Literatura szwajcarska
Literatura szwajcarska – twórczość literacka Szwajcarii. Charakteryzuje się utworami pisanymi w czterech językach: niemieckim, francuskim, włoskim i retoromańskim. Ze względu na swoją specyfikę jest również ściśle związana z literaturą niemieckojęzyczną.
Różnorodność językowa kraju sprawia, że literaturoznawcy z dystansem podchodzą do jednoznacznego definiowania literatury szwajcarskiej jako literatury narodowej. Badacze opowiadają się za poglądem włączającym twórczość krajową do szerszych pojęć literatur tworzonych w danych językach[1].
Postrzeganie literatury jako twórczości narodowej jest jednak w Szwajcarii coraz bardziej powszechne. Takie podejście wspiera funkcjonujące aktualnie stowarzyszenie Autorinnen und Autoren der Schweiz (A*dS), które zrzesza pisarzy z całego kraju. Celem A*dS jest m.in. rozpowszechnianie literatury szwajcarskiej, prawne i finansowe wspieranie twórców oraz tłumaczy, jak również prowadzenie badań literackich[2].
Literatura szwajcarska według języków
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/08/Codex_Manesse_Rudolf_von_Neuenburg.jpg/220px-Codex_Manesse_Rudolf_von_Neuenburg.jpg)
Niemieckojęzyczna literatura Szwajcarii
Pierwsze znane przejawy literatury niemieckojęzycznej w Szwajcarii sięgają około X-XI w. i są związane z opactwem w Sankt Gallen. Istotną rolę odgrywała w tym czasie liryka rycerska oraz pieśni minnesingerów – najbardziej znanym szwajcarskim twórcą tego rodzaju poezji jest Rudolf von Neuenburg. Dopiero w XIV-XVI w. powszechniejsze stają się gatunki literackie, związane z życiem dworskim i miejskim, podejmujące tematykę polityczną, historyczną czy satyryczną. Wówczas zaczyna pojawiać się też literatura podróżnicza.
W XVI w. powstaje w Bazylei ważny ośrodek myśli humanistycznej, związany z przebywającym tam Erazmem z Rotterdamu. W tym czasie również miał początek ruch w literaturze, wywodzący się z włoskiego odrodzenia. Szczególnie rozwijały się takie formy literackie jak liryka, poezja ludowa oraz twórczość dramatyczna. W XVII-XVIII wieku szwajcarskie miasto Zurych staje się ważnym ośrodkiem wydawniczym. Sprzyja to propagowaniu idei oświeceniowych, a literatura nabiera charakteru dydaktycznego.
Podejście oświeceniowe z tego okresu prezentuje szwajcarska powieść Lienhard i Gertrud Johanna H. Pestalozziego, opisująca życie niższych warstw społecznych. Autor wyraża w niej pogląd, że mecenat arystokracji oraz odpowiednia edukacja mogą sprawić, że ludzie biedni, będą w stanie samodzielnie wyjść z nędzy, pełniej uczestniczyć w kulturze oraz skuteczniej walczyć o swoje prawa. Poglądy Pestalozziego były inspirowane twórczością Jeana-Jacques’a Rousseau, francuskojęzycznego twórcy i filozofa ze Szwajcarii.
Wiek XIX przynosi rozwój literatury w stylu Biedermeier, skupiającej się na lokalnych problemach. Coraz częściej zaczyna się w literaturze podejmować temat społeczeństwa jako takiego. Wpływa to na wykształcenie się poglądu o osobnej literaturze szwajcarskiej i na przełomie XIX/XX w. coraz powszechniej używa się pojęcia literatury narodowej w kontekście niemieckojęzycznych dzieł pisarzy ze Szwajcarii. W tym okresie nabiera również znaczenia nurt ekspresjonizmu i dadaizmu.
Parokrotnie wyraziłem pogląd, że każdy naród, a nawet każdy pojedynczy człowiek, zamiast usypiać swoją czujność zakłamanymi politycznymi „kwestiami winy”, musi zbadać, w jakim stopniu, skutkiem błędów, zaniedbań i złych przyzwyczajeń, sam ponosi odpowiedzialność za wojnę i za wszelką inną nędzę świata, i że jest to – być może – jedyna droga zapobieżenia następnej wojnie. Tego mi nie wybaczą, gdyż oczywiście oni sami są absolutnie niewinni: cesarz, generałowie, wielcy przemysłowcy, politycy, prasa…nie mają sobie absolutnie nic do zarzucenia, nie poczuwają się do żadnej winy. Można by sądzić, że na świecie wszystko układa się wspaniale, tylko że w ziemi leżą dziesiątki pozabijanych ludzi.
Przykładem nieoczywistej granicy między literaturą szwajcarską a niemieckojęzyczną jest postać Hermana Hessego, niemieckiego pisarza, autora Wilka stepowego. Krytyczna i pacyfistyczna postawa artysty sprawiła, że ówczesna władza w Niemczech ogłosiła go zdrajcą, w związku z czym Hesse wyemigrował w 1919 roku do Szwajcarii, a w 1924 zyskał obywatelstwo tego kraju. W tym czasie powstają jego najbardziej znane i znaczące dzieła[3].
Współczesna literatura niemieckojęzyczna w Szwajcarii powstaje w języku ogólnym oraz w odmianach dialektalnych, tzw. Schweizerdeutsch[4]. Duże uznanie zyskała również dramatyczna twórczość Friedricha Dürrenmatta oraz Maxa Frischa, najbardziej rozpoznawalnych pisarzy współczesnych Szwajcarii.
Twórcy:
- Jeremias Gotthelf,
- Conrad Ferdinand Meyer,
- Robert Walser – zaliczany do najwybitniejszych autorów literatury niemieckojęzycznej, choć za życia pozostawał mało znany jako pisarz,
- Carl Spitteler – laureat Nagrody Nobla w literaturze,
- Max Frisch,
- Friedrich Dürrenmatt – w testamencie zawarł zapis, że przekaże swój dorobek Szwajcarii w zamian za utworzenie Archiwum Literatury Szwajcarskiej, które powstało ostatecznie w 1991 z inicjatywy Biblioteki Narodowej Szwajcarii.
Pisarze, którzy przyjęli szwajcarskie obywatelstwo:
- Hermann Hesse – jako Szwajcar od 1923 r., Nagroda Nobla w literaturze w 1946 r.,
- Tomasz Mann – Czarodziejska góra, najbardziej znane dzieło tego pisarza zostało poświęcone szwajcarskiemu uzdrowisku Davos, po wojennej emigracji w USA, Mann pozostaje w Szwajcarii aż do śmierci.
Francuskojęzyczna literatura Szwajcarii
Początki literatury szwajcarskiej, tworzonej w języku francuskim, sięgają XVI w. Związane jest to z włączeniem zachodnich Kantonów do kraju i helwtyzacją tych ziem. Ważnymi ośrodkami intelektualnymi były wówczas Lozanna i Genewa, które sprzyjały rozwojowi poezji. Literatura ta silnie związana była z literaturą francuską. Tematyką podejmowaną w utworach były sprawy związane z reformacją oraz próby wyrażenia odrębnej tożsamości szwajcarskiej w przeciwieństwie do tożsamości francuskiej (prostota Szwajcarii kontra frywolność Paryża).
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/b7/Jean-Jacques_Rousseau_%28painted_portrait%29.jpg/220px-Jean-Jacques_Rousseau_%28painted_portrait%29.jpg)
Okres XVII-XVIII w. związany jest w literaturze z ruchem oświeceniowym. Utworem, który wywarł wpływ na całą ówczesną Europę, jest „Nowa Heloiza” Jeana-Jacques’a Rousseau[5]. W przeciągu 40 lat od wydania miała 72 wydania francuskie[6]. Powieść epistolarna, której wydarzenia mają miejsce w alpejskim miasteczku, składa się z listów młodej Julii i jej nauczyciela Saint-Preux’a, opisujących swoje emocjonalne przeżycia, związane z nieszczęśliwą miłością. Rodzina dziewczyny zakazuje jej tego uczucia i pod ich presją poślubia innego mężczyznę, skromnego i szanowanego. Po jakimś czasie Saint-Preux wraca i staje się gościem Julii, gdzie spostrzega metamorfozę dziewczyny z namiętnej osoby w przykładną matkę i panią domu. Tytuł powieści nawiązuje do legendy o nawróceniu Heloizy, czym Rousseau chciał ukazać opresyjny charakter społeczeństwa. Autor przez opis szwajcarskiego krajobrazu w listach kochanków chciał wyrazić prymat uczuć nad rozumem – stając się tym samym twórcą utworu w gatunku powieści sentymentalnej.
Na początku XIX w. istotną rolę na polu literatury odgrywała Grupa z Coppet (Groupe de Coppet), utworzona z inicjatywy Germaine de Staël, przebywającej wówczas w swoim zamku. Urządzane tam spotkania pełniły funkcję forum myśli liberalnej i romantycznej. Przełom XIX/XX wieku przynosi też dyskusję nad charakterem literatury francuskojęzycznej w Szwajcarii – znane są zarówno głosy opowiadające się za jej odrębnością i wyjątkowością, związaną z przecinaniem się różnych wpływów literatury niemieckiej i francuskiej, jak i przynależnością do literatury francuskiej.
Twórcy:
- Jean-Jacques Rousseau – urodzony w Genewie, jest bardziej twórcą wędrownym, po wpisaniu jego książek na indeks ksiąg zakazanych oraz licznych prześladowaniach musiał uciekać z Francji i Szwajcarii do Anglii, skąd jednak wrócił, aż do końca życia przebywając w ukryciu;
- Agota Kristof – uchodźczyni polityczna z Węgier, osiadła w Szwajcarii, gdzie nauczyła się języka francuskiego, w którym tworzy. Obecnie mieszka w Neuchâtel, w 2008 roku otrzymała Austriacką Nagrodę Państwową dla Literatury Europejskiej.
- Joël Dicker – autor sensacyjnej literatury popularnej.
Włoskojęzyczna literatura Szwajcarii
Autorzy szwajcarscy, tworzący w języku włoskim, często bywają bardziej znani zagranicą, niż w Szwajcarii. Ma to związek z tym, że region kraju, w którym ludność posługuje się tym językiem, jest niewielki. Literatura ta nie powstaje też w czystym języku włoskim, ale naznaczona jest helwetyzmami.
Początki włoskojęzycznej literatury szwajcarskiej sięgają XVI w., jednak dopiero od XVIII w. powstaje więcej znaczących dzieł. Z twórczości oryginalnej znane są główne wiersze religijne i pasterskie. Wtedy również zaczynają powstawać liczne tłumaczenia klasyków łacińskich, co znacznie wpływa na rozpowszechnienie się idei oświeceniowych. Przekłady pozostaną znaczącym elementem kultury tego kręgu językowo-literackiego do czasów współczesnych (np. pierwsze włoskie tłumaczenie Wertera Goethego wyszło właśnie ze szwajcarskiej Drukarni Ambrosioni (Druckerei Ambrosioni) w Poschiavo).
W XIX wieku literatura ta inspiruje się kulturą Lombardii i obecnym tam nurtem realizmu. Także w związku z administracyjnymi zmianami w kraju i mniejszościowym charakterem włoskojęzycznego regionu Ticino oraz fragmentu Gryzonii, często podejmuje się w literaturze tematy polityczne i społeczne. Od 1944 roku w Lugano funkcjonuje Associazione Svizzera degli Scrittori di lingua Italiana[7] (Stowarzyszenie Pisarzy Włoskiej Szwajcarii), które stawia sobie za cel promowanie kultury włoskiej w literaturze.
Twórcy:
- Francesco Chiesa – poeta i prozaik, wywarł znaczny wpływ na kulturę Ticino,
- Giorgio Orelli – wyróżniony Najwyższą Nagrodą Schillera, najbardziej znaczącą nagrodą literacką w Szwajcarii.
Retoromańskojęzyczna literatura Szwajcarii
Literatura w języku retoromańskim tworzona jest w odmianach dialektalnych[4]. Retoromański – Rumantsch Grischun – jako język dopiero w latach '80. XX w. zyskuje oficjalną, standardową formę, ustaloną na podstawie wstępujących dialektów, co wpływa na rozwój literatury w tym języku.
Pierwsze utwory znane są od XVI w., co związane jest z ruchem reformatorskim i dostosowaniem obrządku religijnego do języków lokalnych – zaczęły więc pojawiać się tłumaczenia Biblii, pieśni religijnych oraz katechizmów.
Dopiero w XIX wieku literatura retoromańska zaczęła być bardziej powszechna. W tym czasie również po raz pierwszy przetłumaczono podręcznik szkolny na ten język, co przyczyniło się do popularyzacji znajomości i twórczości w tym języku. Przełom XIX/XX w. przyniósł emancypację polityczną i tożsamościową regionu, w tym czasie powstają instytucje wspierające odrębność kulturową i językową regionu (Societad Retorumantscha, Lia Rumantscha). Literatura tego czasu pojawiała się głównie w czasopismach i podejmowała tematykę chłopską lub dotyczącą lokalnej tradycji.
Po 1950 roku literatura w języku retoromańskim zaczyna być dostrzegana również w kraju. Twórcy zaczynają również wydawać książki. Często posługiwano się bajką czy przypowieścią dla opisu aktualnej sytuacji. Podobnie tematyka utworów zaczęła opisywać problemy bardziej ogólne niż sprawy lokalne.
Twórcy:
- Silvio Camenisch
- Arno Camenisch
Zjawiska i motywy w literaturze szwajcarskiej
Postaci literackie
W szwajcarskiej literaturze niemieckojęzycznej najbardziej znaną postacią z literatury klasycznej jest Wilhelm Tell. Od XV w. powstają liczne pieśni ludowe, ukazujące tę postać, jednak najbardziej znany jest dramat Friedricha von Schillera Wilhelm Tell[8]. Legendarna postać Tella symbolizuje wolność Szwajcarii, walczącej o niepodległość spod władzy Habsburgów. Współcześnie z mitem związany jest organizowany w szwajcarskiej miejscowości Interlaken festiwal teatralny Tella.
Powszechnie znaną postacią, wywodząca się z dziecięcej szwajcarskiej literatury, jest Heidi. Autorką poczytnych powieści opisujących losy tej dziewczynki jest Johanna Spyri. Akcja powieści rozgrywa się w alpejskim krajobrazie Szwajcarii. Książka opowiada o małej osieroconej dziewczynce, która zostaje oddana pod opiekę swojego ponurego dziadka. Heidi dzięki pozytywnej energii, którą ma w sobie, szybko staje się bardzo lubiana i wpływa na postawę swojego opiekuna. Historia była wielokrotnie ekranizowana w formie filmów i seriali.
Nurty i grupy literackie
- Dadaizm (też nurt dada) – awangardowy ruch artystyczny powstały około 1916 roku w Cabaret Voltaire w Zurychu, założonym przez Hugo Balla, pisarza i biografa. Etymologia nazwy nie jest jednoznaczna, jedne źródła wskazują, że wywodzi się ona od nic nie znaczących słów „da da” używanych przez rumuńskich członków ruchu, Tristana Tzara i Marcela Janca[9], a inne wspominają o francuskim zwrocie dada oznaczającym zabawkę[10] lub przypadkowym wyborze hasła ze słownika Larousse’a, oznaczającego ‘konia, konia na biegunach’[11]. Obecnie otwarty na nowo Cabaret funkcjonuje w Zurychu na Spiegelstrasse 1[12]. Kierunek w literaturze charakteryzował się tematyką pacyfistyczną, antyburżuazyjną i anarchiczną. Nie podejmowano jednak dyskusji politycznych, skupiano się raczej na samej sferze kultury i sztuki. Ze względu na swój buntowniczy i prowokacyjny charakter, twórcy tego stylu często bywali uwikłani w kulturalne skandale. Dadaizm nie był jednak zjawiskiem wyłącznie szwajcarskim, znalazł też swój oddźwięk w środowisku międzynarodowym.
- Szkoła genewska (też: nowa krytyka) – powstała w latach 30. XX w. i związana była z grupą historyków i teoretyków literatury, zajmująca się metodologią badań literackich oraz historią literatury. Twórcą szkoły był Marcel Raymond. W podejściu do literatury spokrewniona z francuską nouvelle critique (nową krytyką)[13]. Jednym z bardziej znanych przedstawicieli tej szkoły jest krytyk literacki Jean Starobinski.
- Grupa 47 – zgrupowanie pisarzy z NRD, Austrii i Szwajcarii, funkcjonujące od 1947 roku. Choć nie posiadali sformułowanego manifestu, wspólną cechą twórczości autorów wchodzących w skład Grupy 47 jest podejmowanie problemu tolerancji, humanizmu, praw człowieka i demokracji. Zgrupowanie ma również swoje źródło w sprzeciwie nazistowskiej historii i odnowie Niemiec. Forum grupy było pismo Der Ruf. Grupa działała do końcówki lat 60. XX wieku. Szwajcarscy pisarze, wchodzący w skład Grupy 47 to m.in.: Peter Bichsel, Friedrich Dürrenmatt, Max Frisch.
- Gruppe Olten – istniejące od 1971 do 2002 r. stowarzyszenie autorów szwajcarskich. Nazwa wywodzi się od miasta Olten, w którym grupa została założona. Powstanie stowarzyszenia wiązało się z nieprzychylnym stosunkiem władz Szwajcarskiego Stowarzyszenia Pisarzy (SSV) do twórców o lewicowych poglądach, oskarżając ich o szpiegostwo i zdradę. W 2002 roku Grupa Olten i SSV zostały rozwiązane i w tym samym czasie powstało stowarzyszenie Autorinnen und Autoren der Schweiz (A*dS).
Zobacz też
Przypisy
- ↑ Dorota Sośnicka , „Polski orzeł na tle szwajcarskiego krzyża”. Refleksje na temat współczesnej niemieckojęzycznej literatury szwajcarskiej w Polsce w nawiązaniu do utworu Reto Hänny’ego ''Am Boden des Kopfes. Verwirrungen eines Mitteleuropäers in Mitteleuropa, „Prace Naukowe Akademii im. Jana Długosza w Częstochowie. Studia Neofilologiczne” (11), 2015, s. 201–202, ISSN 1897-4244 .
- ↑ Kurzporträt (a-d-s.ch) [dostęp 2020-07-21] (niem.).
- ↑ Hermann Hesse: Museum und Fondazione Hermann Hesse Montagnola – Sein Leben. [dostęp 2020-08-06]. [zarchiwizowane z tego adresu (2018-11-29)].
- ↑ a b Szwajcarska literatura. Szwajcarska sztuka i scena kultury [dostęp 2020-07-16] .
- ↑ Pełny tytuł brzmi: Julia, czyli Nowa Heloiza, listy dwojga kochanków, mieszkańców małego miasteczka u stóp. Alp.
- ↑ red. Annich Benoit-Dussausoy, Guy Foutaine: Literatura Europy. Historia literatury europejskiej. Gdańsk: Słowo/obraz terytoria, 2009, s. 504. ISBN 978-83-7453-748-3.
- ↑ Associazione degli scrittori della Svizzera italiana. [dostęp 2020-08-08].
- ↑ Andrzej Z. Makowiecki: 1600 postaci literackich. Warszawa: 2011.
- ↑ Elżbieta Binswanger-Stefańska: Cabaret Voltaire w Zurichu i dada (pol.). Sofijon.pl, 05.02.2013. [dostęp 2020-09-22].
- ↑ dadaizm, [w:] Encyklopedia PWN [online] [dostęp 2020-09-22] .
- ↑ Grzegorz Gazda: Słownik europejskich kierunków i grup literackich XX wieku. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2000, s. 85. ISBN 978-83-01-15724-1.
- ↑ Strona internetowa ''Cabaret Voltaire'' [dostęp 2020-07-16] (niem.).
- ↑ szkoła genewska, [w:] Encyklopedia PWN [online] [dostęp 2020-07-21] .
Bibliografia
- Gazda Grzegorz, Słownik europejskich kierunków i grup literackich XX wieku, Warszawa 2000.
- Hasła w Historisches Lexikon der Schweiz HLS: Deutschsprachige Literatur (niem.), Französischsprachige Literatur (niem.), Italienischsprachige Literatur (niem.), Rätoromanische Literatur (niem.).
- Szwajcaria. Literatura, [w:] Encyklopedia PWN [online] [dostęp 2020-09-15] .
- Hasło Litteratura rumantscha (retorom.), Lexicon Istoric Retic (LIR)
- Literatura Europy. Historia literatury europejskiej, pod red. Annich Benoit-Dussausoy i Guy Fontaine’a, Gdańsk 2009.
- Literatura na Świecie, nr 5-6(334-335)/1999. Spis treści.
- Matuszewska Karolina, Vergangenheit und Gegenwart in der Deutschschweizer Literatur – zwei Sammelbände von einem internationalen Forscherteam (Przeszłość i teraźniejszość w niemieckojęzycznej literaturze szwajcarskiej – dwa tomy zbiorowe międzynarodowego zespołu badaczy), Colloquia Germanica Stetinensia, nr 25/2016.
- Mielczarek, Zygmunt, Literatura szwajcarska XX wieku, [w:] Pisarze niemieckojęzyczni XX wieku. Leksykon encyklopedyczny PWN, red. Marek Zybur. Warszawa, Wrocław 1996 (s. LVII-LXIII).
- Porębski, Andrzej, Wielokulturowość Szwajcarii na rozdrożu, Kraków 2010.
- Sośnicka Dorota, „Polski orzeł na tle szwajcarskiego krzyża”: refleksje na temat współczesnej niemieckojęzycznej literatury szwajcarskiej w Polsce w nawiązaniu do utworu Reto Hänny’ego Am Boden des Kopfes. Verwirrungen eines Mitteleuropäers in Mitteleuropa, Prace Naukowe Akademii im. Jana Długosza w Częstochowie. Studia Neofilologiczne, nr 11/2015.
Linki zewnętrzne
- Ansichten Schweizer Literatur (niem.) – portal skupiający nagrania dźwiękowe i fotografie współczesnych autorów szwajcarskich
- Les Archives de la RTS – Culture et Arts – Littérature suisse (fr.) – archiwum materiałów audio-wizualnych dotyczących literatury szwajcarskiej
- Associazione Svizzera degli Scrittori di lingua Italiana (wł.) – stowarzyszenie szwajcarskich pisarzy, tworzących w języku włoskim
- Autorinnen und Autoren der Schweiz (niem.) – leksykon autorów i autorek Szwajcarii
- Chasa Editura Rumantscha – wydawnictwo literatury retoromańskiej, organizowana przez Lia Rumantscha oraz Uniun per la Litteratura Rumantscha (ULR)
- E-rara (niem.) – portal gromadzący zdigitalizowane książki (XV-XX w.) ze szwajcarskich bibliotek
- Literapedia Bern (niem.) – leksykon pisarek i pisarzy Berna
- Pro Helvetia (ang.) – szwajcarska instytucja wspierająca i promująca działalność artystyczną
- Schweizerisches Literaturarchiv (SLA) (niem.) – archiwum literatury szwajcarskiej
- Theaterlexikon der Schweiz online (niem.) – leksykon teatralny Szwajcarii
- Viceversa Literatur (niem.) – słownik autorów z wszystkich regionów językowych Szwajcarii
Media użyte na tej stronie
grassi-werther.jpg
Heidi and a goat
Codex Manesse, UB Heidelberg, Cod. Pal. germ. 848, fol. 20r: Graf Rudolf von Neuenburg