Maria Skłodowska-Curie

Maria Skłodowska-Curie
Ilustracja
Maria Skłodowska-Curie około 1920
Data i miejsce urodzenia7 listopada 1867
Warszawa, Królestwo Polskie
Data i miejsce śmierci4 lipca 1934
Passy, Francja
Przyczyna śmierciaplazja szpiku[1]
Miejsce spoczynkuPanteon w Paryżu
Zawód, zajęciefizyk, chemik
Narodowośćpolska
Alma MaterUniwersytet Paryski
Małżeństwo1895–1906: Pierre Curie
DzieciIrène Joliot-Curie
Ève Curie
Faksymile
Odznaczenia
Nobel prize medal.svg Nagroda Nobla
Order Orła Białego Kawaler Orderu Narodowego Legii Honorowej (Francja) Order Cywilny Alfonsa XII (Hiszpania)

Maria Salomea Skłodowska-Curie[a] (ur. 7 listopada 1867 w Warszawie, zm. 4 lipca 1934 w Passy) – polska fizyk i chemik, dwukrotna laureatka Nagrody Nobla (1903[2], 1911[3]).

W 1891 Maria Skłodowska wyjechała z Królestwa Polskiego do Paryża, by podjąć studia na Sorbonie (w XIX wieku kobiety nie mogły studiować na ziemiach polskich[b]); następnie rozwinęła tam swoją karierę naukową. Była prekursorką nowej gałęzi chemii – radiochemii. Do jej dokonań należą: rozwinięcie teorii promieniotwórczości, technik rozdzielania izotopów promieniotwórczych oraz odkrycie dwóch nowych pierwiastkówradu i polonu. Z jej inicjatywy prowadzono także badania nad leczeniem raka za pomocą promieniotwórczości.

Dyplom Nagrody Nobla w dziedzinie fizyki, przyznany w grudniu 1903 r. Piotrowi i Marii Curie

Nagrodą Nobla została wyróżniona po raz pierwszy w 1903 – z fizyki, wraz z mężem Pierre’em Curie i z Henrim Becquerelem, za badania nad odkrytym przez Becquerela zjawiskiem promieniotwórczości. Po raz drugi została nagrodzona w 1911 – z chemii za odkrycie polonu i radu, wydzielenie czystego radu i badanie właściwości chemicznych pierwiastków promieniotwórczych. Należy do grona jedynie czterech osób, który otrzymały Nagrodę Nobla więcej niż raz. Wśród nich jest jedną z dwóch, które otrzymały nagrody w różnych dyscyplinach. W tej czwórce jest też jedyną kobietą oraz jedynym uczonym uhonorowanym w dwóch różnych naukach przyrodniczych[c]. Mimo polskiej narodowości i sentymentów do kraju, nigdy nie otrzymała polskiego obywatelstwa – do Francji wyjechała z paszportem Imperium Rosyjskiego.

Maria Skłodowska-Curie to pierwsza kobieta, która spoczęła w paryskim Panteonie w dowód uznania zasług naukowych. Z mężem Pierre’em Curie miała dwie córki: Ève Curie i Irène Joliot-Curie.

Życiorys

Dzieciństwo i młodość w Królestwie Polskim

Władysław Skłodowski oraz, od lewej, Maria, Bronisława, Helena, 1890

Maria Skłodowska urodziła się w Warszawie (wtedy znajdującej się w Królestwie Polskim, będącym częścią Imperium Rosyjskiego) jako piąte i ostatnie dziecko w rodzinie nauczycielskiej, wywodzącej się z drobnej szlachty. Jej ojciec Władysław, pochodził z rodziny, która miała prawo do posługiwania się herbem Dołęga, zaś matka z rodziny z herbem Topór[4][5]. Dziadek Józef Skłodowski był szanowanym lubelskim pedagogiem. Ojciec Władysław Skłodowski był nauczycielem matematyki i fizyki oraz dyrektorem kolejno dwóch warszawskich gimnazjów męskich, zmuszony przez władze carskie prowadził również w domu stancję dla chłopców. Matka Bronisława Boguska, była przełożoną warszawskiej pensji dla dziewcząt z dobrych domów. Oboje rodzice wychowywali swoje dzieci w duchu głębokiego patriotyzmu. Rodzeństwem Marii byli: Zofia (1861–1876), Józef (1863–1937) – znany warszawski lekarz, Bronisława (1865–1939) – lekarka i działaczka społeczna i Helena (1866–1961) – nauczycielka. Kiedy Maria miała 9 lat, jej najstarsza siostra Zofia zmarła na tyfus. Dwa lata później, w wieku 42 lat zmarła jej matka, która od lat chorowała na gruźlicę[6]. Ojciec był ateistą, matka zaś głęboko wierzącą katoliczką. Po śmierci siostry i matki Maria wpadła w depresję, straciła też wiarę w Boga i stała się ateistką[7][8], a według Reida agnostyczką[9].

Gdy Maria miała 10 lat rozpoczęła naukę na pensji dla dziewcząt, którą wcześniej prowadziła jej matka. Następnie kształciła się w III Żeńskim Gimnazjum Rządowym, które ukończyła w 1883 ze złotym medalem[6]. Kolejny rok spędziła na wsi u ziemiańskiej rodziny jej ojca, gdzie regenerowała siły fizyczne i psychiczne po bolesnych przeżyciach związanych ze śmiercią matki i siostry. Po powrocie do Warszawy udzielała korepetycji z matematyki, fizyki, języków obcych (znała polski, rosyjski, niemiecki, angielski, francuski)[10][6]. W Warszawie Maria poznała Bronisławę Piasecką – nauczycielkę, którą przepełniały idee pozytywizmu. Pod jej wpływem Maria wraz z siostrami – Bronią i Helą wstąpiły na Uniwersytet Latający[6]. Był to czas, kiedy młode Skłodowskie poznały wybitnych profesorów, którzy przekazali im zakazaną przez władzę wiedzę. W wieku około 16 lat, ostatecznie zadeklarowała się jako ateistka zamieszczając w swoim pamiętniku racjonalistyczną krytykę przeciwko instytucjonalnemu oszukiwaniu w Kościele, jak również fragmenty obrazoburczej książki „Żywot Jezusa” autorstwa byłego księdza Josepha Ernesta Renana. Kienzler podsumowuje: „Odtąd w jej życiu miejsce wiary i Boga zastąpiła nauka”[11].

Kamienica Łyszkiewicza przy ul. Freta 16 w Warszawie, miejsce urodzenia Marii Skłodowskiej. Od 1967 siedziba muzeum noblistki

Zafascynowane nauką, Maria i Bronia zawarły umowę, w myśl której najpierw na studia do Paryża wyjedzie starsza z nich, a młodsza będzie pracować w kraju na jej utrzymanie. Po zakończonych studiach we Francji, Bronia miałaby utrzymywać Marię[12]. W związku z tym została guwernantką najpierw w prawniczej rodzinie z Krakowa, a następnie u ziemiańskiej rodziny Żorawskich, mieszkających w majątku ziemskim w Szczukach. Tam Maria uczyła dwie córki Żorawskich, a w wolnych chwilach, za zgodą Żorawskiego uczyła wiejskie dzieci czytania, pisania i liczenia[6]; działalność ta była zabroniona i bardzo surowo karana przez carskie władze.

W Szczukach Maria poznała syna Żorawskich, Kazimierza, wtedy młodego studenta matematyki. Młodzi zakochali się w sobie i dość szybko zaręczyli. Rodzice Kazimierza jednak stanowczo odrzucili pomysł ślubu ich syna z ubogą guwernantką, a sam Kazimierz nie potrafił się im przeciwstawić. Upokorzona Maria pracowała w Szczukach jeszcze piętnaście miesięcy. Żyjąc nadzieją na małżeństwo, raz jeszcze spotkała się z Kazimierzem w Zakopanem. Spotkanie potwierdziło jednak tylko obawy Marii, że do małżeństwa nie dojdzie. Ostatecznie zerwała znajomość z młodym Żorawskim[13][14]. W 1889 upokorzona i odtrącona Maria, po czterech latach żalu, bólu, samotności i ciężkiej pracy powróciła do Warszawy. Tutaj zaczęła uzupełniać swoją wiedzę z chemii i fizyki w laboratoriach Muzeum Przemysłu i Rolnictwa przy Krakowskim Przedmieściu. Pomagał jej cioteczny brat Józef Boguski, były asystent Dymitra Mendelejewa oraz chemik Napoleon Milicer, były współpracownik Roberta Bunsena[6]. To właśnie ci uczeni nauczyli młodą Skłodowską analizy chemicznej, którą później mogła wykorzystać przy pracach umożliwiających jej wyizolowanie radu i polonu.

Na początku 1890, zgodnie z wcześniejszą umową, Bronisława, która kilka miesięcy wcześniej poślubiła Kazimierza Dłuskiego (także lekarza), zaprosiła ją do swojego paryskiego mieszkania, oferując pełne utrzymanie. Maria jeszcze przez rok się wahała, dokształcała, udzielała korepetycji, aż na początku 1891 zdecydowała się wyjechać do Paryża[6][15].

Studia na Sorbonie i Pierre Curie

Karta tytułowa pracy doktorskiej Marii Skłodowskiej-Curie z 1903

Maria Skłodowska rozpoczęła naukę na Sorbonie w listopadzie 1891. Jako przedmiot studiów wybrała matematykę i fizykę. Jej nauczycielami akademickimi byli Paul Appel, Henri Poincaré oraz Gabriel Lippmann – wybitni uczeni o światowej sławie. Życie i czas w Paryżu Maria dzieliła pomiędzy naukę i grę w amatorskim teatrze. To właśnie w czasie studiów podczas jednego z przedstawień pt. „Polska, która kruszy kajdany” poznała i zaprzyjaźniła się z 7 lat starszym pianistą – Ignacym Janem Paderewskim[16]. 28 lipca 1893 otrzymała licencjat z fizyki z pierwszą lokatą, a rok później licencjat z matematyki z drugą lokatą[6].

Po ukończonych studiach, Gabriel Lippmann pomógł Marii otrzymać stypendium naukowe nad badaniami naukowymi związanymi z magnetycznymi właściwościami różnych rodzajów stali. W tym samym czasie Maria poznała u prof. Józefa Wierusza-Kowalskiego skromnego naukowca – Pierre’a Curie[17][18]. Był on o osiem lat starszy od Marii, był wspólnie z bratem Jacques’m odkrywcą piezoelektryczności, autorem „prawa Curie” i zasady symetrii, konstruktorem piezokwarcu i „wagi Curie”[19]. Maria i Pierre szybko znaleźli wspólne tematy do rozmów. 26 lipca 1895 Maria Skłodowska i Pierre Curie zawarli cywilny związek małżeński[6]. Podczas ceremonii towarzyszyła im tylko najbliższa rodzina i kilku przyjaciół. W podróż poślubną pojechali na rowerach – prezencie ślubnym od jednego z przyjaciół[20].

Odkrycie polonu i radu

W 1896 Henri Becquerel (1852–1908), fizyk francuski, rozpoczął badania nad solami uranu (siarczanem potasu-uranylu K2[UO2(SO4)2](H2O)2), które wykazują silną fosforescencję. 2 marca 1896 na posiedzeniu Akademii Nauk ogłosił, że minerał zawierający uran emituje nowe, nieznane promieniowanie bez uprzedniego naświetlania. Becquerel przeprowadził kilka doświadczeń, na podstawie których stwierdził m.in. że uran i jego związki chemiczne w stanie krystalicznym, rozpuszczone czy też stopione samorzutnie emitują promieniowanie, które zaczernia kliszę fotograficzną, jonizuje powietrze i przenika przez nieprzezroczyste ciała. Ponadto stwierdził (błędnie), że promieniowanie uranowe jest zbliżone właściwościami do zwykłego światła i podobnie jak ono ulega odbiciu, załamaniu i polaryzacji. Z końcem 1897 Maria Skłodowska-Curie poszukując tematu do rozprawy w celu uzyskania stopnia doktora podjęła pierwsze badania naukowe z promieniami Becquerela[21][22].

W tym samym roku, 12 września przyszła na świat pierwsza córka Marii i Pierre’a – Irène[6], późniejsza laureatka Nagrody Nobla z chemii (była drugą kobietą wyróżnioną tą nagrodą w dziedzinie chemii).

Odrestaurowany układ okresowy z lat 1904–1945 na ścianie Audytorium Chemicznego Politechniki Gdańskiej. Zwraca uwagę brak polonu (l.a. 84), odkrytego już w 1898 przez Marię Skłodowska-Curie[23], oraz obecność mazura (masurium, symbol Ma, l.a. 43), opisanego w 1925 przez badaczy niemieckich, a którego odkrycie nie zostało uznane na świecie[24]

Maria podejmując prace naukowe nad promieniowaniem odkrytym przez Becquerela zastosowała przede wszystkim zamiast kliszy fotograficznej używanej przez uczonego bardzo czuły elektrometr, skonstruowany przez Pierre’a i jego brata Jacques’a Curie[25][26]. Dzięki temu wynalazkowi stwierdziła, że natężenie promieni Becquerela zależy od zawartości uranu w próbce i jest do niej proporcjonalne. To spostrzeżenie umożliwiło jej wyciągniecie słusznego wniosku, że jest ono właściwością atomową uranu. Kolejnym osiągnięciem Marii było udowodnienie, że poza uranem także tor emituje promieniowanie[d]. Następnie Maria Curie dowiodła, że emisja promieniowania niektórych minerałów zawierających uran (blenda smolista, chalkolit czy autunit) jest znaczne silniejsza niż wynikałoby to z zawartości uranu w ich składzie. Ponieważ znała skład chemiczny chalkolitu [Cu(UO2)2(PO4)2·(8–12)H2O] stwierdziła, że tylko uran jest pierwiastkiem promieniotwórczym w tym minerale. Wysunęła więc słuszną hipotezę, że minerał ten musi zawierać domieszkę nowego, nieznanego pierwiastka chemicznego. Maria otrzymała w laboratorium chalkolit i udowodniła tym samym, że syntetyczny chalkolit emituje słabsze promieniowanie. Był to dowód eksperymentalny na istnienie nowego pierwiastka chemicznego. Do badań Marii dołączył Pierre Curie. Małżonkowie Curie opracowali metodę wskaźników promieniotwórczych, dzięki czemu określili zdolność promieniowania nowego pierwiastka. Za pomocą przemian chemicznych wyodrębnili nowy, nieznany dotąd pierwiastek chemiczny. 18 lipca 1898 przedstawili dzieło naukowe, w którym donosili o odkryciu polonu (symbol Po, liczba atomowa 84), pierwiastka nazwanego na cześć Polski. Na kolejny sukces małżonkowie Curie nie musieli zbyt długo czekać. 26 grudnia 1898 wspólnie z Gustavem Bémontem donieśli o odkryciu kolejnego pierwiastka chemicznego – radu (symbol Ra, liczba atomowa 88)[6].

Maria z mężem w laboratorium

Małżonkowie Curie zbadali promieniowanie emitowane przez rad i polon, stwierdzając m.in., że związki promieniotwórcze świecą, sole radu wydzielają ciepło, zabarwiają porcelanę i szkło, promieniowanie przechodzi przez powietrze i pewne ciała, że może przekształcić tlen cząsteczkowy (O2) w ozon (O3). Pierre Curie poddał swoje ramię kilkugodzinnemu działaniu radu, a powstałą trudno gojącą się ranę obserwował i opisał. Za swoje prace małżonkowie Curie zostali wyróżnieni licznymi nagrodami m.in. Plante, Lacaze, Gegner, Osiris, Medalem Davy. W 1903 Maria przedstawiła tezy swojej rozprawy doktorskiej pt. „Badanie ciał radioaktywnych”[27]. W sierpniu tego roku urodziła drugą córkę, która zmarła po porodzie[28][6].

W 1903 Maria i Pierre Curie otrzymali wspólnie z Becquerelem Nagrodę Nobla z fizyki za badania nad zjawiskiem promieniotwórczości. 6 grudnia 1904 Maria urodziła trzecią córkę, Ewę – przyszłą biografkę matki, pianistkę i działaczkę pokojową[6].

Śmierć Pierre’a Curie

W czwartek, 19 kwietnia 1906 Pierre Curie wracając z zebrania Stowarzyszenia Profesorów Wydziałów Nauk Ścisłych zginął potrącony przez konny wóz ciężarowy[6]; miał wtedy 47 lat. Zrozpaczona Maria przez rok prowadziła tzw. „Dziennik żałobny”, w którym opisywała ból, żal i pustkę, jaka jej pozostała po śmierci ukochanego męża, przyjaciela, towarzysza[29]. W maju 1906, 38-letnia Maria dostała katedrę fizyki po mężu. Pierwszy wykład prowadziła 5 listopada 1906. Została tym samym pierwszą kobietą profesorem na paryskiej Sorbonie[6].

Druga Nagroda Nobla i skandal z Paulem Langevinem

Maria Skłodowska-Curie wśród innych wielkich uczonych początku XX wieku podczas I konferencji Solvayowskiej w Brukseli w 1911 (m.in. Wien, Einstein, Maurice de Broglie – brat Louisa de Broglie, Nernst, Planck, Poincaré, Rutherford); pierwszy z prawej: Paul Langevin; drugi z prawej: Albert Einstein
Dyplom Nagrody Nobla z 1911 roku

Po śmierci Pierre’a Maria oddała się całkowicie pracy: otrzymała rad w stanie metalicznym, opracowała i udoskonaliła metody izolowania i otrzymywania nowych substancji, podała definicję międzynarodowego wzorca radu. Brała także czynny udział w konferencjach i spotkaniach międzynarodowych m.in. w konferencji Solvaya. Wspólnie z grupą przyjaciół stworzyła szkołę, gdzie dzieci uczono w nowatorski sposób (w laboratoriach, muzeach, teatrach). W 1911 Maria zgłosiła swoją kandydaturę do Francuskiej Akademii Nauk, ale przepadła w głosowaniu. Warto w tym miejscu podkreślić, że Maria była laureatką Nagrody Nobla, trzykrotną laureatką Akademii Nauk w Paryżu, posiadała doktoraty honorowe uniwersytetów m.in. w Edynburgu, Genewie, Manchesterze, była członkiem Akademii Nauk w Petersburgu, Bolonii, Pradze, członkiem Akademii Umiejętności w Krakowie. Zwyciężyła jednak seksistowska postawa wobec kobiet i ksenofobiczna postawa wobec cudzoziemców[30]. Pierwszą kobietę członkowie Akademii Nauk przyjęli ponad pół wieku później, w 1962. Była nią Marguerite Perey, doktorantka Marii Skłodowskiej-Curie.

Wkrótce po porażce w Akademii ujawniony został romans Marii Skłodowskiej-Curie z fizykiem francuskim Paulem Langevinem, który trwał około roku, w latach 1910–1911[6]. Langevin był żonaty i porzucił swoją rodzinę[31]. Maria Skłodowska-Curie w oczach prasy, zwłaszcza brukowej, była osobą rozbijającą rodzinę Langevinów, w dodatku była od Paula o 4 lata starsza, a poza tym była cudzoziemką. Michel Langevin, wnuk Paula, ożenił się wiele lat później z Hélène Joliot, wnuczką Marii Skłodowskiej-Curie. Oboje byli, podobnie jak ich rodzice i dziadkowie, naukowcami (w ich przypadku – fizykami nuklearnymi). Hélène Langevin-Joliot jest obecnie emerytowaną dyrektorką badań w Centre national de la recherche scientifique w Paryżu.

Maria była zdeklarowaną niewierzącą i pochodziła z Polski, dla większości Francuzów była utożsamiana z bliżej nieokreślonym terytorium pod berłem rosyjskiego cara, gdzie znaczny procent ludności stanowili Żydzi – snuto przypuszczenia, że jest Żydówką (co w tamtych czasach było w ksenofobicznych kręgach Francji uważane za mocno podejrzane – nie ucichły bowiem jeszcze resentymenty, które kilkanaście lat wcześniej doprowadziły do sprawy Dreyfusa), pomimo że w rzeczywistości pochodziła ze szlacheckiego polskiego rodu Dołęga-Skłodowskich, a w dzieciństwie została ochrzczona w wierze katolickiej. Domniemania paryskich brukowców oparte były na tym, że Maria Skłodowska-Curie nosiła po babce drugie imię Salomea, które w Polsce było popularnym imieniem chrześcijańskim, zaś we Francji kojarzyło się z Salomé, używanym przez Żydówki.

7 listopada 1911 Szwedzka Akademia Nauk przyznała Marii drugą, tym razem samodzielną Nagrodę Nobla z chemii za odkrycie polonu i radu[6]. Została pierwszym człowiekiem wyróżnionym tą nagrodą dwukrotnie i pierwszą kobietą laureatką Nobla w dziedzinie chemii.

Instytut Radowy

Po otrzymaniu drugiej Nagrody Nobla, Maria przekonała rząd Francji do przeznaczenia środków na budowę prywatnego Instytutu Radowego – Institut du Radium (obecnie Institut Curie)[6], który został wzniesiony w 1914 i w którym prowadzono badania z zakresu chemii, fizyki i medycyny. Instytut ten stał się kuźnią noblistów – wyszło z niego jeszcze czworo laureatów nagrody Nobla, w tym córka Marii Skłodowskiej-Curie, Irène, i zięć Frédéric Joliot-Curie. W Instytucie prowadzono podstawowe prace i badania nad promieniotwórczością i radioizotopami[32][33][34].

I wojna światowa

Gdy 1 sierpnia 1914 wybuchła I wojna światowa, siedemnastoletnia Irène i dziesięcioletnia Ève przebywały z dala od Paryża i matki. Były na wakacjach w l’Arcouest pod opieką przyjaciół Marii. Maria Skłodowska-Curie pozostała w Paryżu, by strzec Instytutu Radowego i próbki radu. Rząd ogłosił, że rad znajdujący się w Instytucie Radowym stanowi dobro narodowe i należy go ochronić. Uczona wywiozła rad na czas wojny do Bordeaux[35][36]. Maria nie mogąc służyć Polsce, postanowiła służyć Francji. Zebrała aparaty rentgenowskie z paryskich pracowni i zorganizowała specjalne samochody z aparaturą, tzw. „małe Curie”. Były to pionierskie działania z zakresu diagnostyki zdrowia[37][38]. Dzięki jej pracy i wytrwałości można było wykonywać zdjęcia rentgenowskie w polowych warunkach. Marii towarzyszyli lekarze wojskowi i Irène, która razem z matką szkoliła techników radiologów. Ta działalność uratowała wielu żołnierzy od pewnej śmierci. Była także członkinią Szwajcarskiego Komitetu Generalnego Pomocy Ofiarom Wojny w Polsce[39].

W lipcu 1916, jako jedna z pierwszych kobiet, uzyskała prawo jazdy, by móc prowadzić samochód[40].

Dwudziestolecie międzywojenne

W maju 1921, dzięki amerykańskiej dziennikarce Marii Meloney, Maria wraz z córkami wyruszyła w podróż do Stanów Zjednoczonych, gdzie dzięki zbiórce pieniędzy wśród Polonii amerykańskiej oraz amerykańskich milionerów otrzymała pieniądze na zakup grama radu do Instytutu Radowego. Oprócz wymarzonego grama radu Maria dostała dodatkową gotówkę na wyposażenie laboratorium. Kluczyk do szkatułki z cennym radem wręczył Marii prezydent USA Warren Harding[41][38].

W 1926 Irène poślubiła Frédérica Joliot. Małżeństwo Joliot-Curie dokonało w 1934 wielkiego odkrycia – sztucznej radioaktywności, za co w 1935 otrzymali Nagrodę Nobla z chemii. Pod koniec lat dwudziestych zdrowie Marii Skłodowskiej-Curie zaczęło się coraz bardziej pogarszać. Maria zaczęła tracić słuch i wzrok[42]. W 1929 Maria Meloney zaprosiła Marię Curie jeszcze raz do Stanów Zjednoczonych. Tym razem za zebrane pieniądze Maria kupiła gram radu dla Instytutu Radowego w Warszawie (obecnie Narodowy Instytut Onkologii im. Marii Skłodowskiej-Curie – Państwowy Instytut Badawczy w Warszawie). Kluczyk do szkatułki z radem wręczył tym razem prezydent USA Herbert Hoover[43][38]. Maria przekazała bezcenny dar swojej siostrze Bronisławie. Szpital został otwarty przez obie siostry w maju 1932[38]. W 1934 Maria zaczęła czuć się coraz gorzej: miała wysoką temperaturę, pojawiły się dreszcze. Lekarze zdiagnozowali grypę, później gruźlicze zmiany w płucach. Zaproponowali wyjazd do sanatorium. Maria wraz z córką Ewą jako pielęgniarką wyjechała do sanatorium Sancellemoz w Passy. Tam na miejscu lekarze znaleźli prawdziwą przyczynę osłabienia Marii – niedokrwistość aplastyczną (miała także chorobę popromienną wywołaną przez promieniowanie jonizujące) o przebiegu piorunującym. Maria Skłodowska-Curie zmarła tam 4 lipca 1934 o godz. 4 rano[44][38]. Pogrzeb odbył się 6 lipca 1934 w gronie rodziny i najbliższych przyjaciół. Maria spoczęła obok Pierre’a na cmentarzu w Sceaux. 20 kwietnia 1995 szczątki Marii i Pierre’a Curie zostały przeniesione do Panteonu w Paryżu.

Wyróżnienia i nagrody

Maria Skłodowska-Curie w 1909, podobnie jak jej mąż wcześniej, odmówiła przyjęcia francuskiego Krzyża Kawalerskiego Orderu Legii Honorowej[45], ale w 1919 przyjęła odznaczenie hiszpańskim Krzyżem Wielkim Orderu Cywilnego Alfonsa XII[46][47]. 11 listopada 2018 otrzymała pośmiertnie Order Orła Białego[48]. Uhonorowana została również doktoratami honorowymi[49]:

W lutym 1924 jednomyślną decyzją warszawskiej rady miejskiej otrzymała honorowe obywatelstwo Warszawy[50]. W maju 1928 została wyróżniona honorowym obywatelstwem szkockiego miasta Glasgow[51].

Upamiętnienie

Memorabilia
Symboliczna tablica nagrobna na grobowcu rodzinnym na Starych Powązkach w Warszawie
Tablica na symbolicznym grobie na Starych Powązkach w Warszawie
Pomnik Marii Curie-Skłodowskiej w Warszawie w parku u zbiegu ulicy Wawelskiej i ulicy Marii Skłodowskiej-Curie
Pomnik Marii Curie-Skłodowskiej w Warszawie przy ul. Kościelnej
Tablica pamiątkowa przy ul. Krakowskie Przedmieście 66
Pomnik Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie
Awers medalu poświęconego Marii Curie-Skłodowskiej (proj. W. Gosławska)
Rewers medalu poświęconego Marii Curie-Skłodowskiej (proj. W. Gosławska)
Mural na dawnym budynku Instytutu Radowego przy ulicy Wawelskiej w Warszawie
Mural „Urodziłam się w Warszawie” przy ul. Lipowej 3 na warszawskim Powiślu
Pomnik na placu przed rektoratem Uniwersytetu w Lublinie
Źródło wody mineralnej w zakładzie przyrodoleczniczym „Wojciech” w Lądku-Zdroju, nazwane imieniem uczonej
Jawor Maria – drzewo-pamiątka posadzone przez Marię Skłodowską-Curie podczas otwarcia Instytutu Radowego

Filmy

Do tej pory powstało kilka filmów biograficznych o Marii Skłodowskiej-Curie:

  • Curie-Skłodowska (ang. Madame Curie) – amerykański film z 1943 w reżyserii Mervyna LeRoya. W rolę Marii Skłodowskiej wcieliła się Greer Garson[52]. Obraz powstał na podstawie książki Ève Curie „Maria Curie”.
  • Maria Skłodowska-Curie podtytuł W stulecie wielkiej uczonejfilm biograficzny w reżyserii Stanisława Grabowskiego z 1967. Stworzono go w związku z setną rocznicą urodzin Marii Curie w dniu 7 listopada 1967[53][54].
  • Marie Curie – miniserial telewizyjny w reżyserii Johna Glenistera z 1977. Rolę Marii Curie odegrała Jane Lapotaire[55].
  • Maria Curie – biograficzny miniserial telewizyjny z 1990 w reżyserii Michela Boisronda. Rolę Marii Curie odegrała Marie-Christine Barrault[56].
  • Mariafilm biograficzny w reżyserii Krzysztofa Szmagiera z 1998. Powstał on z inicjatywy Komitetu Obchodów 100-lecia Odkrycia Polonu i Radu[57].
  • Palmy Pana Schutza – francuski film biograficzny z 1997 w reżyserii Claude’a Pinoteau z Isabelle Huppert w roli Marii Skłodowskiej-Curie.
  • Maria Skłodowska-Curiefilm biograficzny w reżyserii Bohdana Rączkowskiego z 2004[58].
  • Maria – film dokumentalno-fabularyzowany w reżyserii Alicji Albrecht z 2011[59]. W roli Marii Skłodowskiej-Curie Joanna Szczepkowska. Film zawiera wspomnienia wnuczki uczonej – Heleny Langevin-Joliot, wypowiedzi jej polskich i francuskich biografów, zdjęcia i krótkie archiwalne fragmenty filmowe. Znaczną część stanowią nastrojowe sceny fabularyzowane, ilustrowane listami i wspomnieniami uczonej.
  • Śladami Marii Skłodowskiej-Curie – film dokumentalno-fabularyzowany w reżyserii Krzysztofa Rogulskiego z 2011[60]. W roli Marii Skłodowskiej-Curie Elisabeth Duda. W filmie zaprezentowano m.in. wywiady z wnuczką Marii Skłodowskiej-Curie, prof. Hélène Langevin-Joliot oraz z pierwszą francuską astronautką, Claudie Haignere.
  • Maria Skłodowska-Curie (fr. Marie Curie) – biograficzny film fabularny w reżyserii Marie Noëlle z 2016, nakręcony w koprodukcji francusko-niemiecko-polsko-belgijskiej. W roli Marii Skłodowskiej-Curie Karolina Gruszka.
  • Skłodowska (ang. Radioactive) – biograficzny film fabularny w reżyserii Marjane Satrapi z 2019. W roli Marii Skłodowskiej-Curie Rosamund Pike.

Sztuki teatralne

Patronat szkół

Maria Skłodowska-Curie jest patronką wielu placówek naukowych i edukacyjnych w Polsce i we Francji, m.in. Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie.

Pomniki

Monety i banknoty

Maria Skłodowska-Curie na srebrnej 100-frankowej monecie z 1984 roku
Para noblistów na banknocie 500-frankowym z 1995 roku

Maria Skłodowska-Curie była kilkukrotnie upamiętniana na monetach i banknotach, m.in. polskich, francuskich i hiszpańskich[66].

  • Po raz pierwszy jej wizerunek umieszczono na pieniądzach w 1967 roku, w 100-lecie jej urodzin. Widniał na trzech polskich monetach, z czego dwie nie trafiły do szerszego obiegu. Trzecia, o nominale 10 zł, należała do serii „Wielcy Polacy”.
  • W 1974 roku wykonano inną, srebrną monetę o nominale 100 zł. Awers zawierał kompozycję profilu noblistki i trzech promieni radu (alfa, beta i gamma).
  • W 1979 roku wprowadzono złotą monetę o nominale 2000 zł, wzorowaną na poprzedniej.
  • W latach 1989–1996 w obiegu był banknot o nominale 20 000 zł z wizerunkiem polskiej noblistki[67], zaprojektowany przez Andrzeja Heidricha.
  • W 1998 roku wydano okolicznościowe monety o nominałach 2 zł i 20 zł, przedstawiające Marię Skłodowską-Curie wraz z mężem Pierre’em i z symbolami odkrytych przez nich pierwiastków. Na rewersie widnieje model atomu.
  • 25 listopada 2011 Narodowy Bank Polski wydał banknot kolekcjonerski o nominale 20 zł dla uczczenia setnej rocznicy przyznania Nagrody Nobla Marii Skłodowskiej-Curie w dziedzinie chemii[68]. Nie ukazała się jednak okolicznościowa moneta.

W trzech pierwszych przypadkach podano jej podwójne nazwisko, ale z odstępem zamiast dywizu, pisząc Maria Skłodowska Curie.

  • W 1984 we Francji noblistkę uwieczniono na srebrnych i złotych monetach 100-frankowych, samodzielnie.
  • W 1995 wyemitowano banknot o nominale 500 franków z podobizną Marii i Pierre’a Curie.

W obydwu wypadkach podano tylko francuskie nazwisko, po mężu, pisząc Marie Curie.

  • W 2011, w 100-lecie przyznania jej nagrody Nobla z chemii, okolicznościową monetę wydał Bank Hiszpanii.

Znaczki pocztowe

Maria Skłodowska-Curie, zarówno sama, jak i z mężem, była upamiętniana na znaczkach pocztowych wydawanych przez poczty francuską, polską, szwedzką i Monako[69].

Znaczki francuskie – zawsze pomijające nazwisko panieńskie Marii:

  • 1938: upamiętnienie małżeństwa Curie z okazji 40. rocznicy odkrycia radu. Oprócz tego wydano 20 odmian tego znaczka dla kolonii francuskich na wszystkich kontynentach.
  • 1967: z okazji 100. urodzin Marii
  • 2011: z okazji 100-lecia nagrody Nobla z Chemii

Oprócz tego w 1998 upamiętniono odkrycie radu, jednak nie wspomniano jego odkrywców.

Znaczki polskie – zawsze z nazwiskiem panieńskim:

  • 1947: znaczek z serii „Kultura polska”
  • 1948: reedycja w zmienionym kolorze
  • 1951: znaczek z okazji I Kongresu Nauki Polskiej
  • 1963: znaczek z serii o sławnych Polakach
  • 1967: Seria 3 znaczków, w tym 1 odwołujący się do nobla z chemii
  • 1982: znaczek w serii o noblistach polskich
  • 1992: upamiętnienie odkrycia radu; pominięcie męża Marii Pierre’a
  • 2011: upamiętnienie 100-lecia nagroda Nobla z chemii
  • 2017: z okazji 150. urodzin[70]

Znaczki szwedzkie:

  • 1963: upamiętnienie nagrody Nobla z fizyki z Pierre’em Curie i z Henrim Becquerelem
  • 1971: upamiętnienie nagrody Nobla z chemii
  • 2011: upamiętnienie 100-lecia nagroda Nobla z chemii

Oprócz tego w 1967, w 100. rocznicę urodzin Marii, Poczta Monako wyemitowała znaczek z Marią Skłodowską-Curie, zawierający jej nazwisko panieńskie.

Inne

  • Muzeum Marii Skłodowskiej-Curie w Warszawie przy ul. Freta 16. Zostało otwarte w stulecie urodzin noblistki w (1967).
  • W 1995 Maria Skłodowska-Curie została pierwszą kobietą pochowaną pod kopułą Panteonu w Paryżu w uznaniu jej zasług.
  • Sejm[71] i Senat[72] RP uchwaliły ustanowienie roku 2011 Rokiem Marii Skłodowskiej-Curie.
  • 26 maja 2011 otwarto w Warszawie ścieżkę edukacyjną poświęconą uczonej[73].
  • W 2012 drzewo posadzone w 1932 przez Marię Skłodowską-Curie w ogrodzie Instytutu Radowego uznano za pomnik przyrody, nadając mu nazwę „Maria[74].

Drzewo genealogiczne

 
 
 
Józef Skłodowski
 
 
 
Salomea z Sagtyńskich Skłodowska[75]
 
 
Feliks Boguski
 
 
 
Maria Zaruska
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Władysław Skłodowski
 
 
 
 
 
 
 
 
Bronisława Boguska
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Zofia
 
Bronisława Dłuska
 
Józef Skłodowski
 
Helena Szalay
 
Maria Skłodowska-CurieNobel prize medal.svgBadge of Légion d'honneur.png
 
 
 
Pierre CurieNobel prize medal.svg
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Frédéric Joliot-CurieNobel prize medal.svgBadge of Légion d'honneur.png
 
 
 
Irène Joliot-CurieNobel prize medal.svgBadge of Légion d'honneur.png
 
 
 
Ève Curie-LabouisseBadge of Légion d'honneur.png
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Michel Langevin
 
 
 
Hélène Langevin-Joliot
 
 
 
Pierre JoliotBadge of Légion d'honneur.png
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Yves Langevin
 
 
 
Nobel prize medal.svg laureaci Nagrody Nobla
Badge of Légion d'honneur.png odznaczeni Legią Honorową


Uwagi

  1. Maria Skłodowska-Curie podpisywała się na wiele sposobów: Marie Curie, Madame Curie, Marie Curie-Sklodowska, Marie Sklodowska-Curie, Madame Pierre Curie. Na dyplomie Nagrody Nobla z 1903 widnieje podpis Marie Curie, zaś z 1911 Marie Sklodowska Curie. W Polsce prawidłowo podaje się najpierw nazwisko panieńskie, a następnie męża stąd Maria Skłodowska-Curie. We Francji pisownia jest odwrotna.
  2. We Francji dostęp do wyższego wykształcenia dla kobiet był także rzadkością. Pierwszą kobietą, która otrzymała dyplom uniwersytecki była Julie Daubié (1824–1874), w 1861 (zob. Le Bras-Chopard i Mossuz-Lavau 1997 ↓, s. 27). Polska, jako kraj będący w XIX wieku pod zaborami, zależała w tej kwestii od decyzji poszczególnych zaborców lub od niezależnych inicjatyw społecznych. I tak, w 1868 w Krakowie otworzono Wyższe Kursy dla Kobiet. Pierwsze pełnoprawne studentki mogły zapisać się na Uniwersytet Jagielloński dopiero w 1894. W okresie poprzedzającym to wydarzenie Kazimiera Bujwidowa przeprowadziła akcję wysyłania podań przez chcące się uczyć kobiety. Warszawski Uniwersytet Latający działający od 1885 był od początku otwarty dla kobiet. Na Uniwersytecie Warszawskim kobiety mogły studiować dopiero od 1915 (zob. Fuszara 2006 ↓). Zob. też Hulewicz 1939 ↓.
  3. Dwie nagrody Nobla dostali też: Linus Pauling, ale jedną pokojową i jedną z chemii; John Bardeen – dwukrotnie z fizyki, Frederick Sanger – dwukrotnie z chemii. To sprawia, że Maria Skłodowska-Curie wśród czwórki wielokrotnych noblistów jest jedną z trojga, które otrzymało nagrodę z chemii, oraz jedną z dwojga, które otrzymało nagrodę z fizyki.
  4. Równocześnie z Marią, ale niezależnie od niej odkrycia tego dokonał także niemiecki uczony Gerhardt Carl Schmidt (1865–1949). Opublikował to odkrycie dwa miesiące przed Marią.

Przypisy

  1. Sławomir Zagórski, Marek Krzysztof Janiak: Istniejemy także dzięki promieniowaniu. Gazeta Wyborcza, 2011-08-12. [dostęp 2011-08-12].
  2. Nobel Prizes and Laureates, The Nobel Prize in Physics 1903, Marie Curie – Facts. Nobelprize.org. [dostęp 2017-02-07].

    in recognition of the extraordinary services they have rendered by their joint researches on the radiation phenomena discovered by Professor Henri Becquerel

  3. Nobel Prizes and Laureates, The Nobel Prize in Chemistry 1911, Marie Curie – Facts. Nobelprize.org. [dostęp 2017-02-07].

    in recognition of her services to the advancement of chemistry by the discovery of the elements radium and polonium, by the isolation of radium and the study of the nature and compounds of this remarkable element

  4. Sobieszczak-Marciniak 2011 ↓, s. 12.
  5. Skłodowska-Curie 2004 ↓, s. fot 1. i 2..
  6. a b c d e f g h i j k l m n o p q r Brzozowski 2012 ↓, s. 6.
  7. Kienzler 2016 ↓, s. 19.
  8. Curie 1937 ↓, s. 397. Cytat: her Catholic faith evaporates under influence of father, [page] 51.
  9. Reid 1974 ↓, s. 19. Cytat: Unusually at such an early age, she became what T. H. Huxley had just invented a word for: agnostic.
  10. Curie 1997 ↓, s. 72.
  11. Curie 1937 ↓, s. 35.
  12. Curie 1997 ↓, s. 69–71.
  13. Giroud 1987 ↓, s. 34.
  14. Brian 2006 ↓, s. 38–39.
  15. Curie 1997 ↓, s. 95–98.
  16. Giroud 1987 ↓, s. 42.
  17. Skłodowska-Curie 2004 ↓, s. 21–22.
  18. Giroud 1987 ↓, s. 48–49.
  19. Giroud 1987 ↓, s. 52–53.
  20. Skłodowska-Curie 2004 ↓, s. 21–23.
  21. Skłodowska-Curie 2004 ↓, s. 27.
  22. Wróblewski 1998 ↓.
  23. Eichstaedt 1970 ↓, s. 413.
  24. Eichstaedt 1970 ↓, s. 282–286.
  25. This Month in Physics History: March 1880: The Curie Brothers Discover Piezoelectricity (ang.). ACS News, 2014. [dostęp 2017-03-21].
  26. Molinié i Boudia 2009 ↓, s. 524–530.
  27. Giroud 1987 ↓, s. 109–110.
  28. Giroud 1987 ↓, s. 114.
  29. Quinn 1997 ↓, s. 327–351.
  30. Hurwic 2008 ↓, s. 75–77.
  31. Quinn 1997 ↓, s. 419–472.
  32. Giroud 1987 ↓, s. 194.
  33. Skłodowska-Curie 2004 ↓, s. 41.
  34. Sobieszczak-Marciniak 2011 ↓, s. 108–123.
  35. Skłodowska-Curie 2004 ↓, s. 44.
  36. Giroud 1987 ↓, s. 197–198.
  37. Skłodowska-Curie 2004 ↓, s. 46–49.
  38. a b c d e Brzozowski 2012 ↓, s. 7.
  39. Jerzy Holzer, Jan Molenda, Polska w pierwszej wojnie światowej, Warszawa 1967, s. 355.
  40. Krzysztof Szymański: Maria Skłodowska-Curie. Gazeta Petersburska. [zarchiwizowane z tego adresu (2014-12-18)].
  41. Giroud 1987 ↓, s. 219–236.
  42. Giroud 1987 ↓, s. 245.
  43. Giroud 1987 ↓, s. 252–255.
  44. Pierwotnie w prasie podano miejsce śmierci w Valence, zob. Zgon ś. p. Marii Curie-Skłodowskiej. „Kurier Warszawski”. Nr 181, s. 10, 4 lipca 1934. 
  45. Olga S. Opfell: The lady Laureates. Women Who Have Won the Nobel Prize. Londyn: Scarecrow Press, 1978, s. 161.
  46. Marie Curie, científica universal. www.revistalaocaloca.com (hiszp.).
  47. Hiszpańskie podróże Marii Skłodowskiej-Curie. krakow.pl.
  48. Anna Kondek-Dyoniziak: Prezydent uhonorował pośmiertnie Orderem Orła Białego ponad 20 wybitnych Polaków. dzieje.pl, 11 listopada 2018. [dostęp 11 listopada 2018].
  49. Brzozowski 2012 ↓.
  50. Z Rady Miejskiej. Maria Skłodowska-Curie – obywatelem honorowym Warszawy. „Kurier Warszawski”. Nr 53, s. 5, 22 lutego 1924. 
  51. Maria Curie-Skłodowska obywatelką honorową Glasgowa. „Kurier Warszawski”. Nr 142, s. 12, 23 maja 1928. 
  52. Madame Curie w bazie IMDb (ang.)
  53. W stulecie wielkiej uczonej w bazie filmpolski.pl
  54. Maria Skłodowska-Curie w bazie filmpolski.pl
  55. Marie Curie w bazie IMDb (ang.)
  56. Marie Curie. Une femme honorable w bazie filmpolski.pl
  57. Maria w bazie filmpolski.pl
  58. Maria Skłodowska-Curie w bazie filmpolski.pl
  59. Maria w bazie filmpolski.pl
  60. Śladami Marii Skłodowskiej-Curie w bazie filmpolski.pl
  61. Kazimierz Braun – Pełna baza wiedzy na tematy związane z teatrem – magazyn – Culture.pl.
  62. World Science Festival | Opening Night Gala.
  63. Amaterasu. Teatr Polskiego Radia, 2012-01-01. [dostęp 2017-02-08].
  64. Cmentarz Stare Powązki: SKŁODOWSCY, [w:] Warszawskie Zabytkowe Pomniki Nagrobne [online] [dostęp 2017-10-06].
  65. W Warszawie odsłonięto pomnik Marii Skłodowskiej-Curie. Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego, 2014-06-04. [dostęp 2014-10-10].
  66. Kalwat 2012 ↓.
  67. To już 20 lat. Pamiętasz jeszcze stare banknoty?, businessinsider.com.pl [zarchiwizowane z adresu 2018-01-31].
  68. Banknoty i monety 100 rocznica przyznania Nagrody Nobla Marii Skłodowskiej-Curie.
  69. Baconin 2012 ↓.
  70. Znaczki z okazji 150. rocznicy urodzin Marii Curie-Skłodowskiej. www.umcs.pl, 2017-11. [dostęp 2018-07-30].
  71. Uchwała Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 3 grudnia 2010 r. w sprawie ustanowienia roku 2011 Rokiem Marii Skłodowskiej-Curie (M.P. z 2010 r. nr 96, poz. 1091).
  72. Uchwała Senatu Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 27 stycznia 2011 r. w sprawie ustanowienia roku 2011 Rokiem Marii Skłodowskiej-Curie (M.P. z 2011 r. nr 10, poz. 89).
  73. Alicja Rupinska: Uroczystość otwarcia ścieżki Edukacyjnej Marii Skłodowskiej-Curie w Warszawie. Towarzystwo Marii Skłodowskiej-Curie – w Hołdzie. [dostęp 2011-07-13].
  74. Tomasz Demiańczuk: Drzewo posadzone przez noblistkę. Urząd m.st. Warszawy, 2015-05-28. [dostęp 2015-05-28].
  75. Janusz Kędracki: Znalazł grób babki podwójnej noblistki. Gazeta.pl Kielce, 2010-07-23. [dostęp 2012-02-05].

Bibliografia

Książki

  • Denis Brian: Rodzina Curie. Warszawa: Amber, 2006. ISBN 83-241-2450-0.
  • Ève Curie: Madame Curie: A Biography. Doubleday & Company, Inc., 1937. (ang.)
  • Ignacy Eichstaedt: Księga Pierwiastków. Warszawa: Wiedza Powszechna, 1970.
  • Françoise Giroud: Maria Skłodowska-Curie. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1987, seria: Biografie Sławnych Ludzi. ISBN 83-06-01328-X.
  • Jan Hulewicz: Sprawa wyższego wykształcenia kobiet w Polsce w wieku XIX. Kraków: Polska Akademia Umiejętności, 1939.
  • Józef Hurwic: Maria Skłodowska-Curie i promieniotwórczość. Warszawa: Wydawnictwo Edukacyjne Zofii Sobkowskiej, 2008. ISBN 83-88287-58-3.
  • Iwona Kienzler: Maria Skłodowska-Curie. Złodziejka mężów. Życie i miłości. Warszawa: Bellona, 2016. ISBN 978-83-1114157-5.
  • Armelle Le Bras-Chopard, Janine Mossuz-Lavau: Les femmes et la politique. L’Harmattan, 1997.
  • Susan Quinn: Życie Marii Curie. Warszawa: Prószyński i S-ka, 1997. ISBN 83-7180-003-7.
  • Robert William Reid: Marie Curie. London: Collins, 1974. ISBN 0-00-211539-5.
  • Maria Skłodowska-Curie: Autobiografia i wspomnienia o Piotrze Curie. Warszawa: Dom Wydawniczo-Promocyjny GAL, 2004. ISBN 978-83-921882-8-5.
  • Małgorzata Sobieszczak-Marciniak: Maria Skłodowska-Curie, Kobieta wyprzedzająca epokę. Warszawa: Multico, 2011. ISBN 978-83-7763-113-3.

Czasopisma

Literatura

  • Helena Bobińska: Maria Skłodowska-Curie. Warszawa: Czytelnik, 1965.
  • Eugenie Cotton: Rodzina Curie i promieniotwórczość. Warszawa: Wiedza Powszechna, 1965.
  • Ève Curie: Maria Curie. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1997. ISBN 83-01-12302-8.
  • Maria Curie i córki, Listy, Wydawnictwo Dolnośląskie, Wrocław 2011, ​ISBN 978-83-245-9110-7​.
  • Shelly Emiling: Maria Skłodowska-Curie i jej córki. Warszawa: Wydawnictwo Literackie MUZA SA, 2013. ISBN 978-83-7758-332-6.
  • Barbara Goldsmith: Geniusz i obsesja. Wewnętrzny świat Marii Curie. Wrocław: Wydawnictwo Dolnośląskie, 2006. ISBN 83-7384-573-9.
  • Krystyna Kabzińska, Małgorzata H. Malewicz, Jan Piskurewicz, Jerzy Róziewicz: Korespondencja polska Marii Skłodowskiej-Curie. 1881–1934. Warszawa: Instytut Historii Nauki PAN, Polskie Towarzystwo Chemiczne, 1994. ISBN 83-86062-10-X.
  • Laurent Lemire: Maria Skłodowska-Curie. Warszawa: Świat Książki, 2003. ISBN 83-7311-494-7.
  • Jan Piskurewicz: Między nauką a polityką. Maria Skłodowska-Curie w laboratorium i w Lidze Narodów. Lublin: Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Skłodowskiej-Curie, 2007. ISBN 978-83-227-2755-3.
  • Jan Piskurewicz: Korespondencja Marii Skłodowskiej-Curie z uczonymi z Europy Środkowej i Wschodniej. 1904–1934. Lublin: Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Skłodowskiej-Curie, 1998. ISBN 83-227-1241-3.
  • Olgierd Wołczek: Maria Skłodowska-Curie. Warszawa: Wydawnictwo Interpress, 1975.
  • Gilette Ziegler: Korespondencja Marii Skłodowskiej-Curie z córką Ireną. 1905–1934 wybór. Warszawa: PIW, 1978.
  • Maria Skłodowska-Curie. Fotobiografia. Warszawa: Studio Emka, 2011. ISBN 978-83-62304-36-3.

Linki zewnętrzne

Media użyte na tej stronie

Alfonso XII Spain.png
Autor: Alexeinikolayevichromanov, Licencja: CC BY-SA 4.0
Ribbon Order Alfonso XII (1902-1931) Spain
Symboliczny grób Marii Skłodowskiej-Curie.JPG
Autor: Mateusz Opasiński, Licencja: CC BY-SA 3.0
Symboliczny grób uczonej Marii Skłodowskiej-Curie w grobowcu rodzinnym na Starych Powązkach w Warszawie
Nobel prize medal.svg
Autor: User:Gusme (it:Utente:Gusme), Licencja: CC-BY-SA-3.0
Vector image of the Nobel prize medal
Mural Maria Słodowska-Curie Urodziłam się w Warszawie Lipowa 3 w Warszawie.JPG
Autor: Adrian Grycuk, Licencja: CC BY-SA 3.0 pl
Mural Urodziłam się w Warszawie przy ul. Lipowej 3 w Warszawie
Warszawa, ul. Freta 16 20170516 002.jpg
Autor: Tilman2007, Licencja: CC BY-SA 4.0
Warszawa, ul. Freta 16
Symboliczny grób Marii Skłodowskiej-Curie (2).JPG
Autor: Mateusz Opasiński, Licencja: CC BY-SA 3.0
Symboliczny grób rodzinny Marii Skłodowskiej-Curie w grobowcu rodzinnym na Starych Powązkach w Warszawie
Tablica Maria Skłodowska Muzeum Przemysłu i Rolnictwa.JPG
Autor: Adrian Grycuk, Licencja: CC BY-SA 3.0 pl
Tablica upamiętniająca Marią Skłodowską-Curie na ul. Krakowskie Przedmieście 66 w Warszawie
POL Sklodowska awers WG.jpg
Autor: Tadeusz Rudzki-photography, Wanda Gosławska-copyrights owner (object), Licencja: CC BY-SA 4.0
Awers medalu Maria Skłodowska Curie 1867-1967. Wielkiej uczonej w stulecie urodzin. Wykonany przez Wandę Gosławską.
Sklodowski Family Wladyslaw and his daughters Maria Bronislawa Helena.jpg
Sklodowski Family: Wladyslaw Skłodowski and his daughters Maria, Bronisława and Helena
Pomnik Marii Skłodowskiej.jpg
Autor: Tomasz Zugaj, Licencja: CC BY-SA 4.0
Pomnik Marii Curie-Skłodowskiej, patronki Uniwersytetu w Lublinie, stojący na placu przed Rektoratem.
Badge of Légion d'honneur.png
Autor: , Licencja: CC BY-SA 3.0
Badge of Légion d'Honneur
Periodisches System der Elemente (1904-1945, now Gdansk University of Technology).jpg
Autor: LukaszKatlewa, Licencja: CC BY-SA 4.0
Periodisches System der Elemente (1904-1945, obecnie Politechnika Gdańska, Audytorium Chemiczne). Zwraca uwagę brak pierwiastków: 84 polonu Po (choć odkrytego wiele lat wcześniej przez polską badaczkę Marię Skłodowska-Curie w 1898), 85 astatu At (1940, w Berkeley), 87 fransu Fr (1939, we Francji), 93 neptunu Np (1940, w Berkeley) i dalszych aktynowców i lantanowców. Stare symbole: 18 argon Ar (tu: A), 43 technet Tc (Ma, masurium, Niemcy 1925, odkrycie to odrzucono, i finalnie potwierdzono istnienie pierwiastka po eksperymentach zespołu włoskiego w 1937, Palermo), 54 ksenon Xe (X), 86 radon, Rn (Em, emanation).
Relativistic formula.svg
Relativistic formula
Warszawa-Instytut Radowy mural.jpg
Autor: Paweł Rupiński i Jerzy Mierzwiak; image taken by Marcin Białek, Licencja: CC-BY-SA-3.0
Mural na dawnym budynku Instytutu Radowego przy ulicy Wawelskiej w Warszawie.
NobelP2.png
Alfred Nobel from public domain photo, in circle. (Photo taken 1896 or earlier).
Pierre and Marie Curie.jpg

Pierre and Marie Curie in the laboratory, demonstrating the experimental apparatus used to detect the ionsation of air, and hence the radioactivity, of samples of purified ore which enabled their discovery of radium.

Marie is operating the apparatus. With her right hand she is adding/subtracting known weights from a pan hanging from a strip of piezo-electric material which generates a very small elecrical charge (in the region of pico-amps) according to the weight hung on it. This is nulled against the charge accumulated on an ion chamber due to radioactivity. In her left hand she has a stopwatch to measure the rate of change of charge using a quadrant electrometer. When the weight is changed, the time elapsed for the charge to be nulled is measured by the stopwatch. The charge is indicated by a light spot on the scale in front of her projected by the quadrant electrometer, which is off the left of the picture.
Pomnik Marii Skłodowskiej-Curie w Warszawie.jpg
Autor: Alberto Cabello from Vitoria Gasteiz, Licencja: CC BY 2.0

Pomnik Marii Skłodowskiej-Curie w Warszawie. Odlany z brązu. Uczona trzyma w ręce model polonu.

Autorem pomnika jest rzeźbiarz Bronisław Krzysztof.
Jawor maria 1.JPG
Autor: Panek, Licencja: CC BY-SA 3.0 pl
Ta fotografia została przesłana w ramach konkursu Wiki Loves Earth 2015.
Marie Curie Skłodowska Signature Polish.svg
Podpis Marii Skłodowskiej-Curie z rodzinnego archiwum
2014 Lądek-Zdrój, Zakład przyrodoleczniczy Wojciech 13.JPG
Autor: Jacek Halicki, Licencja: CC BY-SA 3.0 pl
Ta fotografia przedstawia zabytek wpisany do rejestru zabytków pod numerem ID
Nobel Pierre et Marie Curie 1.jpg
Diploma of Nobel Prize in Physics, awarded in december 1903 to Pierre and Marie Curie. Both shared this distinction with Henri Becquerel, whose name is mentioned on the document.
POL Sklodowska rewers WG.jpg
Autor: Tadeusz Rudzki-photography, Wanda Gosławska-copyrights owner (object), Licencja: CC BY-SA 4.0
Rewers medalu Maria Skłodowska Curie 1867-1967. Wielkiej uczonej w stulecie urodzin. Wykonany przez Wandę Gosławską.
1911 Solvay conference.jpg
Photograph of participants of the first Solvay Conference, in 1911, Brussels, Belgium.
Seated (L-R): Walther Nernst, Marcel Brillouin, Ernest Solvay (he wasn't present when the above group photo was taken; his portrait was crudely pasted on before the picture was released), Hendrik Lorentz, Emil Warburg, Jean Baptiste Perrin, Wilhelm Wien, Marie Skłodowska-Curie, and Henri Poincaré.
Standing (L-R): Robert Goldschmidt, Max Planck, Heinrich Rubens, Arnold Sommerfeld, Frederick Lindemann, Maurice de Broglie, Martin Knudsen, Friedrich Hasenöhrl, Georges Hostelet, Edouard Herzen, James Hopwood Jeans, Ernest Rutherford, Heike Kamerlingh Onnes, Albert Einstein, and Paul Langevin.
Sklodowska-Curie statue, Warsaw.JPG
Autor: Nihil novi, Licencja: CC SA 1.0
This is an approximately life-size statue of Maria Skłodowska-Curie (1867-1934), sculpted by Ludwika Nitschowa, erected in 1935 in a Warsaw park at ulica Wawelska and ulica Marii Skłodowskiej-Curie. The statue faces the Radium Institute that she had established in 1932.
1984 rv marie curie.png
Autor: Seherr and Prométhée33 (retrait fond), Licencja: CC BY-SA 3.0
revers de la pièce de 100 francs 1984 (Marie Curie)
Marie Curie-Theses 1903.jpg
Marie Curie: Recherches sur les substances radioactives. 1903
Pierrecurie.jpg
Pierre Curie
Disambig.svg
Symbol wieloznaczności