis (Ernest Alfred Wallis), Sir, 1857-1934
Subjects: Egypt -- Antiquities Egypt -- Description and travel Iraq -- Description and travel Iraq -- Antiquities
Publisher: London : Murray
Contributing Library: Robarts - University of Toronto
Digitizing Sponsor: MSN

View Book Page: Book Viewer
About This Book: Catalog Entry
View All Images: All Images From Book
Click here to view book online to see this illustration in context in a browseable online version of this book.

Text Appearing Before Image:
d by the famous canal of Nebuchadnezzar,the Nahr Malka, at its junction with the Tigris. To distinguish itfrom other towns of the same name it was called ScAeiWia lirl toOTiypT^Tos (Appian, Syr. 57) or Seleucia on the Tigris. Seleucus builthis city with bricks from Babylon, and it soon occupied both banksof the Nahr Malka and flourished greatly. As it prospered Babylondeclined. Trajans generals burnt a part of it to the ground, and duringthe reign of Lucius Verus it was completely destroyed (a.d. 162).When Severus came there he found the place a ruin like Babylon, onlyfar less extensive. The city of Ctesiphon is said by Ammianus to have been foundedby a Parthian called Vardanes, or Varanes, who chose for it a siteon the east bank of the Tigris, about three miles north of Seleucia. TheParthian kings made Ctesiphon their winter residence, and the citygrew and flourished until the fall of the Parthian dynasty about a.d.226. Some identify Ctesiphon with the Kasifya ^;?P3 of Ezra viii, 17.
Text Appearing After Image:
Arch of Ctesiphon identified with the White Palace. 177 ruin which stood a mile to the south of the site where thetrue White Palace had stood, and forgot that it hadever existed. Arab writers and others perpetuated themistake, and called the ruin in Ashanbur the WhitePalace and Hall of Chosroes indifferently.^ Ap-parently they did not realize that Ashanbur and Ctesiphonwere two quite distinct places, and, once having called the Hall of Chosroes the White Palace, it was easyto assume that Ashanbur was Ctesiphon, and to call theruin there the Arch of Ctesiphon.^ When the Sassanians (a.d. 226-651) founded theirdynasty, the first of this line of Persian kings built a newcapital a Httle to the south of Ctesiphon, and this iscommonly called Al-Madain,^ i.e., The Cities.* To^e south-east of this city Sapor began to build the famousEwan Kisra, ^^ ^\^\, which must have been a verylarge and magnificent palace, and it was finished byAberwiz, the son of Hormizd. The Sassanian city grewand flouris

Note About Images

Please note that these images are extracted from scanned page images that may have been digitally enhanced for readability - coloration and appearance of these illustrations may not perfectly resemble the original work.
Iraq location map.svg
Autor: NordNordWest, Licencja: CC BY-SA 3.0
Location map of Iraq
The Arch of Ctesiphon at Taq Kisra.jpg
Autor: David Stanley, Licencja: CC BY 2.0
The Arch of Ctesiphon at Taq Kisra, 44 kilometers southeast of Baghdad, Iraq, is the widest single-span brick vault in the world. In the 3rd century BC the arch sheltered a Parthian banqueting hall.