Muzeum Tatrzańskie im. dra Tytusa Chałubińskiego w Zakopanem
![]() Muzeum Tatrzańskie – Gmach Główny | |
Państwo | |
---|---|
Miejscowość | Zakopane |
Adres | ul. Krupówki 10 |
Data założenia | 1889 |
Dyrektor | mgr Anna Wende-Surmiak |
Oddziały | |
| |
Położenie na mapie Polski (c) Karte: NordNordWest, Lizenz: Creative Commons by-sa-3.0 de | |
![]() | |
Strona internetowa |
Muzeum Tatrzańskie im. dra Tytusa Chałubińskiego w Zakopanem – wielooddziałowa instytucja kultury, współprowadzona przez Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego, zarejestrowana w Państwowym Rejestrze Muzeów pod numerem 93/134[1].
Jedno z najstarszych muzeów w Polsce powołane przez Towarzystwo Muzeum Tatrzańskiego w 1889. Do grupy założycieli Muzeum należeli: Adolf Scholtze, dr Ignacy Baranowski, dr Władysław Florkiewicz i wiele innych osobistości.
Muzeum posiada 10 oddziałów – w tym 6 w Zakopanem oraz po jednej w: Chochołowie, Czarnej Górze, Jurgowie i Łopusznej[2]. W 2023 roku planowane jest otwarcie nowego oddziału - Muzeum Palace.
Historia budynku
Pierwszą siedzibą Muzeum był dom Jana Krzeptowskiego na Krupówkach 7, kolejną wybudowaną już z myślą o Muzeum był budynek przy ul. Chałubińskiego projektu Józefa Dziekońskiego ukończony w 1892 roku. Nawiązywał on stylistycznie do architektury góralskiej. Powstał na terenie przekazanym na rzecz Muzeum przez dzieci dra Tytusa Chałubińskiego. Współcześnie siedziba główna mieści się w Zakopanem przy ul. Krupówki 10, budynku zaprojektowanym przez Stanisława Witkiewicza i Franciszka Mączyńskiego, Projektanci długo nie mogli dojść do porozumienia, mediowała między nimi Bronisława Dłuska. W końcu budowa rozpoczęła się w 1913 roku a zakończyła ostatecznie 1924, z tym że dwa lata wcześniej oficjalnie otwarto budynek dla zwiedzających i przeniesiono tam kolekcje[3]. Budynek jest jedną z niewielu realizacji architektury murowanej w stylu zakopiańskim.
Kolekcje i działy
Historia kolekcji
Muzeum Tatrzańskie powstało jako inicjatywa społeczna, nie mogło więc liczyć na subwencje lokalnych władz Królestwa Galicji i Lodomerii. Utrzymywało się z przekazów, darowizn, datków i wpływów z biletów. Z tego powodu nie było początkowo w stanie rozwinąć i wprowadzić spójnej polityki rozbudowy kolekcji. Nie zmienił tej sytuacji nawet fakt powstania w 1918 roku państwa Polskiego, bowiem przekazywane przez nowe władze apanaże były niewystarczające[4].
Pierwsze kolekcje na rzecz Muzeum przekazał dr Tytus Chałubiński, a były to: zbiory skał (1873–1887) i zielnik mchów (ponad 2700 okazów); na rzecz Muzeum przekazała zbiory z lat 1869–1887 (zebrane przez Władysława Kulczyńskiego) Komisja Fizjograficzna AU w Krakowie. Za pośrednictwem dra Chałubińskiego do Muzeum trafiły też pierwsze okazy fauny tatrzańskiej (ok. 400 sztuk) z kolekcji Antoniego Kocyana. Stanisław Drohojowski ofiarował zaś zbiory etnograficzne (1889 r.), które w 1896 roku wzbogacone zostały o przekaz Róży hr. Krasińskiej, w 1906 – o 250 obiektów z kolekcji Zygmunta Gnatowskiego, a w 1921 – o przekaz Marii i Bronisława Dembowskich. Zbiory etnograficzne rozbudowywane były również w związku z działalnością Sekcji Ludoznawczej Towarzystwa Tatrzańskiego[5].
Dzieje zbiorów sztuki Muzeum Podhalańskiego to również historia biografii artystów, którzy w Zakopanem pomieszkiwali i tworzyli: Wojciech Gerson, Walery Eliasz-Radzikowski, Stanisław Witkiewicz i Witkacy, Władysław Skoczylas, Zofia Stryjeńska, Rafał Malczewski, Wojciech Brzega, Wojciech Weiss, Stanisław Gałek i wielu innych[6].
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/6b/Przyj%C4%99cie_Surowca.png/220px-Przyj%C4%99cie_Surowca.png)
Kolekcje
Muzeum kolekcjonuje obiekty z zakresu:
- skał i minerałów,
- florystyczne (układ piętrowy roślinności Tatr, za gmachem głównym alpinarium Zakładu Ochrony Przyrody PAN) i faunistyczne (głównie ptaków i ssaków, zbiory obejmują ok. 230 gatunków),
- etnograficzne typowe dla Podhala, Spisza i Orawy (w gmachu głównym prezentowane są sprzęty, ubiór, sztuka zdobnicza i rzeźba, a także pasterstwo górali podtatrzańskich),
- dzieła sztuki: grafika, malarstwo, malarstwo na szkle, rzeźba i zbiory fotograficzne.
Ponadto muzeum gromadzi literaturę tatroznawczą (ok. 30 tys. woluminów) i nieregularnie wydaje „Rocznik Podhalański”.
Działy
Działalność Muzeum prowadzona jest w działach:
- Sztuki,
- Etnografii,
- Przyrodniczym,
- Konserwacji Zabytków Ruchomych,
- Ochrony Zabytków,
- Historyczno-Oświatowy,
- Biblioteka-Archiwum i Muzeum Kornela Makuszyńskiego.
Status Muzeum Narodowego
30 grudnia 2020 Minister Kultury, Dziedzictwa Narodowego i Sportu prof. Piotr Gliński podpisał z Marszałkiem Województwa Małopolskiego Witoldem Kozłowskim i dyrektorem Muzeum Tatrzańskiego Anną Wende-Surmiak 7-letnią umowę o współprowadzeniu Muzeum przez Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego. Tym samym od 1 stycznia 2021 Muzeum Tatrzańskie zostało podniesione do rangi Muzeum Narodowego[7].
Dyrektorzy[8]
- Juliusz Zborowski (1920-1965)
- Klementyna Żurowska (p.o., 1965-1970)
- Eugeniusz Zrost (p.o., 1970-1976)
- Tadeusz Szczepanek (1976-1991)
- Teresa Jabłońska (1991-2012)
- Anna Wende-Surmiak (od 2012)
Ludzie związani z Muzeum
Bronisław Piłsudski – stworzył w ramach Towarzystwa Tatrzańskiego Sekcję Ludoznawczą, której członkowie w kadrze przez niego opracowanych założeń programowych realizowali etnograficzne badania terenowe na obszarze Podhala, Orawy, Spisza. Piłsudski jako doświadczony muzealnik[9] opracował dla Muzeum Tatrzańskiego problematykę ekspozycji etnograficzne[10]j, był pomysłodawcą muzealnego czasopisma (,,Rocznik Podhalański”)[11]. Przekazał do Muzeum 168 artefaktów[12]. Część postulatów Piłsudskiego zrealizowana została dopiero po II wojnie światowej.
Stanisław Witkiewicz – zaprojektował wille „Oksza” (dla Bronisławy i Wincentego Korwin-Kossakowskich), Koliba (dla Zygmunta Gnatowskiego), aktualne siedziby dwóch oddziałów Muzeum Tatrzańskiego: Galeria Sztuki XX wieku i Muzeum Stylu Zakopiańskiego. Wraz z Franciszkiem Mączyńskim (projekt techniczny) stworzyli projekt gmachu głównego przy ul. Krupówki 10[13].
Juliusz Zborowski[11] – dyrektor muzeum w latach 1923–1965. Tworzył instytucjonalne i ideowe zręby struktury Muzeum Tatrzańskiego. Tworząc instytucję posiłkował się programem badań etnograficznych Piłsudskiego i technikami wykorzystywanymi przez niego w badaniach – „...Zborowski jako pierwszy w Polsce użył fonografu do nagrań muzyki ludowej”[14].
Oddziały muzeum
- Galeria Władysława Hasiora
- Muzeum Stylu Zakopiańskiego
- Galeria Sztuki XX wieku w willi Oksza
- Galeria Sztuki na Kozińcu
- Muzeum Kornela Makuszyńskiego
- Chałupa Gąsieniców Sobczaków
- Zagroda Bafiów w Chochołowie
- Dwór w Łopusznej
- Zagroda Korkoszów w Czarnej Górze
- Zagroda Sołtysów w Jurgowie
- Muzeum Palace (planowane otwarcie w 2023 r.)[15]
Przypisy
- ↑ https://bip.mkidn.gov.pl/pages/rejestry-ewidencje-archiwa-wykazy/rejestry-muzeow.php.
- ↑ Anna Liscar , Muzeum Tatrzańskie im. dra Tytusa Chałubińskiego w Zakopanem, 1998 .
- ↑ Jolanta Sierpińska , Budynek Muzeum Tatrzańskiego jako przykład architektury murowanej w stylu zakopiańskim., „Rocznik Podhalański”, Zakopane 1992, s. 95–123 .
- ↑ Irena Wrońska , Ogród roślin tatrzańskich, „Rocznik Podhalański”, 1985 .
- ↑ Anna Liscar , Muzeum Tatrzańskie im. dra Tytusa Chałubińskiego w Zakopanem, 1998, ISBN 83-902302-8-3 .
- ↑ Teresa Jabłońska , Sztuki piękne pod Tatrami, 2016 .
- ↑ Muzeum Tatrzańskie od 1 stycznia podniesione do rangi Muzeum Narodowego – Muzeum Tatrzańskie [dostęp 2021-01-20] (pol.).
- ↑ p, Muzeum Tatrzańskie, Zakopane, liczne zbiory Tatr i Podtatrza, Nie tylko Zakopane, 6 kwietnia 2014 [dostęp 2020-12-06] .
- ↑ Zbigniew Wójcik , Bronisława Piłsudskiego działalność muzealna na dalekim wschodzie, „Etnografia Nowa nr 6”, 2014 .
- ↑ Bronisław Piłsudski , W sprawie Muzeum Tatrzańskiego (O urządzenie działu ludoznawczego), „Rocznik Podhalański”, Zakopane – Kraków 1914–1921, s. 147–188 .
- ↑ a b Jerzy M. Roszkowski , Związki Bronisława Piłsudskiego z Podtatrzem i Muzeum Tatrzańskim (1906-1914), „Etnografia Nowa nr 6”, 2014 .
- ↑ Hanna Błaszczyk-Żurowska , Działalność kolekcjonerska Bronisława Piłsudskiego w Zakopanem, „Literatura Ludowa r. 43”, PTL, 1999 .
- ↑ Zbigniew Moździerz , Murowany gmach Muzeum Tatrzańskiego ma już dziewięćdziesiąt lat! [dostęp 2016-12-13] .
- ↑ Wacław Polakiewicz , Był także Bronisław, „Rocznik Podhalański T. 5”, 1992 .
- ↑ Prace archeologiczne wokół przyszłego muzeum w willi “Palace”. – Muzeum Tatrzańskie [dostęp 2021-03-13] (pol.).
Bibliografia
- Józef Nyka, Tatry Polskie. Przewodnik, s. 51, Wydawnictwo TRAWERS, Latchorzew, 1998
- Muzeum Tatrzańskie im. Tytusa Chałubińskiego w Zakopanem w bazie instytucji naukowych portalu Nauka Polska (OPI).
- Jerzy M. Roszkowski, Związki Bronisława Piłsudskiego z Podtatrzem i Muzeum Tatrzańskim (1906-1914), Etnografia Nowa nr 6, Warszawa 2014
Media użyte na tej stronie
(c) Karte: NordNordWest, Lizenz: Creative Commons by-sa-3.0 de
Location map of Poland
Autor: SANtosito, Licencja: CC BY-SA 4.0
Location map of Lesser Poland Voivodeship, Poland. Geographic limits of the map:
- N: 50.59 N
- S: 49.07 N
- W: 18.92 E
- E: 21.55 E
Autor:
Motyw znany w sztuce Podtatrza jako „przyjęcie Surowca”. Obraz na szkle, około 1840 roku. Jakub Surovec (pośrodku, w skoku) przyjmowany do drużyny Juraja Janosika (pierwszy po lewej). W ramach egzaminu zbójnickiego ścina jeden wierzchołek limby ciupagą, jednocześnie odstrzeliwując drugi z pistoletu. Scena nigdy nie miała miejsca, ale jest bardzo rozpowszechniona w legendach góralskich. Ekspozycja stała w Gmachu Głównym Muzeum Tatrzańskiego.
Autor: Krastek, Licencja: CC BY-SA 3.0 pl
zabytkowe Muzeum Tatrzańskie w Zakopanym