Mikołaj Gomółka

Mikołaj Gomółka
ilustracja
Data i miejsce urodzeniaok. 1535
Radoszki
Pochodzeniepolskie
Data i miejsce śmierciprawd. 5 marca 1609
Jazłowiec
Gatunkimuzyka poważna, muzyka renesansowa
Zawódkompozytor
Nagrobek Mikołaja Gomółki w Jazłowcu
Nagrobek Mikołaja Gomółki w Jazłowcu

Mikołaj Gomółka, Gomulka, Gomolca (ur. ok. 1535 w Radoszkach, zm. po 30 kwietnia 1591, prawd. 5 marca 1609 w Jazłowcu) – polski kompozytor renesansowy i instrumentalista.

Życiorys

Syn mieszczan sandomierskich, Tomasza i Katarzyny Gomółków, był od 1545 chłopcem-śpiewakiem w gronie paziów króla Zygmunta Augusta[1]. W 1548 roku rozpoczął naukę muzyki u Jana Klausa, jednego z królewskich fistulatorów, grającego na instrumentach dętych drewnianych. Odtąd datuje się jego przynależność do tego zespołu, początkowo w charakterze ucznia (1548-1550), a od 1558 jako pełnoprawnego instrumentalisty; zapewne uczył się przy tym nie tylko gry na fletach i instrumentach stroikowych, gdyż zaliczano go wówczas do grupy zwanej „fistulatores Itali”, której członkami byli w zasadzie muzycy grający na instrumentach strunowych i organach. W okresie nauki przebywał na dworze królewskim w Krakowie, Wilnie, Knyszynie, a w 1552 także w Piotrkowie (w czasie sejmu), Gdańsku i prawdopodobnie u ks. Albrechta Hohenzollerna w Królewcu. Kapelę Zygmunta Augusta opuścił 16 sierpnia 1563; w ciągu ostatnich dwóch lat być może udzielono mu płatnego urlopu. W czasie pobytu na dworze musiał zetknąć się z takimi kompozytorami jak Wacław z Szamotuł, Marcin Leopolita czy Valentin Bakfark.

W 1566 powrócił Gomółka do Sandomierza. Zakupił dom w Sandomierzu (kamienica na rogu Rynku i ul. Sokolnickiego, gdzie dziś znajduje się tablica pamiątkowa). O jego działalności muzycznej w tym mieście brak jakichkolwiek wiadomości, zachowały się natomiast dokumenty mówiące, iż rozwijał wówczas aktywność w dziedzinie finansowej oraz pełnił różne funkcje związane z sądownictwem. W 1567 i ponownie 1568 został wybrany jednym z siedmiu ławników; 1572 powołano go na eksponowane stanowisko zastępcy wójta miejskiego, a 1578 czynny był w sądzie zamkowym. Z tego roku pochodzi ostatnia wiadomość o pobycie Gomółki w Sandomierzu. Między styczniem 1567 a majem 1570 poślubił córkę rajcy tarnowskiego Tomasza Kuszmierzowicza, Jadwigę, i najprawdopodobniej z nią miał syna Michała, który obok Mikołaja był muzykiem na dworze Jana Zamoyskiego.

W 1580 Gomółka przebywał prawdopodobnie w Krakowie, uczestnicząc w pracach nad wydaniem psałterza. Być może już wówczas był nadwornym muzykiem biskupa krakowskiego Piotra Myszkowskiego, któremu swe dzieło dedykował. W każdym razie dokumenty wskazują, że był w Krakowie w 1586 oraz że w 1587 porzucił służbę na dworze biskupim. Podjął wówczas wraz z trzema wspólnikami poszukiwania górnicze w okolicy Muszyny. W czerwcu 1590 lub wcześniej został z kolei muzykiem na krakowskim dworze kanclerza Jana Zamoyskiego. Pozostawał tam jeszcze 30 kwietnia 1591, i to jest ostatnia znana data z jego życiorysu.

Według jego epitafii w kościele dominikańskim w Jazłowcu, zmarł 5 marca 1609 w Jazłowcu w 45. roku życia[2].

„Melodie”

Melodiae na Psalterz polski / przez Mikolaia Gomólke vczynione, W Krakowie: w Drukarni Lazarzowey, 1580. Biblioteka Narodowa, SD XVI.Qu.273.

Jego najbardziej znane, wydrukowane za życia i jedyne zachowane do dziś dzieło to „Melodie na psałterz polski” (oryginalnie: „Melodiæ ná psalterz polski, przez Mikoláiá Gomólke vczynioné”; wydane w drukarni Łazarza Andrysowicza w Krakowie w 1580), skomponowane do poetyckiego tłumaczenia psalmów biblijnych, wykonanego przez Jana Kochanowskiego; poeta poprosił Gomółkę o dokomponowanie do jego Psałterza Dawidowego muzyki, a ten przyniósł gotowe dzieło ledwie kilka miesięcy później. Melodie zawierają 150 krótkich utworów utrzymanych w układzie czterogłosowym, w technice nota contra notam. Posiłkując się rytmiczną siłą akcentową kompozytor zachował niezwykłą wierność akcentacji języka polskiego.

Melodie są wyjątkowe w muzyce europejskiej z dwóch względów:

  • jest to jeden z nielicznych tak wczesnych przykładów, w którym zarówno tekst, jak i muzyka są najwyższej próby;
  • jest to pierwsze znane opracowanie muzyczne wszystkich 150 psalmów.

Wyjątkowa prostota wykonawcza (nota contra notam, budowa zwrotkowa, melodie poszczególnych głosów utrzymane w średnim rejestrze), była zamierzeniem, o którym sam kompozytor pisze w przedmowie:

Są łacniuchno uczynione
Prostakom nie zatrudnione
Nie dla Włochów, dla Polaków
Dla naszych, prostych domaków

Nieście chwałę, mocarze przez Collegium Vocale

Mimo prostoty, pieśni nie są schematyczne – wiele z nich wykazuje wpływy różnorodnych tańców obcych i polskich (pawany, galiardy i in.), przy czym – co jest zupełną nowością w tym czasie – każda stara się oddać wiernie charakter tekstu.

Najbardziej znane psalmy to: Nieście chwałę, mocarze (29.), Kleszczmy rękoma (47.) oraz Siedząc po niskich brzegach babilońskiej wody (137.), Szczęśliwy, który ludzi upadłych ratuje (41.).

Muzyka

  • Płytę CD z dziełem Mikołaja Gomółki pt. Melodiae na Psałterz polski nagrał w 1996 roku zespół muzyki dawnej Ars Nova pod kierownictwem Jacka Urbaniaka[3]. Płyta otrzymała nagrodę Fryderyk w kategorii muzyki dawnej w 1996 roku[4].

Przypisy

  1. Zofia Lissa, Elżbieta Dziębowska, Encyklopedia muzyczna PWM, Kraków: Polskie Wyd. Muzyczne, 1979, ISBN 83-224-0112-4, OCLC 7551528 [dostęp 2020-02-06].
  2. Zamki kresowe Rzeczypospolitej – Jazłowiec (9:15). [dostęp 2017-02-27].
  3. Ars Nova, Melodiae na Psałterz polski, płyta CD, DUX Recording producers 1996, 2005.
  4. Wybrana dyskografia zespołu Ars Nova.

Bibliografia

  • Mirosław Perz: Mikołaj Gomółka. Kraków: PWM, 1981.
  • Piotr Poźniak: Gomółka. W: Elżbieta Dziębowska: Encyklopedia muzyczna PWM. T. 3: efg część biograficzna. Kraków: Polskie Wydawnictwo Muzyczne, 1987, s. 388–392. ISBN 83-224-0344-5. OCLC 165082792. (pol.)
  • Encyklopedia muzyki. Andrzej Chodkowski (red.). Warszawa: PWN, 1995, s. 316. ISBN 83-01-11390-1. (pol.)
  • Nagrobek Mikołaja Gomółki w Jazłowcu. „Przyjaciel Ludu; czyli tygodnik potrzebnych i pożytecznych wiadomości”. 31, s. 241–243, Leszno, 30 stycznia 1841.
  • The New Grove Dictionary of Music and Musicians, vol. G. Oxford University Press, 2004. ISBN 978-0-19-517067-2. (ang.)

Linki zewnętrzne

Media użyte na tej stronie

Mikołaj Gomółka -- Nieście chwałę, mocarze.opus
(c) Collegium Vocale, CC BY 3.0
Zapraszamy do wysłuchania całego albumu / You are welcome to listen to the entire album:

FLAC (24 bit x 88200 Hz): /redirect?redir_token=ehyzxwuD1ppFa0qB4tLQ9WBxUcN8MTQ5Nzg2MjU1MEAxNDk3Nzc2MTUw&q=https%3A%2F%2Fdocs.google.com%2Fuc%3Fid%3D0B-iaqm2wc7E1dy01Ylk2UThyVUk%26export%3Ddownload ALAC (24 bit x 88200 Hz): /redirect?redir_token=ehyzxwuD1ppFa0qB4tLQ9WBxUcN8MTQ5Nzg2MjU1MEAxNDk3Nzc2MTUw&q=https%3A%2F%2Fdocs.google.com%2Fuc%3Fid%3D0B-iaqm2wc7E1QTl1bUxaYVhvWXM%26export%3Ddownload

MP3 (320 kB/s): /redirect?redir_token=ehyzxwuD1ppFa0qB4tLQ9WBxUcN8MTQ5Nzg2MjU1MEAxNDk3Nzc2MTUw&q=https%3A%2F%2Fdocs.google.com%2Fuc%3Fid%3D0B-iaqm2wc7E1cmVET1VnSjhhZFE%26export%3Ddownload
Tomb effigy of Mikołaj Gomółka in Yazlovets.png
Tomb effigy of Mikołaj Gomółka in Yazlovets
Strona tytułowa Melodii na Psalterz polski Mikołaja Gomółki.jpg
Mikołaj Gomółka, Melodiae na Psalterz polski / przez Mikolaia Gomólke vczynione, W Krakowie : w Drukarni Lazarzowey, 1580. Biblioteka Narodowa, SD XVI.Qu.273
Mikołaj Gomółka zm. 1609 właśc. post. 1591 (77666).jpg
Mikołaj Gomółka : zm. 1609 [właśc. post. 1591]