Michał Franciszek Karpowicz
![]() Portret bp. Michała Franciszka Karpowicza, koniec XVIII w., Muzeum Diecezji Łomżyńskiej | ||
| ||
Data i miejsce urodzenia | 4 października 1744 | |
---|---|---|
Data i miejsce śmierci | ||
Archidiakon smoleński | ||
Okres sprawowania | 1776-1783 | |
Kanonik poznański | ||
Okres sprawowania | 1783-1793 | |
Wyznanie | ||
Kościół | ||
Inkardynacja | ||
Prezbiterat | 1767 | |
Nominacja biskupia | 28 marca 1799 | |
Sakra biskupia | 30 marca 1800 |
Data konsekracji | 30 marca 1800 |
---|---|
Konsekrator |
Michał Franciszek Karpowicz herbu Korab[1] krypt.: X. M. F. K. P. G.; X. M. F. K. P. G. i P., (ur. 4 października 1744, zm. 5 listopada 1803) – polski duchowny katolicki, kaznodzieja, poeta, członek Zgromadzenia Misji, członek Rady Narodowej Litewskiej w 1794 roku[2], zastępca kierownika Wydziału Instrukcji Deputacji Centralnej Wielkiego Księstwa Litewskiego w powstaniu kościuszkowskim[3].
Życiorys
Urodził się w roku 1744 w Kamieńcu (woj. brzesko-litewskie). Pierwsze nauki (1757-1761) pobierał u jezuitów w Brześciu. Święcenia kapłańskie przyjął prawdopodobnie w roku 1761. W warszawskim Zgromadzeniu Misji odbywał dalsze studia. W roku 1767 został mianowany profesorem filozofii warszawskiego seminarium świętokrzyskiego. W roku 1771 przeniesiony został do Krakowa gdzie, poza obowiązkami kaznodziejskimi, prowadził w tamtejszym seminarium wykłady teologii. W latach 1772-1774 w wileńskim seminarium diecezjalnym wykładał teologię i historię Kościoła. W roku 1774, podczas warszawskiego konwentu prowincjonalnego misjonarzy, popadł w zatarg z władzami zgromadzenia i wystąpił z klasztoru.
28 marca 1799 mianowany pierwszym w historii biskupem diecezji wigierskiej. Sakry udzielił mu bp Jan Chrzciciel Albertrandy 30 marca 1800 roku. Archidiakon smoleński, był członkiem sprzysiężenia, przygotowującego wybuch powstania kościuszkowskiego na Litwie[4].
Twórczość
Ważniejsze kazania i mowy
- Kazanie na przyjęcie do kościoła Misjonarzów wileńskich in Monte Salvatoris ciała... z... Radziwiłłów Brigitty Sołłohubowej... 13 grudnia miane..., Wilno 1773
- Kazanie na pogrzebie... Franciszki z Chaleckich Pociejowej... miane... 31 stycznia r. 1774, Wilno (1774)
- Kazanie... w kościele P. P. Kanoniczek r. 1774 w Marywilu, w Warszawie, w dzień Niepokalanego Poczęcia N. M. Panny, Wilno 1775; wyd. następne: zobacz poz. 12, t. 1
- Kazanie w kaplicy Collegium Nobilium... ks. ks. pijarów, do kawalerów tam edukujących się, w Warszawie, w niedzielę pierwszą po Trzech Królach r. 1775 miane. (O edukacji młodzi pożytecznej Bogu i ojczyźnie), Warszawa (1775); wyd. następne: zobacz poz. 12, t. 1
- Kazanie... do... Trybunału Głównego W. Ks. Litewskiego w Grodnie... w dzień... imienin... Antoniego Giełguda... i Antoniego Tyzenhauza. (O sprawiedliwości, jaką obywatele winni są ojczyźnie i sobie), Wilno 1775; wyd. następne: zobacz poz. 11; poz. 12, t. 1
- Kazanie w dzień... ś. Anny, w kościele Ś. Katarzyny p. p. zakonnych benedyktynek. (O pożyteczności obywatelstwa, samej tylko godnej imienia prawdziwej cnoty), Wilno 1775; wyd. następne: zobacz poz. 12, t. 1, (przypisane A. Tyszkiewiczowej)
- Kazanie... do Trybunału Głównego W. Ks. Litewskiego w Grodnie, w kościele Ś. Ksawiera, w dzień... obchodu pamiątki pierwszego dnia dwunastego roku panowania... Stanisława Augusta. Dnia 8 września 1775. (O uszanowaniu i posłuszeństwie królom), Grodno 1775; wyd. następne: z nieco zmienionym tytułem, Warszawa 1776; zobacz poz. 11; poz. 12, t. 1, (przypisane K. Poniatowskiemu)
- Kazanie... do... Trybunału Głównego W. Ks. Litewskiego na limitę kadencji ruskiej w dzień Ś. Michała Archanioła. (O nadgrodzie sprawiedliwych), Grodno 1775; wyd. następne: zobacz poz. 11; poz. 12, t. 1
- Do... Kazimierza Poniatowskiego... w dzień imienin 4 marca r. 1776, brak miejsca wydania 1776, (wiersz)
- Kazanie... do... Trybunału Głównego W. Ks. Litewskiego 1 maja 1776 w Grodnie, wydane w poz. 11; wyd. osobne Wilno 1777
- Kazania na Post Wielki r. 1775 i do Trybunału Głównego W. Ks. Litewskiego miane, Warszawa 1776; wyd. następne: zobacz poz. 12, t. 1 (bez poz. 10); zobacz Wydania zbiorowe poz. 4 (tu 6 pierwszych kazań). Zawartość: 7 kazań wygłoszonych w czasie Wielkiego Postu 1775 w warszawskiej kolegiacie Św. Jana oraz poz. 5, 7-8, 10
- Kazania. Religii i społeczności t. 1-2, Warszawa 1776-1777; wyd. następne: Kazania... w różnych okolicznościach miane t. 1-3, Kraków 1806; wyd. następne t. 2: brak miejsca wydania 1778; zobacz Wydania zbiorowe poz. 3, t. 6 (2 wydania). Zawartość t. 1: 7 kazań postnych, jak wyżej poz. 11, m.in. poz. 3-8; t. 2: 10 kazań wygłoszonych w czasie jubileuszu 1776 o powinności panów względem poddanych, (kazanie 4 wywołało wśród szlachty i części duchowieństwa zgorszenie i spotkało się już następnego dnia – 25 września – z kaznodziejską repliką w kościele dominikańskim)
- Do Jerzego z książąt litewskich na Łubnie Połubińskiego, archidiakona wileńskiego, na ofiarowany order od Stanisława Augusta, Wilno 1777 (wiersz); druk nie wymieniany przez Estreichera; informacja E. Rabowicz
- Kazanie... do... Trybunału Głównego W. Ks. Litewskiego... dnia 1 maja r. 1777 w Grodnie, brak miejsca i roku wydania, (dedykowane J. Judyckiemu)
- Kazanie... w dzień dorocznej szczęśliwej koronacji Najjaśniejszego Pana miane, Wilno 1777
- Kazanie... do... Trybunału Głównego W. Ks. Litewskiego na rozpoczęcie kadencji litewskiej miane... dnia 15 listopada, Wilno 1777, (dedykowane J. Judyckiemu)
- Kazanie... do... Trybunału Głównego W. Ks. Litewskiego... w dzień pamiątki... koronacji... Stanisława Augusta d. 25 grudnia 1777..., Wilno brak roku wydania
- Kazanie... na rozpoczęcie Trybunału Głównego W. Ks. Litewskiego przed obraniem do laski marszałkowskiej... Michała hr. Rokickiego... i o rozumnej narodu wolności i szlachetności prawdziwej d. 1 maja 1778, Grodno brak roku wydania
- Do Michała Butlera, starosty preńskiego, kawalera Orderu Św. Stanisława, na order jemu ofiarowany od Stanisława Augusta. W Prenach, r. 1778, w miesiącu sierpniu, brak miejsca wydania 1778 (wiersz). Druk niewymieniony przez Estreichera; informacja E. Rabowicz
- Na pogrzebie... Antoniego na Łohojsku i Berdyczewie hr. Tyszkiewicza... dnia 22 marca 1779 w Mińsku..., Wilno 1779
- Kazanie... do... Trybunału W. Ks. Litewskiego w uroczystość imienin N. Pana... i festu orderu Ś. Stanisława... w Grodnie d. 8 maja 1779, Grodno brak roku wydania
- Kazanie o miłości ojczyzny na rozpoczęcie Trybunału Głównego W. Ks. Litewskiego dnia 1 maja 1781 w Grodnie..., brak miejsca wydania 1781; wyd. inne: brak miejsca i roku wydania, (dedykowane A. K. Czartoryskiemu)
- Kazanie o miłości ojczyzny na reasumpcji Trybunału Głównego W. Ks. Litewskiego 1781 miane w Wilnie, Wilno 1781 (2 wydania, w tytule drugiego dokładna data wygłoszenia: "15 9bra" i dedykacja A. K. Czartoryskiemu); wyd. następne Wilno 1782 (z wierszem do JWW. Karpowiczów); Estreicher XIX (1903) 150 wymienia jeszcze wyd.: Kazanie o miłości ojczyzny, Warszawa 1781 – nie podaje jednak, którego z 2 kazań dotyczy
- Kazanie na rozpoczęcie Trybunału Głównego W. Ks. Litewskiego w r. 1782 d. 1 i 8 maja miane w Grodnie. Pierwsze o szlachetności i chęci do usług ojczyźnie. Drugie o ciężarach i pociechach osób na urzędzie i godności będących, Wilno 1783, (dedykowane J. Radziwiłłowi; porównaj także poz. 25)
- Kazanie... do... Trybunału, Wilno 1782, (prawdopodobnie identyczne z jednym, zapisanym w poz. 24)
- Kazanie... na rozpoczęcie Trybunału Głównego W. Ks. Litewskiego w r. 1783 d. 1 maja w Grodnie, o poczciwości... miane, Grodno 1783
- Na rocznicę imienin Kscia Ignacego Massalskiego bisk. wileń. oda. 1783, 31 lipca, brak miejsca i roku wydania
- Kazanie na obchód stoletniej pamiątki zwycięstwa króla Jana III i Polaków nad Turkami w obronie Wiednia i chrześcijaństwa całego, r. 1683... Miane w kościele Ś. Jana w Akademii Wileńskiej, wyd. M. Poczobut: Pamiątka stoletnia zwycięstwa, Wilno (1783) i odb.
- Kazanie w dzień Katarzyny ś. na uroczystość Akademii i pamiątkę... koronacji... Stanisława Augusta króla... miane... 25 Novembra 1783, Wilno (1784)
- Oratio ad initium lectionum theologiae dogmaticae in Schola Principe M. D. L... Mowa przy zaczęciu lekcji teologii dogmatycznej w Szkole Głównej W. Ks. Litewskiego w Akademii Wileńskiej publicznie miana r. 1783 (3 grudnia), brak miejsca i roku wydania, (tekst polski i łaciński)
- Kazanie w uroczystość imienin... Stanisława Augusta do Trybunału Głównego W. Ks. Litewskiego w Grodnie miane. (Rząd nie może być bez władzy i naród nie może stać bez rządu i zwierzchności), Wilno (1784)
- Kazanie o zgodzie i jedności obywatelów... w uroczystość imienin... Stanisława Augusta króla miane 8 maja r. 1786, Wilno (1786, dwa wydania); w rękopisie Biblioteki Narodowej (depozyt prezydenta z Archiwum Wilanowskiego, sygn. 242), zniszczony w roku 1944, znajdował się Przydatek do rozesłanego kazania mianego a. 1786 przez...
- Kazanie na uroczystość ś. ś. Piotra i Pawła apostołów, przy wprowadzeniu odpustów od Stolicy Apostolskiej... miane... dnia 29 Junii 1788. (O władzy duchownej w kościele), Wilno 1788, (dedykowane J. Pacowi)
- Kazanie o władzy Kościoła, jak jest narodom zbawienna, i o majątkach kościołów, jak narodom są użyteczne, w dzień ś. ś. apostołów Piotra i Pawła w Wilnie... miane 1789, brak miejsca i roku wydania, (dedykowane J. K. Kossakowskiemu)
- Kazanie o potrzebie poczciwości i religii w obywatelach i urzędach na rozpoczęciu Trybunału Głównego W. Ks. Litewskiego... w Wilnie... d. 15 Novembris 1789, Wilno brak roku wydania
- Kazanie w uroczystość dorocznej pamiątki... koronacji... Stanisława Augusta, o władzy boskiej nad rządami ludzkiego narodu, do Trybunału Głównego W. Ks. Litewskiego... w Wilnie 25 9bris 1789 miane, Wilno 1789
- Kazanie... w uroczystość imienin J. Kr. Mości i pamiątkę ustanowienia orderu Ś. Stanisława... do Trybunału Głównego W. Ks. Litewskiego w dzień doszłej wiadomości do Grodna o konstytucji rządowej miane 8 maja 1791, Grodno 1791, (przypisane P. Brzostowskiemu)
- Kazanie... na pierwszym zafundowaniu powiatu preńskiego i rozpoczęciu pierwszych sejmików w kościele parafialnym preńskim 14 lutego 1792 r., Wilno brak roku wydania
- Na zaprzysiężeniu uroczystym Ustawy Rządowej 3 i 5 Maja od Trybunału Głównego W. Ks. Litewskiego, jego palestry, kancelarii i chorągwi trybunalskiej, w dniu 15 marca r. 1792... w Wilnie kazanie..., Wilno brak roku wydania
- Kazanie na żałobnym obchodzie pamiątki tych obywateli, którzy w dniu Powstania Narodu w Wilnie i w następnym gonieniu nieprzyjaciół życie swe mężnie za wolność i ojczyznę położyli... miane w Wilnie dnia 20 maja 1794. a z rozkazu Rady Narodowej Litewskiej do druku podane, Wilno 1794; przekł. litewski (1794)
- Mowa kaznodziejska obywatela... przy poświęceniu broni i chorągwi, gdy pospolite ruszenie województwa wileńskiego wychodzące już na wojnę, miana 25 Junii na równinach, Jozafatową Doliną zwanych, pod Wilnem 1794... Z dodatkiem modlitw, pobudek i przykładów rycerskich z Pisma Ś. przez ks. Skargę zebranych, Wilno (1794)
- Mowa przed zaprzysiężeniem homagii od prowincji dotąd polskich, Litwy, Żmudzi, Mazowsza i Podlasia w pewnych częściach... Fryderykowi Wilhelmowi królowi pruskiemu w Gembinie dnia 6 lipca r. 1796, Warszawa (1796); wyd. inne: Mowa... w dniu hołdu patentem N. Króla JMci Pruskiego przeznaczonym w Gumbinie r. 1796 mca lipca 6 dnia miana, brak miejsca wydania 1796; wyd. następne: "Mowa odpowiednia... na mowę mianą w Gumbinie podczas homagium odbieranego 6 Julii 1796 przez ministra pruskiego, barona de Schrötter", Archiwum Wróblewieckie zeszyt 2 (1876), s. 97-99
Wydania zbiorowe
- Kazania... w różnych okolicznościach miane t. 1-3, Kraków 1806; zobacz Ważniejsze kazania i mowy poz. 12
- Kazania i inne dzieła. T. 1-3. Edycja nowa i zupełna, Warszawa 1807-1808 Zbiór Biblioteki Kaznodziejskiej; t. 1 miał 2 wydania; zawartość t. 1: Kazania postne; t. 2-3: Kazania niedzielne
- Kazania, t. 1-8, Warszawa 1808-1814; z portretem autora i biografią; zawartość t. 1: Kazania postne troiste; t. 2: Kazania niedzielne w r. 1770 i 1771 miane w kościele Św. Krzyża w Warszawie; t. 3: Kazania niedzielne; t. 4-5: Kazania świątalne; t. 6: Kazania jubileuszowe; t. 7: Kazania trybunalskie; t. 8: Kazania przygodne; wydanie planowane na 11 tomów (w 3 ostatnich miały się znajdować Uwagi nad historią kościelną)
- Kazania postne we czwartki Wielkiego Postu miane, Przemyśl 1830; zobacz Ważniejsze kazania i mowy poz. 11; przekł. czeski (1869-1875)
Listy i materiały
- Korespondencja ze Stanisławem Augustem, rękopisy: Biblioteka Czartoryskich, sygn. 667, 697 (listy z roku 1786), 728 (listy z 1791), 733, 924 (listy z lat 1791-1792); Archiwum Główne Akt Dawnych (Archiwum Królestwa Polskich, sygn. 355, t. 5, k. 8-9, list z 8 stycznia 1795); fragmenty ogł. A. Maciejewski w: Mowa duchowna przy wprowadzeniu ciała do kościoła katedralnego... M. F. Karpowicza... miana d. 11 grudnia 1803, Warszawa 1805, s. 25-27
- Do Kazimierza Rogowskiego... z okazji mów od niego po łacinie przełożonych, dat. Wilno 1 czerwca 1788; ogł. w: Ł. Górnicki Sprawa przeciw Dymitrowi i za Dymitrem, po łacinie przełożona..., (tłum. Adam i Aleksander Chreptowiczowie), Wilno 1788
- Do J. Komarzewskiego, rękopisy Biblioteki Czartoryskich, sygn. 733, 924 (listy z lat 1791-1792)
- Do M. Poczobuta, rękopis Biblioteka Uniwersytetu Wileńskiego, sygn. D.C. 42
- Do I. Potockiego, rękopis Archiwum Główne Akt Dawnych (Archiwum Wilanowskie, sygn. 279 b, t. 6)
- Autograf kazania z dnia 19 września 1784, rękopis Biblioteki Czartoryskich, sygn. 959, s. 307-322
- Rachunek za druk kazania, rękopis Archiwum Główne Akt Dawnych (Archiwum Jabłonny, sygn. A 248)
Przypisy
- ↑ Edmund Rabowicz, Michał Franciszek Karpowicz, w: Polski Słownik Biograficzny, t. XII 1966–1967, s. 117.
- ↑ Leonid Żytkowicz, Litwa i Korona w r. 1794, w: Ateneum Wileńskie, rocznik XII, wilno 1937, s. 545.
- ↑ Janina Kamińska, Universitas Vilnensis 1793-1803, Od Szkoły Głównej Wielkiego Księstwa Litewskiego do Imperatorskiego Uniwersytetu Wileńskiego, Warszawa 2012, s. 48.
- ↑ Bartłomiej Szyndler, Powstanie kościuszkowskie 1794, Warszawa 1994, s. 116.
Bibliografia
- Bishop Michal Franciszek Karpowicz, C.M.. [dostęp 2009-10-11]. (ang.).
- T. 5: Oświecenie. W: Bibliografia Literatury Polskiej – Nowy Korbut. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1967, s. 90–94.
Linki zewnętrzne
- Michał Franciszek Karpowicz – dzieła w bibliotece Polona
Media użyte na tej stronie
Autor: Ryszard Sawicki, Licencja: CC BY-SA 4.0
Portret bp. Michała Franciszka Karpowicza, koniec XVIII w., Muzeum Diecezji Łomżyńskiej
Autor: Ryszard Sawicki, Licencja: CC BY-SA 4.0
Portret bp. Michała Franciszka Karpowicza, autorstwa uczniów Marcello Bacciarellego, najprawdopodobniej z 1796 r., Parafia Wigry
Autor: Ta ^specifik^ z W3C grafika wektorowa została stworzona za pomocą Inkscape ., Licencja: CC BY-SA 3.0
Herb szlachecki Korab