Gnieźnik jajowaty

Gnieźnik jajowaty
Ilustracja
Systematyka[1][2]
Domena

eukarionty

Królestwo

rośliny

Podkrólestwo

rośliny zielone

Nadgromada

rośliny telomowe

Gromada

rośliny naczyniowe

Podgromada

rośliny nasienne

Nadklasa

okrytonasienne

Klasa

Magnoliopsida

Nadrząd

liliopodobne (≡ jednoliścienne)

Rząd

szparagowce

Rodzina

storczykowate

Podrodzina

epidendronowe

Rodzaj

gnieźnik

Gatunek

gnieźnik jajowaty

Nazwa systematyczna
Neottia ovata (L.) Bluff & Fingerh.
Comp. Fl. German., ed. 2, 2: 435 (1838)[3]

Gnieźnik jajowaty[4], listera jajowata[5] (Neottia ovata (L.) Bluff & Fingerh.[6]) – gatunek roślin należący do rodziny storczykowatych (Orchidaceae). Występuje na rozległych obszarach Europy i Azji, w tym także w całej Polsce[4]. Do końca XX wieku gatunek włączany był do rodzaju listera (jako l. jajowata) i wciąż bywa tak opisywany[5], jednak od początku XXI wieku dobrze dowiedziono, że w tradycyjnym ujęciu rodzaj Listera jest parafiletyczny i dla uzyskania taksonu monofiletycznego konieczne jest jego łączenie z rodzajem gnieźnik Neottia[3][7][8].

Morfologia

Pokrój
Wysmukła roślina wysokości 20–60 cm. Cała w kolorze zielonym, z długim i luźnym kwiatostanem[9].
Łodyga
Poniżej liści czterokanciasta, gładka; powyżej – obła gruczołowato omszona.
Liście
Dwa naprzeciwległe, 5–9 nerwowe liście o kształcie eliptycznym u nasady pędu, powyżej 1–2 listki przysadkowe. Mają od 5 do 15 cm długości[9] i są ostro zakończone[10].
Kwiaty
Kwiatostan w formie luźnego kłosu. Małe żółtawozielone kwiaty zebrane w liczbie 10–100 na krótkich szypułkach[10]. Czerwono nabiegłe płatki korony i działki kielicha pochylają się ku sobie. Żółtego koloru warżka jest głęboko rozcięta. Zalążnia prawie kulista.
Część podziemna
Kłącze poziome i pełzające, grube i twarde z licznymi korzeniami. Widoczne liczne blizny po wcześniejszych łodygach.

Biologia i ekologia

Rozwój
Bylina, geofit. Kwitnie od maja do lipca[11]. Kwiaty nie posiadają ostrogi, jednak wydzielają nektar w podłużnej rynience na warżce. Zapylane są przez błonkówki i chrząszcze. Naziemna część rośliny pojawia się wczesną wiosną, zamiera w sierpniu[12].
Siedlisko
Rośnie zwłaszcza w ciepłolubnych zbiorowiskach leśnych, ale także w wilgotnych zaroślach i lasach na glebach umiarkowanie żyznych, wilgotnych o odczynie obojętnym lub lekko zasadowym. W górach występuje aż po piętro kosówki. Roślina rozpowszechniona z powodu swoich dużych zdolności przystosowawczych[9].
Genetyka
Liczba chromosomów 2n= 32, 34, 35, 36, 37, 38, 40, 42[10]. Krzyżowanie roślin z rodzaju Listera, było badane i opisywane przez Karola Darwina[13].

Zagrożenia i ochrona

Od 2014 roku roślina jest objęta w Polsce częściową ochroną gatunkową. W latach 1946–2014 znajdowała się pod ochroną ścisłą[14][15]. Zagrożeniem jest osuszanie i eksploatacja torfowisk oraz gospodarcze użytkowanie lasu powodujące niszczenie runa. W prawie każdym parku narodowym znajdują się jej stanowiska, rośnie także w rezerwatach, np. Zadni Gaj czy Świnia Góra[16].

Obecność w kulturze i sztuce

Okaz listery w postaci rozwiniętej i kwitnącej rośliny występuje w tle malarskim jednej ze scen ("Spotkanie Chrystusa z Magdaleną") w ołtarzu Wita Stwosza w Kościele Mariackim w Krakowie[17].

Przypisy

  1. Michael A. Ruggiero i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS One”, 10 (4), 2015, art. nr e0119248, DOI10.1371/journal.pone.0119248, PMID25923521, PMCIDPMC4418965 [dostęp 2020-02-20] (ang.).
  2. Peter F. Stevens, Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2010-08-05] (ang.).
  3. a b c Neottia ovata (L.) Bluff & Fingerh.. [w:] Plants of the World online [on-line]. Royal Botanic Gardens, Kew. [dostęp 2022-10-14].
  4. a b Dariusz L. Szlachetko, Michał Skakuj: Storczyki Polski. Poznań: Wydawnictwo Sorus, 1996. ISBN 83-85599-97-5.
  5. a b Zbigniew Mirek i inni, Vascular plants of Poland. An annotated checklist, Kraków: W. Szafer Institute of Botany, Polish Academy of Sciences, 2020, s. 110, ISBN 978-83-62975-45-7.
  6. Kadereit J. W., Albach D. C., Ehrendorfer F., Galbany-Casals M. i inni. Which changes are needed to render all genera of the German flora monophyletic?. „Willdenowia”. 46, s. 39 – 91, 2016. DOI: 10.3372/wi.46.46105. 
  7. Ting Zhou, Xiao-Hua Jin, Molecular systematics and the evolution of mycoheterotrophy of tribe Neottieae (Orchidaceae, Epidendroideae), „PhytoKeys” (94), 2018, s. 39–49, DOI10.3897/phytokeys.94.21346, PMID29416419, PMCIDPMC5799734 [dostęp 2022-10-14].
  8. Zhi-Xin Zhu i inni, Complete plastome sequences of two Neottia species and comparative analysis with other Neottieae species (Orchidaceae), „Folia Geobotanica”, 54 (3-4), 2019, s. 257–266, DOI10.1007/s12224-019-09356-1 [dostęp 2022-10-14] (ang.).
  9. a b c Peter H. Barthel: Storczyki – gatunki dziko rosnące. Warszawa: Multico, 1997, s. 68–69. ISBN 83-7073-145-7.
  10. a b c JSTOR Global Plants: Entry for Listera ovata. [w:] Entry for Listera ovata (Linnaeus) R. Brown [on-line]. [dostęp 2013-05-13]. (ang.).
  11. Martin Červenka, Viera Feráková, Milan Háber, Jaroslav Kresánek, Libuše Paclová, Vojtech Peciar, Ladislav Šomšák: Świat roślin skał i minerałów. Warszawa: PWRiL, 1982, s. 188. ISBN 83-09-00462-1.Sprawdź autora:1.
  12. Neottia ovata. [w:] Encyclopedia of Life [on-line]. [dostęp 2013-05-13]. (ang.).
  13. Listera ovata. [w:] Flora of North America [on-line]. [dostęp 2013-05-13]. (ang.).
  14. Rozporządzenie Ministra Oświaty z dnia 29 sierpnia 1946 r. wydane w porozumieniu z Ministrem Rolnictwa i Reform Rolnych i z Ministrem Leśnictwa w sprawie wprowadzenia gatunkowej ochrony roślin (Dz.U. z 1946 r. nr 70, poz. 384).
  15. Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 9 października 2014 r. w sprawie ochrony gatunkowej roślin (Dz.U. z 2014 r. poz. 1409).
  16. Halina Piękoś-Mirkowa, Zbigniew Mirek: Rośliny chronione. Warszawa: Multico Oficyna Wydawnicza, 2006, s. 344. ISBN 978-83-7073-444-2.
  17. Władysław Szafer: Kwiaty w ołtarzu Wita Stwosza, w: "Kwiaty w naturze i sztuce", Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1958, s. 102-117

Media użyte na tej stronie

Wikispecies-logo.svg
Autor: (of code) -xfi-, Licencja: CC BY-SA 3.0
The Wikispecies logo created by Zephram Stark based on a concept design by Jeremykemp.
Listera ovata ENBLA03.JPG
Autor: Enrico Blasutto, Licencja: CC BY-SA 3.0
Listera maggiore - Località: Col di Roanza (BL), 850 m s.l.m.
Listera ovata - ear.jpg
Autor: Bartosz Cuber, Licencja: CC BY-SA 3.0
Listera jajowata (Listera ovata) na terenie użytku ekologicznego Młaki nad Pogorią.
Sturm04019.jpg
Autor: Johann Georg Sturm (Painter: Jacob Sturm), Licencja: CC-BY-SA-3.0

Listera ovata (L.) R. Br., syn. Neottia ovata (L.) Bluff & Fingerh.

Original Description
Gemeines Zweiblatt, Neottia ovata
Listera ovata ENBLA01.JPG
Autor: Enrico Blasutto, Licencja: CC BY-SA 3.0
Listera maggiore - Località: Valmorel, Limana (BL), 800 m s.l.m.