Męczelkowate

Męczelkowate
Braconidae[1]
Ilustracja
Systematyka
Domena

eukarionty

Królestwo

zwierzęta

Typ

stawonogi

Gromada

owady

Podgromada

uskrzydlone

Rząd

błonkoskrzydłe

Podrząd

stylikowce

Rodzina

męczelkowate

Męczelkowate (Braconidae) – rodzina owadów z rzędu błonkoskrzydłych. Larwy męczelkowatych są pasożytami larw innych owadów, najczęściej motyli. Po zakończeniu rozwoju opuszczają ofiarę, a następnie budują owalne kokony, w których następuje przepoczwarczenie.

Ewolucja

Męczelkowate pojawiły się najprawdopodobniej na początku kredy (najstarszym prawdopodobnym rodzajem jest Eobracon). Zróżnicowały się one znacznie w środkowej i późnej kredzie oraz we wczesnym kenozoiku wraz z rozwojem okrytonasiennych oraz związaną z tym radiacją owadów przechodzących przeobrażenie zupełne, stanowiących ich głównych żywicieli[2].

Budowa ciała

Są to niewielkie bądź średniej wielkości owady o cienkim, wydłużonym ciele (od ok. 1 mm do 3–4 cm bez pokładelka[2]) oraz długich, składających się z 10–50 członów, czółkach. U niektórych gatunków pokładełko jest silnie wydłużone[3][4]. Ich cechą charakterystyczną jest posiadanie żyłki Rs+ M w przednim skrzydle[4]. Budowa morfologiczna w obrębie rodziny bywa bardzo zróżnicowana[2]. Żeńskie narządy rozrodcze różnią się znacznie pod względem budowy i często służą do rozpoznawania poszczególnych gatunków, podczas gdy męskie nie są tak zróżnicowane są wykorzystywane rzadziej w porównaniu z innymi grupami owadów. Niektóre gatunki stosują mimikrę[2].

Biologia i ekologia

Larwy męczelkowatych są pasożytami larw innych owadów. Po zakończeniu rozwoju opuszczają ofiarę, a następnie budują owalne kokony, w których następuje przepoczwarczenie. Atakują one larwy motyli, chrząszczy, muchówek, pluskwiaków, błonkówek, sieciarek, prostoskrzydłych oraz psotników[3]; niektóre gatunki atakują również pająki[3]. Zdarza się również pasożytnictwo postaci dorosłych (zwłaszcza pluskwiaków i chrząszczy), a przedstawiciele podrodzin Mesostoinae i Doryctinae tworzą galasy na roślinach[2]. Owady z tej rodziny stosują zarówno pasożytnictwo pojedyncze jak i grupowe. Męczelkowate tworzą dwie zasadnicze grupy różniące się cyklem życiowym oraz morfologią larw: część jest pasożytami zewnętrznymi (podrodziny Braconinae, Doryctinae i Microgastrinae), zaś pozostałe – wewnętrznymi[3]. Pasożyty wewnętrzne często wykazują skomplikowane fizjologiczne adaptacje mające na celu zwiększenie przeżywalności larw, jak np. symbiozę z wirusami w celu osłabienia odporności immunologicznej gospodarza[2]. Żerowanie larw prawie zawsze prowadzi do śmierci gospodarza, choć niektóre gatunki powodują jedynie bezpłodność, bądź zmniejszenie aktywności żywiciela. Cykl rozwojowy różni się często znacznie nawet między blisko spokrewnionymi rodzajami[2].

Znaczenie dla człowieka

Jako pasożyty, niektóre męczelkowate mogą mieć znaczenie przy kontroli liczebności szkodników[3].

Systematyka

Męczelkowate to jedna z najliczniejszych rodzin owadów[2]. Zalicza się do niej ok. 18 000 gatunków zgrupowanych w około 47 podrodzinach, 97 plemionach i ponad 1000 rodzajów[3]. Gatunki tropikalne są stosunkowo słabo poznane. Rzeczywista liczbę gatunków szacuje się na ok. 40–50 000[2].

Do rodziny zalicza się następujące podrodziny:[2][5]

  • Acampsohelconinae[6]
  • Agathidinae
  • Alysiinae
  • Amicrocentrinae
  • Aphidiinae
  • Apozyginae
  • Betylobraconinae
  • Blacinae
  • Brachistinae
  • Braconinae
  • Cardiochilinae
  • Cenocoeliinae
  • Charmontinae
  • Cheloninae
  • Dirrhopinae
  • Doryctinae
  • Ecnomiinae
  • Euphorinae
  • Exothecinae
  • Gnamptodontinae
  • Helconinae
  • Histeromerinae
  • Homolobinae
  • Hormiinae
  • Ichneutinae
  • Khoikhoiiinae
  • Lysiterminae
  • Macrocentrinae
  • Masoninae
  • Mendesellinae
  • Mesostoinae
  • Meteorideinae
  • Meteorinae
  • Microgastrinae
  • Microtypinae
  • Miracinae
  • Neoneurinae
  • Opiinae
  • Orgilinae
  • Pambolinae
  • Pselaphaninae
  • Rhyssalinae
  • Rhysipolinae
  • Rogadinae
  • Sigalphinae
  • Trachypetinae
  • Telengaiinae
  • Vaepellinae
  • Xiphozelinae
  • Ypsistocerinae

Oraz wymarłe:[7]

  • Protorhyssalinae
  • Seneciobraconinae

W Polsce co najmniej 2 036 gatunków[4]. Najpospolitszym rodzimym przedstawicielem tej rodziny jest baryłkarz bieliniak (Cotesia glomerata) pasożytujący na gąsienicach bielinka kapustnika.

Przypisy

  1. Braconidae, [w:] Integrated Taxonomic Information System [online] (ang.).
  2. a b c d e f g h i j James B. Whitfield, Won-Young Choi, Alejandro A. Valerio, Josephine Rodriguez, and Andrew R. Deans: Braconidae. [dostęp 2020-10-09]. (ang.).
  3. a b c d e f Ahmet Beyarslan & Mitat Aydogd: ADDITIONS TO THE RARE SPECIES OF BRACONIDAE FAUNA (HYMENOPTERA: BRACONIDAE) FROM TURKEY. [dostęp 2020-10-09]. (ang.).
  4. a b c męczelkowate. [dostęp 2020-10-09]. (pol.).
  5. Braconidae. [dostęp 2020-10-19]. (ang.).
  6. Cornelis van Achterberg: Revision of the genus Canalicephalus Gibson and the recognition of the Acampsohelconinae (Hymenoptera: Braconidae) as extant. [dostęp 2020-10-19]. (ang.).
  7. Family Braconidae. [dostęp 2020-10-19]. (ang.).

Bibliografia

  • Władysław Strojny, 1981, Nasze zwierzęta, Państwowe Wydawnictwa Rolnicze i Leśne, ISBN 83-09-00045-6.

Media użyte na tej stronie

Wikispecies-logo.svg
Autor: (of code) -xfi-, Licencja: CC BY-SA 3.0
The Wikispecies logo created by Zephram Stark based on a concept design by Jeremykemp.
Hym-braconidae-sp.gif
A drawing by Halvard from Norway.