Morze Kaspijskie

Morze Kaspijskie
Ilustracja
Zdjęcie satelitarne Morza Kaspijskiego
Położenie
Państwo Kazachstan
 Rosja
 Turkmenistan
 Iran
 Azerbejdżan
Miejscowości nadbrzeżneBaku, Machaczkała, Raszt, Atyrau, Turkmenbaszy
Wysokość lustra−28 m n.p.m.
Morfometria
Powierzchnia371 800 km²
Wymiary
• max długość
• max szerokość

1200 km
325 km
Głębokość
• średnia
• maksymalna

180 m
1025 m
Hydrologia
Zasolenieśrednio 10–12‰
Rzeki zasilająceWołga, Kuma, Kura, Ural
Rzeki wypływającebezodpływowe
Rodzaj jezioraendoreiczne
Położenie na mapie Kazachstanu
Mapa konturowa Kazachstanu, na dole po lewej znajduje się owalna plamka nieco zaostrzona i wystająca na lewo w swoim dolnym rogu z opisem „Morze Kaspijskie”
Ziemia42°00′N 51°00′E/42,000000 51,000000
Mapka jeziora
Większe miasta i część zlewiska Morza Kaspijskiego
Zachód słońca nad Morzem Kaspijskim

Morze Kaspijskie (pers. ‏دریای خزر‎, Darja-je Chazar; ros. Каспийское море, Kaspijskoje morie; azer. Xəzər dənizi; kaz. Каспий теңізі, Kaspij tengyzy; turkm. Hazar deňzi) – bezodpływowe słone jezioro reliktowe w Azji i w części północnej w Europie. Jest największym jeziorem świata z powierzchnią wynoszącą ok. 370 tys. km² (zmieniającą się wskutek wahań poziomu wody, w 1930 roku wynosiła ona 442 tys. km²). Maksymalna głębokość to 1025 m. Zasolenie od słodkowodnej części północnej do 10–12‰ w części środkowej i południowej i do bardzo dużego, sięgającego nawet 300‰ w zamkniętej zatoce Kara-Bogaz-Goł. Czas wymiany wód wynosi 250 lat. W starożytności nosiło różne nazwy: Ocean Hyrkański, Morze Azarskie i Morze Kwalijskie. W epoce antycznej i przez znaczną część średniowiecza powszechnie uważano, że Morze Kaspijskie stanowi zatokę wielkiego oceanu północnego (pogląd taki głosili m.in. Eratostenes, Strabon, Pomponiusz Mela, Izydor z Sewilli)[1]. Herodot natomiast pisał : Morze Kaspijskie jest morzem osobnym i nie łączy się z innym morzem. Bo np. całe morze, po którym jeżdżą Hellenowie, dalej morze leżące poza Słupami Heraklesa, tak zwane Atlantyckie, i Morze Czerwone – tworzą jedną całość. Morze Kaspijskie zaś jest inne, samo dla siebie; długość jego wynosi dla posługującego się wiosłem piętnaście dni jazdy, a szerokość, tam gdzie jest stosunkowo najszersze – osiem dni jazdy[2].

Morze Kaspijskie, tak jak Morze Śródziemne i Morze Czarne, jest reliktem Oceanu Tetydy (zob. Morze Sarmackie). Ponieważ zasilane jest rzekami, poziom wody podnosił się i opadał znacząco wiele razy, a w suchych okresach wysychało odkładając na dnie pokłady soli, pokryte później osadami naniesionymi przez wiatr. Niektórzy rosyjscy historycy utrzymują, że podniesienie się poziomu wody w morzu w średniowieczu spowodowało powódź na obszarach nadbrzeżnych. W latach 40–70 XX w. poziom morza opadał, potem podniósł się do poziomów z lat 30. Obecnie poziom jest raczej stabilny z tendencją do opadania.

Do Morza Kaspijskiego dostęp mają:

Średnia głębokość w północnej części wynosi 5–6 m, w środkowej 190 m, w południowej głębokość osiąga ponad 1 km.

Wyspy Morza Kaspijskiego mają łączną powierzchnią ok. 2000 km². Największe z nich:

W Morzu Kaspijskim żyją jesiotry, których ikra ceniona jest na całym świecie ze względu na walory smakowe – jest to jeden z lepszych rodzajów kawioru. Populacji jesiotrów grozi wyginięcie z powodu przełowienia, więc organizacje ekologiczne starają się o zakaz połowów tych ryb do czasu, aż ich populacja powróci do równowagi.

Region Morza Kaspijskiego jest ważny dla światowej gospodarki ze względu na znajdujące się na jego dnie duże złoża ropy. Stało się to przyczyną sporu o podział wód między pięć nadbrzeżnych państw[3].

Do Morza Kaspijskiego wpadają rzeki Kura, Ural i Wołga. Żegluga między Morzem Kaspijskim a Azowskim możliwa jest przez Kanał Wołga-Don, między Morzem Kaspijskim a Bałtykiem przez Kanał Wołżańsko-Bałtycki, a z Morzem Białym przez Kanał Białomorsko-Bałtycki.

Większe miasta leżące nad Morzem Kaspijskim:

Większe zatoki na Morzu Kaspijskim:

  • Zatoka Kara Bogaz Goł (Turkmenistan)
  • Zatoka Kazachska (Kazachstan)
  • Zatoka Mangyszłacka (Kazachstan)
  • Zatoka Komsomolec (Kazachstan)
  • Zatoka Kizlarska (Rosja)
  • Zatoka Qızılağac (Azerbejdżan)
  • Zatoka Bakijska (Azerbejdżan)
  • Zatoka Turkmeńska (Turkmenistan)
  • Zatoka Türkmenbaşy (Turkmenistan)

Większe rzeki wpadające do Morza Kaspijskiego:

  • Wołga (Rosja) 80% wód wpływających
  • Kuma (Rosja)
  • Terek (Rosja)
  • Kura (Azerbejdżan)
  • Qezel Uzan (Iran)
  • Atrek (Turkmenistan, Iran)
  • Emba (Kazachstan)
  • Ural (Kazachstan)

Przypisy

  1. Por. I. Zonn, A. Kostianoy, A. Kosarev, M. Glantz, The Caspian Sea Encyclopedia, Heidelberg 2010; A Companion to the Hellenistic World, edited by Andrew Erskine, Malden 2005.
  2. Dzieje I, 203; tłum. Seweryn Hammer.
  3. Khoshbakht B. Yusifzade: The Status of the Caspian Sea (ang.). Azerbaijan International. [dostęp 2018-01-14].

Media użyte na tej stronie

Geographylogo.svg
Autor: Andrew Fitzsimon, Licencja: CC0
Geography logo
Legenda jezioro.gif
Autor: Tzugaj, Licencja: CC0
znak graficzny do map, ukazujący przykładowe jezioro
Sunset in Aqtau.jpg
Autor: Rassim, Licencja: CC0
Sunset in Aktau-city.
Caspianseamap.png
Autor: Autor nie został podany w rozpoznawalny automatycznie sposób. Założono, że to Kmusser (w oparciu o szablon praw autorskich)., Licencja: CC BY-SA 2.5
This is a map of the Caspian Sea including a small locator map. The drainage basin of the Caspian Sea is in yellow. The map is based on USGS and Digital Chart of the World data. Note the Aral Sea boundaries are circa 1960, not current boundaries.
Caspian Sea from orbit.jpg
This is a view from orbit of the Caspian Sea as imaged by the MODIS sensor on the Terra satellite. Caption: The original caption from NASA: ::"The northern part of the Caspian Sea is plagued by a process called eutrophication, in which agricultural run-off rich in fertilizers stimulates rampant growth of algae in the water. The death and decay of these algae robs the water of oxygen, with obvious negative consequences for aquatic life. This image of the Caspian Sea shows swirls of green and blue near the mouth of the Volga River (top center), which indicate the presence of algae. The bright blue color of the northeastern part of the sea may be due to a mixture of plant life and sediment, for this is where the sea is most shallow. This image is from the Moderate Resolution Imaging Spectroradiometer (MODIS) on the Terra satellite on June 11, 2003.