Mrówcza Górka
![]() Mrówcza Górka widziana z kładki nad autostradą A4 (2022) | |
Państwo | |
---|---|
Województwo | |
Położenie | |
Pasmo | Wyżyna Katowicka, Płaskowyż Murcek |
Wysokość | 305,7 m n.p.m. |
![]() |
Mrówcza Górka[1] – wzgórze w południowej Polsce, na Wyżynie Katowickiej, w granicach Katowic. Wzgórze o wysokości 305,7 m n.p.m. wykształciło się na skałach warstw orzeskich pochodzących z górnego karbonu. Przez szczyt przebiega dział wodny zlewni trzech rzek: Rawy, Boliny i Potoku Leśnego. U jego podnóży w przeszłości znajdowała się kolonia Amandy, zaś do 2021 roku powstało osiedle Nowy Nikiszowiec.
Położenie
Mrówcza Górka pod względem podziału fizycznogeograficznego opracowanego przez Jerzego Kondrackiego znajduje się makroregionie Wyżyna Śląska (341.1), w jej środkowej części – na obszarze mezoregionu Wyżyna Katowicka (341.13), natomiast pod względem jednostek geomorfologicznych – na obszarze Płaskowyżu Katowickiego. Płaskowyż ten składa się z szeregu garbów zbudowanych z utworów karbońskich o wyrównanych wierzchołkach, na poziomie powyżej 300 m n.p.m. Jest on pocięty przez wypełnione glacjalnymi osadami doliny rzek, w tym Rawy, Potoku Leśnego i Boliny[2]. W podziale na mniejsze jednostki, Mrówcza Górka jest położona w północnej części Płaskowyżu Murcek[3].
Pod względem administracyjnym, szczyt Mrówczej Górki położony jest w centralnej części województwa śląskiego, na terenie Katowic[1], w jednostce pomocniczej Janów-Nikiszowiec, na wschód od ul. Gospodarczej, na południe od miejsca, gdzie w przeszłości znajdowała się kolonia Amandy i na zachód od Nowego Nikiszowca[4].
Geografia
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/8a/Jan%C3%B3w-Nikiszowiec_II_009.jpg/220px-Jan%C3%B3w-Nikiszowiec_II_009.jpg)
Mrówcza Górka wykształciła się na obszarze zapadliska górnośląskiego, który ma rzeźbę zrębową[5]. Górka zbudowana jest ze skał z górnego karbonu – z warstw orzeskich[6]. Jest to potężna seria łupków z wkładkami piaskowców, syderytów i prawie pięćdziesięcioma pokładami węgla kamiennego, a czego dwa mają ponad 1,5 metra miąższości. W warstwach orzeskich występują również ławice iłołupków, które były w przeszłości wykorzystywane do produkcji ceramiki budowlanej[5]. Utwory karbońskie, z których zbudowana jest Mrówcza Górka, powstały przed 300 milionami lat na zatorfionych brzegach rozległych jezior[7].
W trzeciorzędzie dochodziło do intensywnych procesów wietrzenia chemicznego oraz denudacji, w wyniku czego w tym okresie utworzyły się główne rysy obszaru Mrówczej Górki. W czwartorzędzie obszar Mrówczej Górki był pod wpływem prawdopodobnie dwóch zlodowaceń: sanu (krakowskiego) i odry (środkowopolskiego)[8]. W tym czasie dochodziło ponadto do odgrzebywania wzniesień spod pokrywy starszych osadów, a także zasypywania obniżeń i dolin rzecznych[9].
Wysokość wzgórza według różnych źródeł jest inna. Przedwojenne mapy niemieckie[10] oraz Mapa Szczegółowa Polski z 1933 roku podaje wysokość 308,9 m n.p.m.[11] Na mapie topograficznej z 1965 roku wysokość ta wynosi 311 m n.p.m.[12], a według mapy topograficznej z 1992 roku – 305,7 m n.p.m.[13]
W ostatnich wiekach znaczny wpływ na rzeźbę Mrówczej Górki ma działalność człowieka, związana zwłaszcza z rozwojem osadnictwa oraz działalnością przemysłu górniczego (w tym tzw. płytkiej eksploatacji górniczej)[9], które prowadzą do powstania niewielkich powierzchniowo zapadlisk[14]. Stok Mrówczej Górki w ekspozycji północno-wschodniej jest jednym z trzynastu miejsc w Katowicach zagrożonych ruchami masowymi o powierzchni 2,1 ha. Stok w tym miejscu zbudowany jest z mułowców i iłowców z przewarstwieniami piaskowców z górnego karbonu, które są przykryte cienką warstwą piasków i glin deluwialnych z plejstocenu[15].
Mrówcza Górka w całości położona jest w dorzeczu Wisły[16], natomiast na jej szczycie przebiega dział wodny pomiędzy trzema zlewniami: Rawy (północny stok), Boliny (południowy stok) i Potoku Leśnego (zachodni stok)[17]. U podnóża Mrówczej Górki, w rejonie dawnej kolonii Amandy wykształcił się staw, który jest wypełniony wodami gruntowymi, które zbierają się w niecce powstałej wskutek osiadania terenu[15].
Przyroda i ochrona środowiska
Znaczna część stoków Mrówczej Górki, zwłaszcza północnych i zachodnich, jest porośnięta zbiorowiskami leśnymi, z czego najcenniejszym przyrodniczo jest płat grądu środkowoeuropejskiego, zlokalizowany na południowy zachód od szczytu, niedaleko leśnej drogi[18]. Stoki Mrówczej Górki są miejscem występowania będącej pod ochroną listery jajowatej[19]. Zbiorowiska leśne wzniesienia są lasami ochronnymi będącymi pod zarządem Lasów Państwowych, w Leśnictwie Janów, będącej częścią Nadleśnictwa Katowice[1]. Dominującym gatunkiem drzew w lasach u podnóża Mrówczej Górki jest brzoza brodawkowata. Ponadto występują tu płaty z dominacją olszy czarnej, w rejonie dawnej kolonii Amandy modrzewia europejskiego, a w północno-wschodniej części również topoli osiki i dębu. Pod względem roślinności potencjalnej cały obszar Mrówczej Górki jest terenem nieznanej tendencji sukcesyjnej[1].
Lasy w Mrówczej Górce zamieszkują zwierzęta różnych gatunków, lecz ich skład gatunkowy jest silnie zubożony ze względu na fragmentację lasów i długotrwałą ich izolację. Wśród nich liczne są ssaki, w tym wszelkiego rozmiaru gryzonie oraz owadożerne (w tym jeże, ryjówki i krety)[20], a spośród większych sarny, dziki, zające, łasice oraz lisy, kuny leśne czy wiewiórki[21].
Obszar Mrówczej Górki nie jest objęty żadną formą ochrony przyrody. Nie przebiega także przez nią żaden korytarz ekologiczny[1].
Historia i zagospodarowanie przestrzenne
W pierwszej połowie XIX wieku[22], na północnych stokach Mrówczej Górki[4] przy kopalni węgla kamiennego Amanda powstała nieistniejąca obecnie kolonia Amandy. Kolonia ta była niewielka – w 1871 roku mieszkało w niej 87 osób[22]. Sama zaś kopalnia została nadana 3 maja 1837 roku i po połączeniu z kopalnią Agnes powołano 14 maja 1840 roku kopalnię Agnes Amanda, w której wydobywano węgiel kamienny w rejonie Mrówczej Górki z przerwami do 1883 roku, kiedy to kopalnię tą włączono do zakładu Giesche. Maksymalne wydobycie w 1847 roku wyniosło 18,5 tys. ton[23]. W latach międzywojennych, w 1931 roku[24] na Mrówczej Górce stały dwa maszty radiostacji lotniczej, które obsługiwały pobliskie lotnisko Katowice-Muchowiec[25].
U podnóża Mrówczej Górki (ul. Gospodarcza 14-16)[4], w latach 1996–2014 roku powstały budynki usługowe[26]. Na wschodnich stokach góry[27], w latach 2018–2021 zrealizowano osiedle mieszkaniowe Nowy Nikiszowiec[28].
Zachodnim stokiem Mrówczej Górki biegnie ul. Gospodarcza, natomiast na południe od wzgórza ul. Górniczego Dorobku. Na zachód od wzgórza zlokalizowany jest cmentarz komunalny oraz węzeł drogowy Murckowska, w których przecinają się: autostrada A4 (al. Górnośląska) oraz droga krajowa nr 86 (ul. Pszczyńska i Murckowska)[4].
Przypisy
- ↑ a b c d e Wojewódzki Ośrodek Dokumentacji Geodezyjnej i Kartograficznej w Katowicach: Geoportal Województwa Śląskiego – ORSIP (pol.). mapy.orsip.pl. [dostęp 2020-07-20].
- ↑ Opracowanie... 2014 ↓, s. 30.
- ↑ Opracowanie... 2014 ↓, Załącznik nr 7.
- ↑ a b c d OpenStreetMap: Mapa Podstawowa (pol.). www.openstreetmap.org. [dostęp 2020-10-26].
- ↑ a b Opracowanie... 2014 ↓, s. 32.
- ↑ Opracowanie... 2014 ↓, Załącznik nr 10.
- ↑ Tokarska-Guzik, Rostański i Kupka 2002 ↓, s. 9.
- ↑ Opracowanie... 2014 ↓, s. 33.
- ↑ a b Opracowanie... 2014 ↓, s. 34.
- ↑ Topographische Karte (Messtischblatt) cz. wsch.(Ostdeutschland) (pol.). igrek.amzp.pl, 1900–1942. [dostęp 2020-10-27].
- ↑ Wojskowy Instytut Geograficzny: WIG – Mapa Szczegółowa Polski 1:25 000 (pol.). maps.mapywig.org, 1933. [dostęp 2020-10-27].
- ↑ Główny Urząd Geodezji i Kartografii: Geoportal Krajowy. Skany map topograficznych. Mapa topograficzna z 1965 roku. Skala 1:10 000 (pol.). mapy.geoportal.gov.pl. [dostęp 2020-10-26].
- ↑ Główny Urząd Geodezji i Kartografii: Geoportal Krajowy. Skany map topograficznych. Mapa topograficzna z 1992 roku. Skala 1:10 000 (pol.). mapy.geoportal.gov.pl. [dostęp 2020-10-26].
- ↑ Opracowanie... 2014 ↓, s. 35.
- ↑ a b Opracowanie... 2014 ↓, s. 43.
- ↑ Opracowanie... 2014 ↓, s. 105.
- ↑ Opracowanie... 2014 ↓, Załącznik nr 15.
- ↑ Opracowanie... 2014 ↓.
- ↑ Opracowanie... 2014 ↓, s. 128.
- ↑ Tokarska-Guzik, Rostański i Kupka 2002 ↓, s. 48.
- ↑ Tokarska-Guzik, Rostański i Kupka 2002 ↓, s. 49.
- ↑ a b Lech Szaraniec, Osady i osiedla Katowic, Katowice: Oficyna „Artur”, 1996, s. 57, ISBN 83-905115-0-9 .
- ↑ Jerzy Jaros (red.), Słownik historyczny kopalń węgla na ziemiach polskich, Katowice: Śląski Instytut Naukowy, 1984, s. 20, ISBN 83-00-00648-6 .
- ↑ Antoni Steuer: Leksykon bogucki. A (pol.). mhk.katowice.pl. [dostęp 2021-02-01].
- ↑ Narodowe Archiwum Cyfrowe: Radiostacja lotnicza w Giszowcu pod Katowicami (pol.). www.szukajwarchiwach.gov.pl. [dostęp 2020-11-14].
- ↑ Katowickie budynki (pol.). katowickiebudynki.eu. [dostęp 2020-10-27].
- ↑ Olga Krzyżyk: Mieszkanie Plus Katowice: 500 mieszkań powstanie na Mrówczej Górce (pol.). dziennikzachodni.pl, 2017-04-13. [dostęp 2020-10-27].
- ↑ Urbanity: Nowy Nikiszowiec (pol.). www.urbanity.pl. [dostęp 2020-10-25].
Bibliografia
- Opracowanie ekofizjograficzne podstawowe z elementami opracowania ekofizjograficznego problemowego (problematyka ochrony dolin rzecznych oraz ograniczeń dla zagospodarowania terenu wynikających z wpływu działalności górniczej) dla potrzeb opracowania projektów miejscowych planów zagospodarowania przestrzennego obszarów położonych w mieście Katowice, Katowice: WERONA, 2014 (pol.).
- Barbara Tokarska-Guzik , Adam Rostański , Roman Kupka , Katowice. Przyroda miasta, Katowice: Wydawnictwo Kubajak, 2002, ISBN 83-87971-49-9 .
Media użyte na tej stronie
Autor: SANtosito, Licencja: CC BY-SA 4.0
Mapa lokacyjna miasta Katowice. Punkty graniczne mapy:
- N: 50.30 N
- S: 50.125 N
- W: 18.885 E
- E: 19.125 E
Autor: SANtosito, Licencja: CC BY-SA 4.0
Relief Location map of Silesian Voivodeship, Poland. Geographic limits of the map:
- N: 51.1617 N
- S: 49.2956 N
- W: 17.8872 E
- E: 20.0559 E
Black up-pointing triangle ▲, U+25B2 from Unicode-Block Geometric Shapes (25A0–25FF)
Autor: Marek Mróz, Licencja: CC BY-SA 4.0
Katowice - Osiedle Paderewskiego-Muchowiec. Autostrada A4, a na drugim planie widok na Mrówczą Górkę
Autor: Marek Mróz, Licencja: CC BY-SA 4.0
Katowice - Janów-Nikiszowiec. Las w okolicach dawnej Kolonii Amandy
Autor: Marek Mróz, Licencja: CC BY-SA 4.0
Katowice - Janów-Nikiszowiec. Las w okolicach dawnej Kolonii Amandy
Katowice - Janów-Nikiszowiec. Dwa maszty radiostacji lotniczej na Mrówczej Górze, obsługującej lotnisko Muchowiec.