Mieczysław Wajnberg
Imię i nazwisko | Mojsze Samuiłowicz Wajnberg |
---|---|
Data i miejsce urodzenia | 8 grudnia 1919 Warszawa |
Data i miejsce śmierci | 26 lutego 1996 Moskwa |
Instrumenty | fortepian |
Gatunki | muzyka poważna |
Zawód | kompozytor |
Odznaczenia | |
![]() | |
![]() |
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/f9/Kamienica_przy_ul._%C5%BBelaznej_66_w_Warszawie_2021.jpg/220px-Kamienica_przy_ul._%C5%BBelaznej_66_w_Warszawie_2021.jpg)
Mieczysław Wajnberg, Moisiej (Mojsze) Samuiłowicz Wajnberg (ur. 8 grudnia 1919 w Warszawie, zm. 26 lutego 1996 w Moskwie) – polski kompozytor pochodzenia żydowskiego, od 1939 zamieszkały w ZSRR.
Życiorys
Pierwsze doświadczenia muzyczne zdobywał w żydowskich teatrach w Warszawie, gdzie pracował jego ojciec, Szmul (Samuel) Wajnberg. Kiedy miał 12 lat, został uczniem Józefa Turczyńskiego, najpierw w średniej, a potem w wyższej szkole muzycznej przy Konserwatorium Warszawskim. Podobnie jak ojciec, wcześnie zaczął pracować w teatrach rewiowych i lokalach dancingowych. W 1936 roku napisał muzykę do filmu Fredek uszczęśliwia świat[1].
We wrześniu 1939 roku uciekł z Warszawy. Udało mu się przedostać do ZSRR i wtedy imię Mieczysław zmieniono mu na Moisiej[2].
W ZSRR został studentem konserwatorium w Mińsku, w klasie kompozycji Wasilija Zołotariowa. Razem z nim studiował Ryszard Sielicki. W czerwcu 1940 roku jako pianista wystąpił w Moskwie w Dekadzie Białoruskiej Sztuki. 23 czerwca 1941 roku Orkiestra filharmonii w Mińsku wykonała jego utwór dyplomowy Poemat symfoniczny. Po napaści Niemiec na ZSRR uciekł do Taszkientu, gdzie zatrudniono go jako korepetytora w operze. Komponował też utwory patriotyczne, np. balet Do boju za ojczyznę. Wtedy ożenił się z Natalią Wowsi-Michoels, córką znanego aktora i reżysera teatru żydowskiego Solomona Michoelsa. Dzięki pomocy Dmitrija Szostakowicza, w 1943 roku przeprowadzili się do Moskwy. W 1946 roku Wajnberga oskarżono o to, że za mało odwołuje się do folkloru i pisze zbyt pesymistyczną muzykę. W 1948 roku oskarżono go o formalizm i zakazano wykonywać kilka jego utworów. W tym czasie zaczął zarabiać na życie pisząc muzykę dla radia i dla cyrku. W lutym 1953 roku został aresztowany za „żydowski nacjonalizm burżuazyjny.” Zwolniono go w kwietniu, znów dzięki pomocy Szostakowicza.
W następnych latach Wajnberg komponował dużo muzyki filmowej. Najbardziej znany był film wojenny Lecą żurawie, wyróżniony Złotą Palmą na festiwalu filmowym w Cannes w 1958 roku[3].
Odtąd prawie całe życie upływało Wajnbergowi w Moskwie. Tylko raz, w 1966 roku przyjechał na „Warszawską Jesień”. Bardzo dużo komponował, czasami publicznie wykonywał jako pianista utwory Szostakowicza. Nadal pisał do filmów, także rysunkowych, jak najpopularniejszy z filmów animowanych z jego muzyką Miś Puchatek w reżyserii Fiodora Chitruka. W 1971 roku otrzymał tytuł „Zasłużonego Działacza Sztuk RFSRR”, w 1980 roku „Ludowego Artysty RFSRR”, a w 1990 roku dostał Nagrodę Państwową ZSRR. W połowie lat osiemdziesiątych Wajnberg powrócił do imienia Mieczysław. Z okazji 75. urodzin w 1994 roku otrzymał odznaczenie „Zasłużony dla kultury polskiej”. Krótko przed śmiercią ochrzcił się w cerkwi prawosławnej[4].
Pochowany na cmentarzu Domodiedowskim w Moskwie[5][6].
Dorobek artystyczny
Pozostawił bogaty dorobek muzyczny, m.in.:
- 22 symfonie
- 4 symfonie kameralne
- 18 koncertów solowych na różne instrumenty z orkiestrą
- 17 kwartetów smyczkowych
- 6 sonat fortepianowych
- sonata na kontrabas
- 4 kantaty
- oraz wiele innych utworów orkiestrowych, kameralnych, solowych i wokalnych
Opery
- Pasażerka (1967-1968) na motywach powieści Z. Posmysz. Premiera: 2006 w Moskwie
- Madonna i żołnierz
- Winszujemy według Szolema Alejchema
- Lady Magnesia według G.B. Shawa
- Portret (1983) według Gogola, do libretta A. Miedwiediewa. Premiera: 1983 w Brnie, kolejne inscenizacje: 1992 Moskwa (w. skrócona), 2010 (Bregencja), 2011 Leeds, 2013 Poznań
- Idiota (1986) według Dostojewskiego
Muzyka filmowa
Filmy fabularne
- 1957: Lecą żurawie
- 1958: Pogromczyni tygrysów
- 1961: Psotnicy
- 1973: Jak Iwanuszka szukał cudu
- 1979: Słowik
- 1979: Księżniczka w oślej skórze
Filmy animowane
- 1950: Niedźwiedź Dreptak i jego wnuczek
- 1953: Mężny Pak
- 1956: Dwanaście miesięcy
- 1964: Niedźwiadek Toptuś
- 1965: Wakacje Bonifacego
- 1969: Bajka o bułeczce
- 1969: Miś Puszatek
- 1971: Kubuś Puchatek idzie w gości
- 1972: Kubuś Puchatek i jego troski
- 1979-1982: Zajączek i jego przyjaciele
- 1983: Lew i byk
Nagrody i odznaczenia
- Zasłużony Działacz Sztuk RFSRR (1971)
- Ludowy Artysta RFSRR (1980)
- Nagroda Państwowa ZSRR (1990)
Recepcja
W ostatnich latach na zachodzie Europy obudziło się wyraźne zainteresowanie jego muzyką. Jej propagatorami są m.in. Gabriel Chmura i Quatuor Danel. W listopadzie 2009 – z okazji 90. rocznicy urodzin kompozytora – zorganizowano w Manchesterze wielodniowy festiwal poświęcony jego twórczości. 8 października 2010 odbyła się w Teatrze Wielkim w Warszawie premiera opery Pasażerka w reżyserii Davida Pountneya, pod kierownictwem muzycznym Gabriela Chmury[7]. David Pountney inscenizował Pasażerkę już wcześniej na Bregenzer Festspiele w Austrii (2010). W grudniu 2013 operę Portret w jego reżyserii wystawił Teatr Wielki w Poznaniu[8].
10 maja 2013 odbyła się w Teatrze Narodowym w Mannheim niemiecka prapremiera opery Idiota w reżyserii Reguli Gerber w oryginalnej rosyjskiej wersji językowej, z udziałem dyrygenta Thomasa Sanderlinga (syna dyrygenta Kurta Sanderlinga)[9]. Poprzednio opera ta była wystawiana w Rosji, ale jedynie we fragmentach.
Promocją twórczości Wainberga na świecie zajmuje się Międzynarodowe Towarzystwo Mieczysława Wainberga zainicjowane przez skrzypka Linusa Rotha (pierwszego artystę, który nagrał komplet dzieł skrzypcowych kompozytora) i dyrygenta Thomasa Sanderlinga. W 2021 r. z inicjatywy Marii Sławek, Ani Karpowicz i Aleksandra Laskowskiego powstał w Warszawie Instytut Mieczysława Wajnberga.
Niejasności i zagadki biograficzne
Zgodnie z dokumentem urodzenia, matka Wajnberga nazywała się Sura Dwojra Stern. W latach osiemdziesiątych, podejmując starania o wydanie nowej metryki, Wajnberg podał jednak radzieckim władzom inne dane: Sara Kotlicka. Powód tej zmiany danych matki jest nieznany. "Pod takim właśnie imieniem i nazwiskiem opowiadał o matce już wcześniej swojej rosyjskiej rodzinie. Sara – z imienia Żydówka, Kotlicka – z nazwiska Polka - rozważa tę zagadkę Danuta Gwizdalanka, wysuwając hipotezę, iż "Wajnberg, podobnie jak Tuwim, czuł się jednocześnie Polakiem i Żydem". Tuwim dał temu wyraz w wierszu Matka z Kwiatów polskich[10], a wiersz ten Wajnberg wykorzystał w swojej VIII Symfonii[11].
Inną niejasnością jest data urodzenia. Powołując się na tę właśnie metrykę wydaną w ZSRR, zazwyczaj podaje się, że Wajnberg urodził się 8 grudnia 1919 roku. W dokumentach odkrytych w Warszawie wpisano natomiast 12 stycznia 1919 roku[12]. Nie wydaje się prawdopodobne, by warszawski dokument sfałszowano, a już tym bardziej nieprawdopodobne jest to, że metrykę wystawiono na 11 miesięcy przed urodzeniem dziecka. Zatem jeśli ów grudzień jest prawdziwy, to pewnie chodziło o grudzień 1918, a nie 1919 roku[13]. Przesuwanie daty urodzenia "do przodu" było wówczas dość powszechnie praktykowane.
Dyskografia
- Siedem pieśni żydowskich op. 13 oraz Pieśni żydowskie op. 17: Elżbieta Szmytka - sopran, Grzegorz Biegas - fortepian; wyd. Agencja Ars Operae oraz Stowarzyszenie Muzyki Polskiej, nag. 2015 r.
- V Symfonia op. 76 oraz Sinfonietta nr 1 op. 41; Narodowa Orkiestra Symfoniczna Polskiego Radia w Katowicach, dyrygent Gabriel Chmura; Chandos, CHAN 10128
- IV Symfonia op. 61, Rapsodia na tematy mołdawskie op. 47 nr 1 oraz Sinfonietta nr 2 op. 74; Narodowa Orkiestra Symfoniczna Polskiego Radia w Katowicach, dyrygent Gabriel Chmura; Chandos, CHAN 10237
- XIV Symfonia op. 117 oraz XVI Symfonia op. 131 Narodowa Orkiestra Symfoniczna Polskiego Radia w Katowicach, dyrygent Gabriel Chmura; Chandos, CHAN 10334
Upamiętnienie
- W 2020 na kamienicy przy ul. Żelaznej 66 w Warszawie, w której mieszkał, odsłonięto tablicę pamiątkową[14].
- W 2021 jego imieniem nazwano ulicę w dzielnicy Wola, biegnącą od ul. Chłodnej do ul. Krochmalnej[15].
Przypisy
- ↑ W kręgu muzyki poważnej i rozrywkowej. Bohaterowie galerii Dziedzictwo. „Skarpa Warszawska”, s. 65−66, Listopad 2021.
- ↑ D. Gwizdalanka Mieczysław Wajnberg. Kompozytor z trzech światów, Poznań 2013, Rozdział I.
- ↑ D. Gwizdalanka Mieczysław Wajnberg. Kompozytor z trzech światów, Poznań 2013, Rozdział II.
- ↑ D. Gwizdalanka Mieczysław Wajnberg. Kompozytor z trzech światów, Poznań 2013, Rozdział III.
- ↑ Московские могилы. Домодедовское кладбище
- ↑ Московские могилы. ВАЙНБЕРГ Мечислав Самуилович (1919 – 1996)
- ↑ Anna S. Dębowska, „Pasażerka” między totalitaryzmami, „Gazeta Wyborcza”, 8 października 2010, str. 21
- ↑ PORTRET (The Portrait) Mieczysław Wajnberg, www.opera.poznan.pl [dostęp 2016-11-03] .
- ↑ Eleonore Büning, Überwältigende Schőnheit, Frankfurter Allgemeine Zeitung, 13 maja 2013, str. 29
- ↑ Jest na łódzkim cmentarzu, Na cmentarzu żydowskim, Grób polski mojej matki, Mojej matki żydowskiej. Grób mojej Matki Polki, Mojej Matki Żydówki.
- ↑ Danuta Gwizdalanka, Mieczysław Wajnberg. Pierwszy kompozytor urodzony w niepodległej Polsce, "Midrasz" 2018 nr 6, s. 41 i 43
- ↑ Biogram na portalu IAM; https://culture.pl/pl/tworca/mieczyslaw-wajnberg-weinberg oraz https://culture.pl/en/article/unknown-facts-from-mieczyslaw-wajnbergs-biography
- ↑ W cytowanym biogramie Wajnberga opublikowanym przez Midrasz mowa o grudniu 1918 roku
- ↑ Mateusz Ciupka: Wajnberg powraca do Warszawy. ruchmuzyczny.pl. [dostęp 2021-09-05].
- ↑ Uchwała nr XLVIII/1503/2021 Rady Miasta Stołecznego Warszawy z dnia 13 maja 2021 r. w sprawie nadania nazwy obiektowi miejskiemu w Dzielnicy Wola m.st. Warszawy. W: Dziennik Urzędowy Województwa Mazowieckiego poz. 4628 [on-line]. 21 maja 2021. [dostęp 2021-09-06].
Bibliografia
- Manfred Sapper & Volker Weichsel (red.): Die Macht der Musik. Mieczysław Weinberg: Eine Chronik in Tönen. Osteuropa 2010 nr 7 (z CD). ISBN 978-3-8305-1710-8
- David Fanning: Mieczysław Weinberg. Auf der Suche nach Freiheit. Wolke, Hofheim 2010, ISBN 978-3-936000-90-0
- David Fanning: Mieczysław Weinberg. In Search of Freedom. Wolke, Hofheim 2010, ISBN 978-3-936000-91-7
- Danuta Gwizdalanka: Mieczysław Wajnberg: kompozytor z trzech światów. Poznań 2013, ISBN 978-83-913521-6-8
- Verena Mogl: "Juden, die ins Lied sich retten" – der Komponist Mieczysław Weinberg (1919-1996) in der Sowjetunion. Münster/New York 2017, ISBN 978-3-8309-3137-9.
- Danuta Gwizdalanka: Der Passagier. Der Komponist Mieczysław Weinberg im Mahlstrom des zwanzigsten Jahrhunderts. Wiesbaden 2020, ISBN 978-3-447-11409-7
Linki zewnętrzne
- Mieczyslaw Weinberg (Moishei Vainberg) (ang.). [dostęp 2011-03-13].
- Mieczyslaw Weinberg (1919 - 1996) (ang.). [dostęp 2011-03-13].
- Mieczysław Wajnberg w bazie IMDb
- Mieczysław Wajnberg w bazie Animator.ru
Media użyte na tej stronie
Знак «Народный артист РСФСР»
Autor: Lohen11, Licencja: CC BY-SA 4.0
Signatura de Mieczysław Weinberg
Autor: Adrian Grycuk, Licencja: CC BY-SA 3.0 pl
Kamienica przy ul. Żelaznej 66 w Warszawie
State Prize of Soviet Union medal