Międzynarodowy alfabet fonetyczny

Międzynarodowy alfabet fonetyczny
Ilustracja
skrót IPA zapisany przy pomocy MAF
Charakterystyka
Rodzajpismo fonetyczne
Typsystem alfabetyczny
Kierunek pismaod lewej do prawej
Języki pismaUżywany do transkrypcji fonetycznej dla wszystkich języków
Czas używaniaod 1888
Kodowanie
ISO 15924Latn, 215
Ta strona zawiera symbole fonetyczne MAF. Bez właściwego wsparcia renderowania wyświetlane mogą być puste prostokąty lub inne symbole zamiast znaków Unikodu.

Międzynarodowy alfabet fonetyczny[a] (skrót MAF) – system alfabetyczny transkrypcji fonetycznej oparty w większości na alfabecie łacińskim. Został opracowany pod koniec XIX wieku przez Międzynarodowe Towarzystwo Fonetyczne jaka ustandaryzowana reprezentacja dźwięków we wszystkich językach mówionych[1]. MAF używany jest w leksykografii, nauczycieli i studentów języka obcego, językoznawców, logopedów, piosenkarzy, aktorów, twórców języków sztucznych oraz tłumaczy[2][3]

Jest on szeroko stosowanym środkiem standaryzacji zapisu fonetycznego dla wszystkich języków świata. Większość znaków została zaczerpnięta wprost z alfabetu łacińskiego lub stworzona na jego podstawie, część pochodzi z alfabetu greckiego, a część została stworzona specjalnie na jego potrzeby.

MAF jest wynikiem wieloletniej pracy fonetyków zrzeszonych w Międzynarodowym Towarzystwie Fonetycznym, założonym w Paryżu w 1886 roku. Zarówno Towarzystwo, jak i stworzony przez nie alfabet znane są pod nazwą IPA (jest to skrótowiec od International Phonetic Association). W ciągu swego istnienia alfabet IPA był kilkakrotnie zmieniany. Znaczne modyfikacje wprowadzono w 1989 roku, po konferencji w Kilonii. Następne zmiany przyniósł rok 1993. Najnowsza wersja alfabetu została opublikowana w roku 2005.

Międzynarodowe Towarzystwo Fonetyczne zaleca, by transkrypcję fonetyczną umieszczać w nawiasach kwadratowych: „[ ]”. Z kolei transkrypcja fonemiczna powinna być umieszczana między ukośnikami: „/ /”.

Samogłoski

Poniżej przedstawiono samogłoski kardynalne wpisane w tak zwany czworokąt samogłosek. Pokazuje on względną wysokość i tylność (ang. backness) samogłosek, nie jest jednak w stanie pokazać ich zaokrąglenia. Dlatego na poniższym rysunku przyjęto konwencję, że gdy symbole występują w parach, symbol z prawej strony oznacza samogłoskę zaokrągloną, natomiast symbol z lewej strony samogłoskę niezaokrągloną[4].

PrzednieCentralneTylne
Przymknięte
Blank vowel trapezoid.png
i • y
ɨ • ʉ
ɯ • u
ɪ • ʏ
• ʊ
e • ø
ɘ • ɵ
ɤ • o
ɛ • œ
ɜ • ɞ
ʌ • ɔ
a • ɶ
ɑ • ɒ
Prawie przymknięte
Półprzymknięte
Średnie
Półotwarte
Prawie otwarte
Otwarte

Uwagi

  • Przed rokiem 1989 samogłoska zapisywana symbolem ɪ zapisywana była symbolem ɩ[5].
  • Cztery symbole w powyższej tabeli nie posiadają pary:
    • Samogłoska zapisywana symbolem ʊ jest zdefiniowana jako zaokrąglona; przed rokiem 1989 zapisywana była ona symbolem ɷ[6]. Jej niezaokrąglony odpowiednik występuje rzadko, na przykład w europejskiej odmianie języka portugalskiego[7].
    • Zaokrąglenie samogłoski zapisywanej symbolem ə nie jest sprecyzowane[5].
    • Samogłoska zapisywana symbolem æ jest zdefiniowana jako niezaokrąglona[8]. Jej zaokrąglony odpowiednik występuje tylko w języku duńskim[9][10].
    • Choć zaokrąglenie samogłoski zapisywanej symbolem ɐ nie jest sprecyzowane[8], w zdecydowanej większości przypadków jest to samogłoska niezaokrąglona. Jedynym językiem posiadającym samogłoskę prawie otwartą centralną zaokrągloną jest język sebei używany w Ugandzie, który zarazem jest jednym językiem kontrastującym niezaokrąglone i zaokrąglone samogłoski prawie otwarte centralne[11].
  • Dialekt miasta Hamont języka limburskiego kontrastuje trzy stopnie tylności długich samogłosek otwartych niezaokrąglonych: przednie [aː], centralne [äː] i tylne [ɑː][12][13]. Takie potrójne rozróżnienie jest bardzo rzadko spotykane.
  • W latach 2011–2012 komitet Międzynarodowego Towarzystwa Fonetycznego zagłosował przeciw dodaniu do MAF odrębnego symbolu () dla samogłoski otwartej centralnej niezaokrąglonej[14].

Spółgłoski płucne

Pojedyncza artykulacja[15]

Podział w kolumnach według miejsca artykulacji; w rzędach według sposobu artykulacji. Spółgłoski umieszczone po lewej stronie komórek tabeli są bezdźwięczne, po prawej – dźwięczne.

Dwu-
wargowe
War-
gowo-
zębowe
ZęboweDzią-
słowe
Zadzią-
słowe
Retro-
fleksyjne
Podnie-
bienne
Miękko-
podnie-
bienne
Języcz-
kowe
Gar-
dłowe
Nagło-
śniowe
Krta-
niowe
Nosowemɱnɳ̊ ɳɲ̊ ɲŋ̊ ŋɴ 
Zwartep b t dʈ ɖc ɟk ɡq ɢ ʡʔ 
Szczelinoweɸ βf vθ ðs zʃ ʒʂ ʐç ʝx ɣχʁħʕʜʢh ɦ
Aproksymantyβ̞ʋ̥ ʋɹ̥ ɹɻ̊ ɻjɰ̊ ɰ   ʔ̞
Drżąceʙ̥ ʙr*ʀ̥ ʀя* 
Uderzenioweⱱ̟ɾ̥ ɾɽ̊ ɽ ɢ̆ ʡ̯ 
Boczne szczelinoweɬ ɮɭ̊˔ ɭ˔ʎ̝̊ ʎ̝ʟ̝̊ ʟ̝  
Boczne aproksymantylɭ̊ ɭʎ̥ ʎʟ̥ ʟʟ̠ 
Boczne uderzeniowe ɺɭ̆ʎ̆ʟ̆  

Uwagi:

  • Gwiazdki (*) oznaczają dźwięki nieposiadające (jeszcze) swojego oficjalnego symbolu IPA.
  • Znak sztyletu (†) oznacza znak IPA, który jeszcze nie został umieszczony w zestawie Unicode. Od maja 2005 r. w sytuacji takiej znajduje się znak spółgłoski uderzeniowej wargowo-zębowej (Spółgłoska uderzeniowa wargowo-zębowa). Została już zgłoszona propozycja dodania tego symbolu do Unikodu[16]. Zastępczo używa się iżycy ѵ.
  • Obszary zaznaczone kolorem szarym oznaczają dźwięki uważane za niemożliwe do wyartykułowania.

Koartykulacja[17]

ʍPółotwarta wargowo-miękkopodniebienna bezdźwięczna
wPółotwarta wargowo-miękkopodniebienna
ɥPółotwarta wargowo-podniebienna
ɕSzczelinowa dziąsłowo-podniebienna bezdźwięczna
ʑSzczelinowa dziąsłowo-podniebienna dźwięczna
ɧSzczelinowa zadziąsłowo-miękkopodniebienna bezdźwięczna
ɫPółotwarta boczna zębowa welaryzowana

Spółgłoski niepłucne[18]

MlaskiIniektywneEjektywne
ʘDwuwargowyɓDwuwargowaʼNa przykład:
ǀLaminalny dziąsłowy („zębowy”)ɗDziąsłowaDwuwargowa
ǃApikalny (za)dziąsłowy („retrofleksyjny”)ʄPodniebiennaDziąsłowa
ǂLaminalny zadziąsłowy („podniebienny”)ɠMiękkopodniebiennaMiękkopodniebienna
ǁBoczny dziąsłowy („lateralny”)ʛJęzyczkowaSzczelinowa dziąsłowa

Afrykaty i spółgłoski podwójnie artykułowane

Spółgłoski zwarto-szczelinowe (afrykaty) oraz spółgłoski z podwójną artykulacją są w IPA reprezentowane przez dwa znaki połączone łuczkiem. Alternatywnie, dla niektórych afrykat można użyć jednego znaku – ligatury.

ŁączenieLigaturaOpis
t͡sʦafrykata dziąsłowa bezdźwięczna
d͡zʣafrykata dziąsłowa dźwięczna
t͡ʃʧafrykata zadziąsłowa bezdźwięczna
d͡ʒʤafrykata zadziąsłowa dźwięczna
t͡ɕʨafrykata dziąsłowo-podniebienna bezdźwięczna
d͡ʑʥafrykata dziąsłowo-podniebienna dźwięczna
t͡ɬ –afrykata boczna dziąsłowa bezdźwięczna
k͡p –zwarta wargowo-miękkopodniebienna bezdźwięczna
ɡ͡b –zwarta wargowo-miękkopodniebienna dźwięczna
ŋ͡m –nosowa wargowo-miękkopodniebienna

Jednostki suprasegmentalne[19]

ˈAkcent główny
ˌAkcent poboczny
ːDługość (samogłoska długa lub geminata)
ˑPółdługość
˘Dodatkowa krótkość
.Podział sylabowy
Połączenie międzywyrazowe

Intonacja

|Pauza krótsza
Pauza dłuższa
Intonacja wznosząca
Intonacja opadająca

Tony[20]

Do oznaczania tonów w IPA można używać znaków diakrytycznych albo specjalnych liter tonalnych.

albo ˥Bardzo wysoki
é albo ˦Wysoki
ē albo ˧Średni
è albo ˨Niski
ȅ albo ˩Bardzo niski
ěWznoszący
êOpadający
ePrzesunięcie zstępujące
ePrzesunięcie wstępujące

Znaki diakrytyczne[21]

Diakrytyki to małe znaczki umieszczone obok symboli IPA aby pokazać dokładną wymowę[22] „Pod-diakrytyki” (znaczki normalnie umieszczane poniżej symbolu IPA) mogą być umieszczane nad znakiem mającym descender (potocznie nazywany ogonem), e.g. ŋ̊[22].

„Bezkropkowe” i, <ı>, jest używane, kiedy kropka interferowałaby z diakrytykami. Inne symbole IPA mogą występować jako diakrytyki, aby przedstawić fonetyczne szczegóły: (fricative release), (dysząco dźwięczny), ˀa (preglottalizacja), (epentetyczna szwa), oʊ (dyftongizacja). Bardziej zaawansowane diakrytyki pojawiły się w Rozszerzonym IPA dla dokładniejszego zapisania wymowy.

Diakrytyki sylabiczności
ɹ̩ n̩Zgłoskotwórczee̯ ʊ̯Niezgłoskotwórcze
Consonant-release diacritics
tʰ dʰPrzydechaBez plozji (spółgłoska zatrzymana)
dⁿPlozja nosowaPlozja boczna
Diakrytyki dźwięczności
n̥ d̥Bezdźwięcznes̬ t̬Dźwięczne
b̤ a̤Dysząco dźwięcznebb̰ a̰Skrzypiąco dźwięczne
Diakrytyki artykulacji
t̪ d̪Zębowet̼ d̼Językowo-wargowe
t̺ d̺Apikalnet̻ d̻Laminalne
u̟ t̟Wysunięte do przodui̠ t̠Wysunięte do tyłu
ë äCentralizacjae̽ ɯ̽zbliżenie do szwy
e̝ ɹ̝ ˔Podwyższenie (ɹ̝ = Spółgłoska szczelinowa dziąsłowa dźwięczna)
e̞ β̞ ˕Obniżenie (β̞ = spółgłoska półotwarta dwuwargowa)
Diakrytyki koartykulacji
ɔ̹ x̹Mniej zaokrągloneɔ̜ x̜ʷBardziej zaokrąglone
tʷ dʷLabializowanetʲ dʲPalatalizowane
tˠ dˠWelaryzowanetˁ dˁFaryngalizowane
ɫ Welaryzowane lub faryngalizowane
e̘ o̘Uniesiony korzeń językae̙ o̙Obniżony korzeń języka
ẽ z̃Nosoweɚ ɝRotacyzacja
Uwagi
a Aspiracja spółgłosek dźwięcznych również jest dźwięczna. Wielu lingwistów woli jeden z diakrytyków przeznaczonych do dyszącej dźwięczności.
b Niektórzy lingwiści stosują ten symbol dyszącej dźwięczności tylko do sonorantów i transkrybują obstruenty jako .

Stan głośni może być dokładnie oddany za pomocą diakrytyków. Seria spółgłosek przedniojęzykowych zwartych od otwartej do zamkniętej głośni to (zobacz dźwięczność):

[t]bezdźwięczna[]dysząco dźwięczna
[]luźno dźwięczna[d]„zwykła” dźwięczna
[]sztywno dźwięczna[]skrzypiąco dźwięczna
[ʔt͡]glottalizacja

Powiązanie z fonetyką polską

Orientacyjne odniesienie głosek polskiej wymowy i w konsekwencji liter polskiego alfabetu do alfabetu IPA znajduje się w dodatku do polskiego wikisłownika – odsyłacz jest podany obok z prawej strony.

Uwagi

  1. W polskich opracowaniach często można spotkać się z angielską nazwą International Phonetic Alphabet oraz skrótem IPA, czasami również z francuską nazwą Alphabet phonétique international (API)

Przypisy

  1. International Phonetic Association 1999 ↓, s. 3.
  2. MacMahon 1996 ↓.
  3. Wall 1989 ↓.
  4. International Phonetic Association: Handbook of the International Phonetic Association. Cambridge University Press. ISBN 0-521-63751-1.
  5. a b IPA 1999 ↓, s. 167.
  6. IPA 1999 ↓, s. 13, 169–170.
  7. Cruz-Ferreira 1999 ↓, s. 127.
  8. a b IPA 1999 ↓, s. 166.
  9. Grønnum 1998 ↓, s. 100.
  10. Basbøll 2005 ↓, s. 46.
  11. UPSID SEBEI. [dostęp 2016-02-16].
  12. Verhoeven 2007 ↓, s. 221.
  13. Choć Verhoeven pierwsze dwie samogłoski zapisuje jako /æː/ i /aː/, to z czworokątu samogłoskowego na stronie 221 wynika jasno, że mają dokładnie ten sam stopień otwarcia (całkowicie otwarty), /æː/ jest całkowicie przednie, /aː/ jest centralne, a /ɑː/ całkowicie tylne.
  14. Keating 2012 ↓, s. 245.
  15. IPA: Pulmonic (ang.). [dostęp 2013-06-26].
  16. http://std.dkuug.dk/jtc1/sc2/wg2/docs/N2945.pdf ISO/IEC JTC 1/SC 2/WG 2 Proposal summary form to accompany submissions for additions to the repertoire of ISO/IEC 10646; JTC1/SC2/WG2 N2945.
  17. IPA: Symbols (ang.). [dostęp 2013-10-04].
  18. IPA: Non pulmonic (ang.). [dostęp 2013-06-26].
  19. IPA: Suprasegmentals (ang.). [dostęp 2013-06-26].
  20. IPA: Tones (ang.). [dostęp 2013-06-26].
  21. IPA: Diactrics (ang.). [dostęp 2013-06-26].
  22. a b International Phonetic Association, Handbook, p. 14-15.

Bibliografia

  • Hans Basbøll: The Phonology of Danish. Nowy Jork: Oxford University Press, 2005. ISBN 0-203-97876-5. (ang.)
  • Madalena Cruz-Ferreira: Portuguese (European). W: Handbook of the International Phonetic Association. Cambridge: Cambridge University Press, 1999, s. 126–130. ISBN 978-0-521-65236-0. (ang.)
  • Nina Grønnum. Danish. „Journal of the International Phonetic Association”. 28 (1&2), s. 99–105, 1998. DOI: 10.1017/s0025100300006290 (ang.). 
  • International Phonetic Association (IPA): Handbook of the International Phonetic Association. Cambridge: Cambridge University Press, 1999. ISBN 978-0-521-65236-0. (ang.)
  • Patricia A. Keating. IPA Council votes against new IPA symbol. „Journal of the International Phonetic Association”. 42 (2), s. 245, 2012. DOI: 10.1017/S0025100312000114 (ang.). 
  • Jo Verhoeven. The Belgian Limburg dialect of Hamont. „Journal of the International Phonetic Association”. 37 (2), s. 219–225, 2007. DOI: 10.1017/S0025100307002940 (ang.). 
  • International Phonetic Association: Handbook of the International Phonetic Association: A Guide to the Use of the International Phonetic Alphabet. Cambridge University Press, 1999. ISBN 0-521-63751-1.
  • Michael K. C. MacMahon: Phonetic Notation. W: Peter T. Daniels, William Bright: The World's Writing Systems. Nowy Jork: Oxford University Press, 1996, s. 821–846. ISBN 0-19-507993-0.
  • Joan Wall: International Phonetic Alphabet for Singers: A Manual for English and Foreign Language Diction. Pst Records, 1989. ISBN 1-877761-50-8.

Linki zewnętrzne

Media użyte na tej stronie

Broom icon.svg
Autor: !Oryginał: gg3po (Tony Tony)Vector: Booyabazooka, Licencja: GPL
Icon of broom sweeping up dust. Conversion to SVG also under GPL.
RomanA-01.svg
This image can't have copyright.
Labiodental flap (IPA).png
Autor: unknown, Licencja: CC BY 2.0
IPA in IPA.svg
A transcription of English pronunciation of "I.P.A." in the IPA.
書.svg
The Chinese character , in semi-cursive script. The meaning in English: "book", writing", "calligraphy".
This file is used as the logo of WikiProject Writing systems on the English Wikipedia.
Information icon4.svg
An i icon for templates and the like
WiktionaryPl nodesc.svg
(c) Wikimedia Foundation, CC BY-SA 3.0

The logo for the Polish language Wiktionary without "Wolny, wielojęzyczny Wikisłownik" ("Free, multilingual, Wiktionary")

.
Disambig.svg
Symbol wieloznaczności